Aile HukukuBağlı olduğu rehber: Aile Hukuku Nedir? Aile Hukuku Davaları Nelerdir?
Aile Mahkemesi Hangi Davalara Bakar? Görevli ve Yetkili Mahkeme 2026
Aile mahkemesi, 4787 sayılı Kanunun ikinci maddesi uyarınca her ilde ve merkez nüfusu yüz binin üzerindeki her ilçede kurulan, asliye mahkemesi derecesinde tek hakimli bir hukuk mahkemesidir. Görevi, Türk Medeni Kanununun İkinci Kitabında düzenlenen aile hukuku uyuşmazlıkları ile aile hukukuna ilişkin tanıma ve tenfiz davalarıdır; vesayet bu kapsamın dışındadır. Görev kanunla belirlendiği için taraflar sözleşmeyle değiştiremez. Yetkili mahkeme, boşanma ve ayrılıkta eşlerden birinin yerleşim yeri ya da davadan önce son defa altı aydan beri birlikte oturdukları yer; diğer davalarda kanunda öngörülen özel yetki kuralları, bunlar yoksa davalının yerleşim yeridir.
Aile Mahkemesi Nedir, Nasıl Kurulur?
Aile mahkemesi, aile hukukundan doğan uyuşmazlıkları çözmek üzere kurulmuş, asliye mahkemesi derecesinde tek hakimli bir hukuk mahkemesidir. Kuruluşu, 4787 sayılı Aile Mahkemelerinin Kuruluş, Görev ve Yargılama Usullerine Dair Kanunun 2. maddesinde düzenlenmiştir. Kanun, mahkemeyi her ilde ve merkez nüfusu yüz binin üzerindeki her ilçede öngörür; kurulum Adalet Bakanlığınca, Hakimler ve Savcılar Kurulunun olumlu görüşü alınarak yapılır.
Aile Mahkemelerinin Kuruluş, Görev ve Yargılama Usullerine Dair Kanunun 2. maddesi:
“Aile mahkemeleri, Adalet Bakanlığınca Hâkimler ve Savcılar Yüksek Kurulunun olumlu görüşü alınarak her ilde ve merkez nüfusu yüzbinin üzerindeki her ilçede, tek hâkimli ve asliye mahkemesi derecesinde olmak üzere kurulur. Aile mahkemelerinin yargı çevresi, kurulduğu il ve ilçenin mülkî sınırlarıyla belirlenir. Ancak yargı çevresi, Adalet Bakanlığının teklifi üzerine Hâkimler ve Savcılar Yüksek Kurulunca değiştirilebilir.”
Metindeki "Hakimler ve Savcılar Yüksek Kurulu" adı, 6771 sayılı Kanunla değişik Anayasanın 159. maddesi sonrasında Hakimler ve Savcılar Kurulu (HSK) olarak okunur. Bu bir madde değişikliği değildir; kurumun adı değişmiştir, 4787 sayılı Kanun eski adı korumuştur.
Aile mahkemesinin yargı çevresi, kurulduğu il veya ilçenin mülki sınırlarıyla belirlenir. Adalet Bakanlığının teklifi üzerine HSK bu çevreyi değiştirebilir. Bir yerde birden çok aile mahkemesi kurulduğunda daireler numaralandırılır; hangi dairenin davaya bakacağı iş bölümüne göre belirlenir. Bu, mahkemeler arasında görev değil iş dağılımıdır; görevli mahkemenin belirlenmesi ayrı bir sorundur.
a) Her İlde ve Merkez Nüfusu Yüz Binin Üzerindeki İlçede Kuruluş
Kuruluş ölçütü iki katmanlıdır. Her ilde aile mahkemesi kurulur; ilçelerde ise yalnız merkez nüfusu yüz binin üzerinde olanlarda kurulabilir. Kurulum, Adalet Bakanlığınca HSK'nın olumlu görüşü alınarak yapılır; yargı çevresinin değiştirilmesi ise Adalet Bakanlığının teklifi üzerine HSK kararına bağlıdır. Bu nedenle nüfus ölçütü tek başına bir ilçede aile mahkemesi bulunduğunu göstermez; kurulum kararı ayrıca aranır.
"Nüfusu yüz binin altındaki ilçede aile mahkemesi yoktur" biçimindeki kısa anlatım ölçütü eksik bırakır. Kanun "nüfus" değil "merkez nüfusu" der; ayrıca kurulumu HSK kararına bağlar. Bu yazıda ilçe adı verilmez; 2026 nüfus verisi ve güncel HSK kararı esas alınmamıştır.
b) Daireler, Yargı Çevresi ve Yargı Çevresinin Değiştirilmesi
Gerektiğinde bir yerdeki aile mahkemesinin birden çok dairesi kurulabilir ve daireler numaralandırılır. Daireler arasındaki dağılım görev değil iş bölümü olduğu için aynı düzeydeki mahkemeler arasında yapılan bir gönderme, teknik anlamda görevsizlik kararı sayılmaz. Bu ayrım, yanlış mahkemede dava açılmasının sonuçlarında belirleyicidir.
Yargı çevresi ile yetkili mahkeme de aynı şey değildir. Yargı çevresi bir mahkemenin kurulduğu yerin mülki sınırını gösterir; yetki ise aynı derecedeki mahkemeler arasında davaya hangi yerin bakacağını belirler. Aile hukukunun genel çerçevesi için aile hukuku yazısına bakılabilir.
Aile Mahkemesinde Görevli Hakimler ve Pedagog, Psikolog, Sosyal Çalışmacı
Aile mahkemesine atanacak hakimlerde iki zorunlu şart aranır: atanacakları bölgeye veya bir alt bölgeye hak kazanmış olmak ve adli yargıda görevli olmak. Evli ve çocuk sahibi olmak, otuz yaşını doldurmuş olmak ve aile hukuku alanında lisansüstü eğitim yapmış olmak ise "tercihan" aranır. Kanunun "tercihan" ifadesi bu üç niteliği birlikte kapsar; bunlar zorunlu şart değildir.
a) Hakimlerin Nitelikleri: Zorunlu Şartlar ve Tercih Sebepleri
Bu ayrım, atama ölçütünün okunmasında belirleyicidir. Aile hukuku alanında lisansüstü eğitim de zorunlu değildir; tercih sebebidir. Kanun, atama ölçütünü tek cümlede kurmuş ve "tercihan" kelimesini evli ve çocuk sahibi olma, otuz yaşını doldurma ve lisansüstü eğitim yapma niteliklerinin önüne koymuştur. Bu nedenle "aile mahkemesi hakimi evli, çocuklu ve otuz yaşını doldurmuş olmalıdır" biçiminde bir zorunluluk yazılamaz.
Atama ölçütü ile uzman görevlendirme ölçütü ayrı maddelerde düzenlenmiştir. Hakimlerin nitelikleri 4787 sayılı Kanunun 3. maddesinde, uzmanlardan yararlanma ise 5. maddesinde yer alır.
b) Pedagog, Psikolog ve Sosyal Çalışmacı
Aile mahkemesi, Adalet Bakanlığınca adliyelerde görevlendirilen psikolog, pedagog ve sosyal çalışmacılardan yararlanır. Bu görevlilerin bulunmaması, iş durumlarının müsait olmaması, görevin bunlar tarafından yapılmasında hukuki veya fiili bir engel bulunması ya da başka bir uzmanlık dalına ihtiyaç duyulması halinde diğer kamu kurum ve kuruluşlarında çalışanlardan veya serbest meslek icra edenlerden yararlanılır.
Uzman, davanın esasına girilmeden önce veya davanın görülmesi sırasında mahkemenin istediği konularda araştırma ve inceleme yapar, sonucunu bildirir; mahkemenin gerekli gördüğü hallerde duruşmada hazır bulunur, çalışma yapar ve görüş bildirir. Uzmanlar, Hukuk Muhakemeleri Kanununda düzenlenen hakimin reddi sebeplerine göre reddolunabilir.
Aile Mahkemesi Hangi Davalara Bakar?
Aile mahkemesinin görevi, 4787 sayılı Kanunun 4. maddesinde üç bent halinde sayılmıştır. Birinci bent, Türk Medeni Kanununun Üçüncü Kısım hariç İkinci Kitabı ile 4722 sayılı Kanuna göre aile hukukundan doğan dava ve işleri kapsar; ikinci bent, aile hukukuna ilişkin yabancı mahkeme kararlarının tanınması ve tenfizini ayrıca sayar; üçüncü bent, kanunlarla verilen diğer görevleri kapsar.
Aile Mahkemelerinin Kuruluş, Görev ve Yargılama Usullerine Dair Kanunun 4. maddesi:
“Aile mahkemeleri, aşağıdaki dava ve işleri görürler:”
“1. 22.11.2001 tarihli ve 4721 sayılı Türk Medenî Kanununun Üçüncü Kısım hariç olmak üzere İkinci Kitabı ile 3.12.2001 tarihli ve 4722 sayılı Türk Medenî Kanununun Yürürlüğü ve Uygulama Şekli Hakkında Kanuna göre aile hukukundan doğan dava ve işler,”
“2. 20.5.1982 tarihli ve 2675 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanuna göre aile hukukuna ilişkin yabancı mahkeme kararlarının tanıma ve tenfizi,”
“3. Kanunlarla verilen diğer görevler.”
Birinci bendin kapsamı, Türk Medeni Kanununun kitap ve kısım düzeniyle sınırlıdır. Kanunun İkinci Kitabı "Aile Hukuku" başlığını taşır ve evlilik hukuku, hısımlık ile vesayet olmak üzere üç kısımdan oluşur. 4787 sayılı Kanun, üçüncü kısmı yani vesayeti açıkça dışarıda bırakmıştır. Bu nedenle görev alanı, kural olarak Türk Medeni Kanununun 118 ila 395. maddeleri arasındaki uyuşmazlıkları kapsar; ikinci ve üçüncü bentler bu alanı genişletir.
4722 sayılı Kanuna yapılan atıf da gözden kaçırılmamalıdır. 2002 öncesi evliliklerde mal rejimine ilişkin geçiş hükümleri de bu kapsamdadır. 4722 sayılı Kanunun 10. maddesi, Türk Medeni Kanununun yürürlüğe girdiği tarihten önce evlenmiş eşler arasında o tarihe kadar tabi oldukları mal rejiminin devam edeceğini, bir yıl içinde başka bir mal rejimi seçme imkanını ve bu sürenin sonunda yasal mal rejiminin geçerli olacağını düzenler. Bu hüküm, mal rejimine ilişkin uyuşmazlığın aile mahkemesinde görülmesinin dayanaklarından biridir.
a) 4787 Sayılı Kanunun 4. Maddesindeki Üç Bent
Birinci bent, aile hukukundan doğan dava ve işleri iki kanuna bağlar: Türk Medeni Kanununun Üçüncü Kısım hariç İkinci Kitabı ve 4722 sayılı Kanun. Bu nedenle boşanma, ayrılık, evliliğin butlanı, nişan, nafaka, velayet, soybağı, evlat edinme ve mal rejimi gibi uyuşmazlıklar aile mahkemesinin görevindedir. Bu türlerin ayrıntısı boşanma ve fer'ileri, nafaka, velayet, soybağının reddi, babalık ve evlat edinme yazılarında ele alınmıştır.
İkinci bent, aile hukukuna ilişkin yabancı mahkeme kararlarının tanınması ve tenfizini ayrıca düzenler. Metin, 2675 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanuna atıf yapar. Bugün aile hukukuna ilişkin tanıma ve tenfiz, 5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanunun 50 ila 57. maddelerinde düzenlenmektedir. 4787 sayılı Kanunun atfı, bu nedenle 5718 sayılı Kanun üzerinden okunur.
Üçüncü bent açık uçludur; kanunların aile mahkemesine verdiği görevler buraya girer. Ancak bu açıklık, aileyle ilgili her işin aile mahkemesine girdiği anlamına gelmez. 4787 sayılı Kanunun 6. maddesi koruyucu önlem yetkisini ayrıca düzenler. 6284 sayılı Kanunun 2. maddesinin birinci fıkrasının (c) bendi, Kanundaki "hakim" ibaresini aile mahkemesi hakimi olarak tanımlar. Aynı Kanunun 8. maddesi uyarınca tedbir kararı en çabuk ve en kolay ulaşılabilecek yer hakiminden, mülki amirden veya kolluk biriminden istenebilir; mülki amir ve kolluk yalnız Kanunun saydığı tedbirlerde yetkilidir. 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanununun 5. maddesindeki koruyucu ve destekleyici tedbirlerde, çocuk mahkemesi bulunmayan yerlerde geçici 1. maddenin dördüncü fıkrası uyarınca aile mahkemesi, aile mahkemesi de yoksa asliye hukuk mahkemesi karar verir. 6284 sayılı Kanunun 5. maddesinin üçüncü fıkrası ise aile mahkemesi hakimine 6284 tedbirleriyle birlikte 5395 tedbirlerine, velayet, kayyım, nafaka ve kişisel ilişkiye karar verme yetkisi verir.
b) TMK'nın İkinci Kitabı ile Üçüncü Kısmı Arasındaki Sınır
Türk Medeni Kanununun İkinci Kitabı "Aile Hukuku"dur ve üç kısımdan oluşur. Birinci Kısım Evlilik Hukuku 118 ila 281. maddeleri, İkinci Kısım Hısımlık 282 ila 395. maddeleri, Üçüncü Kısım Vesayet 396 ila 494. maddeleri kapsar. Miras Hukuku ise 495. maddeden başlayan ayrı bir kitaptır.
4787 sayılı Kanunun 4. maddesinin birinci bendi, "Üçüncü Kısım hariç olmak üzere İkinci Kitap" ifadesiyle vesayeti görev alanının dışında bırakır. Bu nedenle aile mahkemesi, kural olarak 118 ila 395. maddeler arasındaki uyuşmazlıklara bakar. Vesayet, kayyımlık ve vasi işleri bu aralığın dışında kalır.
Görev alanı "TMK 118-395" diye tek başına yazılamaz. 4787 sayılı Kanunun 4. maddesinin ikinci ve üçüncü bentleri de görev doğurur; tanıma ve tenfiz ile kanunlarla verilen diğer görevler bu aralığın dışındadır. Buna karşılık "Türk Medeni Kanununun tüm aile hukuku" ifadesi de yanlıştır; vesayet dışarıda kalır.
c) Görev Alanına Giren Dava Türleri
Aşağıdaki tablo, görev alanını dava türü, dayanak ve görevli mahkeme üçlüsüyle özetler. Tablodaki her satır aile mahkemesine işaret eder; yetkili yer ayrı bir sorundur ve bu yazının ilerleyen bölümünde ele alınmıştır.
Dava veya iş | Dayanak | Görevli mahkeme |
|---|---|---|
Nişanlanma, evlenme, evliliğin butlanı, boşanma, ayrılık ve evlilik birliğinin korunması | TMK'nın 118-281. maddeleri; 4787 sayılı Kanun, 4/1 | Aile mahkemesi |
Nafaka, velayet ve kişisel ilişki | TMK'nın 118-395. maddeleri; 4787 sayılı Kanun, 4/1 | Aile mahkemesi |
Soybağı, babalık, nesebin reddi ve evlat edinme | TMK'nın 282-395. maddeleri; 4787 sayılı Kanun, 4/1 | Aile mahkemesi |
Mal rejimi, tasfiye, katılma ve katkı alacağı | TMK'nın 202 ve devamı maddeleri; 4722 sayılı Kanun, 10; 4787 sayılı Kanun, 4/1 | Aile mahkemesi |
Aile hukukundan doğan tapu iptali ve tescil | TMK'nın 194. maddesi; 4787 sayılı Kanun, 4/1 | Aile mahkemesi |
Aile hukukuna ilişkin tanıma ve tenfiz | 4787 sayılı Kanun, 4/2; 5718 sayılı Kanun, 50-57 | Aile mahkemesi |
Koruyucu, eğitici ve sosyal önlemler | 4787 sayılı Kanun, 6 | Aile mahkemesi |
Tabloda "aile hukukundan doğan tapu iptali ve tescil" kaydı bilinçli bir sınırdır. Genel tapu davası bu tabloya girmez; aile hukukundan kaynaklanan tapu uyuşmazlığı ise aile mahkemesinde görülür. Yargıtay 1. Hukuk Dairesi, 23.05.2023 tarihli ve 2022/8496 E., 2023/2824 K. sayılı kararında aile konutunun rıza dışı devrine ilişkin uyuşmazlıkta aile mahkemesinin görevli olduğunu söylemiştir. 2. Hukuk Dairesi de 24.12.2024 tarihli ve 2024/9037 E., 2024/10371 K. sayılı kararında velayet hakkının kötüye kullanılmasına dayanan tapu iptali ve tescil talebinde aile mahkemesinin görevli olduğunu belirtmiştir.
d) Koruyucu Önlemler ve 6284 Sayılı Kanun Tedbirleri
4787 sayılı Kanunun 6. maddesi, aile mahkemesine görev alanına giren konularda yetişkinler ve küçükler hakkında koruyucu, eğitici ve sosyal önlemler alma yetkisi verir. Yetişkinler bakımından eşleri uyarma ve gerektiğinde uzlaştırma, ailenin ekonomik varlığının korunması, sağlık veya sosyal hizmet kurumuna yerleştirme, meslek edinme kursuna gönderme gibi önlemler sayılmıştır. Küçükler bakımından bakım ve gözetime yönelik nafaka, çocuğun bir aile yanına veya kuruma yerleştirilmesi, çocuk mallarının korunması gibi önlemler öngörülmüştür. Bu kararlara uyulmaması halinde Hukuk Muhakemeleri Kanununun 398. maddesi uygulanır.
6284 sayılı Kanun kapsamındaki koruma ve uzaklaştırma tedbirlerinde görevli hakim, Kanunun 2. maddesinin birinci fıkrasının (c) bendi uyarınca aile mahkemesi hakimidir. Tedbir, en çabuk ve en kolay ulaşılabilecek yer hakiminden, mülki amirden veya kolluk biriminden istenebilir; mülki amir ve kolluk yalnız Kanunun saydığı tedbirlerde yetkilidir. İlk tedbir en çok altı ay için verilebilir; koşullar devam ediyorsa süre veya tedbir değiştirilebilir. Tedbir kararına aykırılık halinde zorlama hapsi gündeme gelir. 6284 sayılı Kanun kapsamındaki koruma ve uzaklaştırma kararlarının ayrıntısı koruma ve uzaklaştırma kararı yazısında ele alınmıştır.
Aile Mahkemesi Hangi Davalara Bakmaz?
Aile mahkemesinin görev alanı, aile hukukunun sınırlarıyla çizilir. Bu sınırın dışında kalan işler, konusuna göre sulh hukuk, asliye hukuk veya icra mahkemesinde görülür. Aşağıdaki liste, okurun "benim işim burada mı" sorusuna doğrudan cevap vermek için düzenlenmiştir.
Vesayet, kayyımlık ve vasi işleri aile mahkemesinin görevinde değildir. Miras, genel alacak ve haksız fiil tazminatı da aile hukukundan doğmadığı için bu mahkemenin dışındadır. TMK 27 ve 5490 sayılı Kanunun 36. maddesi kapsamındaki ad veya soyadı değişikliği nüfus kayıt düzeltme davasıdır; nafaka alacağının icrası ve tazyik hapsi ise icra mahkemesinin işidir. Buna karşılık aile hukukundan doğan tapu iptali ve tescil bu listenin istisnasıdır; aile mahkemesinde kalır.
Türk Medeni Kanununun 397. maddesi:
“Kamu vesayeti, vesayet makamı ve denetim makamından oluşan vesayet daireleri tarafından yürütülür.”
“Vesayet makamı, sulh hukuk mahkemesi; denetim makamı, asliye hukuk mahkemesidir.”
a) Vesayet, Kayyımlık ve Vasi İşleri
Vesayet, 4787 sayılı Kanunun 4. maddesinin birinci bendiyle görev alanının dışında bırakılmıştır. Türk Medeni Kanununun 397. maddesi vesayet makamını sulh hukuk, denetim makamını asliye hukuk mahkemesi olarak belirler. Bu nedenle vasi atanması, kısıtlama, kayyımlık ve yasal danışmanlık işlerinde aile mahkemesine başvurulmaz. 6284 sayılı Kanunun 5. maddesinin üçüncü fıkrası bu kurala dar bir istisna getirir: aile mahkemesi hakimi, 6284 kapsamındaki tedbirlerle birlikte kayyım atanmasına da karar verebilir.
Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, vesayet altındaki ergin kısıtlıyla kişisel ilişki kurulması talebinde görevli mahkemenin sulh hukuk olduğunu açıkça söylemiştir. Kararda, kısıtlının menfaatlerinin korunması ve şahsına ilişkin tedbirlerin alınmasının münhasıran vesayet makamının görev alanında olduğu belirtilmiştir. Aynı kararda görev kurallarının kamu düzenine ilişkin olduğu ve yargılamanın her aşamasında kendiliğinden gözetilmesi gerektiği vurgulanmıştır.
Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin 11.06.2026 tarihli ve 2026/3240 E., 2026/6481 K. sayılı kararı:
“Kısıtlının menfaatlerinin korunması ve şahsına ilişkin tüm tedbirlerin alınması münhasıran bu makamın görev alanındadır.”
Kayyımlık ve yasal danışmanlık da Türk Medeni Kanununun Üçüncü Kısmında düzenlendiği için aynı sınır içindedir. 396. madde, vesayet organlarını vesayet daireleri ile vasi ve kayyımlar olarak sayar. Vesayet ve vasi tayini konusunun ayrıntısı vesayet yazısında ele alınmıştır.
b) Miras, Genel Alacak ve Haksız Fiil
Miras, Türk Medeni Kanununun Üçüncü Kitabında 495. maddeden itibaren düzenlenir. 4787 sayılı Kanunun 4. maddesi yalnız İkinci Kitabı kapsadığı için miras uyuşmazlıkları aile mahkemesinde görülmez. Görev, talebe göre ayrılır: mirasçılık belgesi sulh mahkemesinden veya noterlikten alınır (TMK 598); mirasın paylaşılması ve ortaklığın giderilmesi sulh hukuk mahkemesinin görevidir (TMK 642/2; HMK 4/1-b). Tenkis ve denkleştirme gibi miras davaları ise asliye hukuk mahkemesinde görülür (HMK 2). Miras uyuşmazlıklarının ayrıntısı miras hukuku ve miras davaları yazısında ele alınmıştır.
Genel alacak ve haksız fiil tazminatı Türk Borçlar Kanununa dayanır. Aile hukukundan doğmayan alacak ve tazminat talepleri aile mahkemesinin görevine girmez; özel bir görev düzenlemesi bulunmadığında asliye hukuk mahkemesi görevlidir. Kira ilişkisinden doğan alacaklarda sulh hukuk, iş ilişkisinden doğanlarda iş mahkemesi, tüketici işlemlerinden doğanlarda tüketici mahkemesi görevlidir. Yetki, taşınmazın aynına ilişkin talepte Hukuk Muhakemeleri Kanununun 12. maddesiyle kesin yetkiye bağlanır. Haksız fiilden doğan davalarda haksız fiilin işlendiği, zararın meydana geldiği veya gelme ihtimalinin bulunduğu yer ya da zarar görenin yerleşim yeri mahkemesi de yetkilidir (HMK 16).
Bu noktada bir istisna vardır. Aile hukukundan kaynaklanan tapu iptali ve tescil talebi, konusu taşınmaz olsa da aile mahkemesinin görevindedir. Yargıtay 1. Hukuk Dairesi, yukarıda anılan kararında aile konutunun rıza dışı devrinde uyuşmazlığın aile konutundan kaynaklandığını ve aile mahkemesinin görevli olduğunu belirtmiştir. 2. Hukuk Dairesi de yukarıda anılan kararında velayet hakkının kötüye kullanılmasına dayanan tapu iptali ve tescil talebinde aynı sonuca varmıştır. Bu nedenle "tapu davası aile mahkemesinde görülmez" biçiminde genel bir cümle kurulamaz.
c) Ad Değişikliği ile Soyadı Değişikliği Aynı Şey Değildir
TMK 27 ve 5490 sayılı Nüfus Hizmetleri Kanununun 36. maddesi kapsamındaki ad veya soyadı değişikliği nüfus kayıt düzeltme davasıdır. Düzeltme davaları, yerleşim yeri adresinin bulunduğu yerdeki görevli asliye hukuk mahkemesinde açılır. Bu nedenle ad veya soyadı değişikliğinde görevli mahkeme asliye hukuktur.
Türk Medeni Kanununun 173. maddesi kapsamındaki ergin kadın soyadı davaları aile hukukundan doğar ve aile mahkemesinde görülür. Yargıtay 20. Hukuk Dairesi, 09.02.2017 tarihli ve 2016/14868 E., 2017/1002 K. sayılı kararında, boşanmadan sonra bekarlık soyadını taşımaya izin verilmesi isteminin TMK'nın 173. maddesinin birinci fıkrası kapsamında olduğunu ve aile mahkemesinde görülmesi gerektiğini söylemiştir. Evlilik içinde doğan küçüğün soyadının değiştirilmesi de velayet hakkı kapsamında aile mahkemesinde değerlendirilir. Bu nedenle ayrım "ad/soyadı" veya "ergin/küçük" değil, talebin TMK'nın İkinci Kitabındaki aile hukuku hükümlerine mi (TMK 173 gibi) yoksa TMK 27 ve 5490 sayılı Kanunun 36. maddesi kapsamındaki nüfus kaydı düzeltmesine mi dayandığıdır.
Ad ve soyadı değişikliğinin ayrıntısı isim değiştirme ve soyadı değişikliği davası yazısında ele alınmıştır.
d) Nafaka Alacağının İcrası ve Tazyik Hapsi
Nafaka alacağının tahsili icra takibiyle yürür. Nafaka hükmüne uyulmaması halinde İcra ve İflas Kanununun 344. maddesindeki tazyik hapsine icra mahkemesi karar verir. Aile mahkemesi nafaka miktarına, nafakanın artırılmasına veya kaldırılmasına ilişkin uyuşmazlığa bakar; tahsil aşaması ayrı bir yoldur.
Tazyik hapsinin koşulları bu yazının konusu değildir. Yargıtay 12. Hukuk Dairesinin 14.02.2023 tarihli ve 2023/893 E., 2023/837 K. sayılı kararı, tazyik hapsinin icra mahkemesinde verildiğini gösteren bir örnektir. Nafaka icrası ve tazyik hapsi ayrı bir yazı konusudur; ayrıntı için nafaka ödenmezse ne olur yazısına bakılabilir.
Görevli Mahkemeyi Belirleme Sırası: Aile Mahkemesi Yoksa Ne Olur?
Görevli mahkeme belirlenirken üç adım izlenir: önce uyuşmazlığın 4787 sayılı Kanunun 4. maddesi kapsamında olup olmadığına bakılır; kapsamda değilse aile mahkemesi görevli değildir. Kapsamdaysa ve o yerde aile mahkemesi kuruluysa dava aile mahkemesinde açılır. Aile mahkemesi kurulu değilse HSK'nın belirlediği asliye hukuk mahkemesi aile mahkemesi sıfatıyla bakar.
Aile Mahkemelerinin Kuruluş, Görev ve Yargılama Usullerine Dair Kanunun 2. maddesinin ikinci fıkrası:
“Aile mahkemesi kurulamayan yerlerde bu Kanun kapsamına giren dava ve işlere, Hâkimler ve Savcılar Yüksek Kurulunca belirlenen Asliye Hukuk Mahkemesince bakılır.”
Bu sıra atlanırsa dava yanlış mahkemede açılır ve görevsizlik kararı çıkar. Görevsizlik, davayı esastan incelemeyi engeller; dosyanın görevli mahkemeye gönderilmesi için ayrıca süresinde talepte bulunulması gerekir. Bu nedenle görev sorusu, dava açılmadan önce cevaplanması gereken ilk sorudur.
a) Üç Adımlı Sıra
Birinci adım, uyuşmazlığın aile hukukundan doğup doğmadığıdır. Aile hukukundan doğan bir talep, kural olarak aile mahkemesinin görev alanındadır; vesayet, miras, genel alacak ve haksız fiil bu alanın dışındadır.
İkinci adım, davanın açılacağı yerde aile mahkemesinin kurulu olup olmadığıdır. Kuruluysa dava aile mahkemesinde açılır. Üçüncü adım, aile mahkemesi kurulu değilse HSK'nın belirlediği asliye hukuk mahkemesini bulmaktır; bu mahkeme davaya aile mahkemesi sıfatıyla bakar.
Asliye hukuk mahkemesinin görevi, aile mahkemesi sıfatıyla ve aile mahkemesinin tabi olduğu usulle sınırlıdır.
b) "Aile Mahkemesi Sıfatıyla" Karar
Aile mahkemesi kurulmayan yerde asliye hukuk mahkemesi davaya aile mahkemesi sıfatıyla bakar. Bu kuralın örneği, 2. Hukuk Dairesinin 18.09.2024 tarihli ve 2024/843 E., 2024/6022 K. sayılı kararıdır; Daire, aile mahkemesi sıfatıyla bakılmayan dosyada verilen görevsizlik kararını yerinde bulmuştur. 2. Hukuk Dairesinin 01.07.2025 tarihli ve 2024/3160 E., 2025/6759 K. sayılı kararı ise anlaşmalı boşanma protokolünden doğan tapu iptali ve tescil isteminde aile mahkemesinin görevli olduğuna ilişkindir. Kararda "aile mahkemesi sıfatıyla" cümlesi, Hukuk Genel Kurulunun 16.11.2005 tarihli kararına atıfla aktarılan genel ilkedir; olaya uygulanmamıştır.
Kararların taşıyıcı gerekçesi aynı değildir. 2025/6759 kararında bozma Dairenindir; Daire, anlaşmalı boşanma protokolünden doğan tapu iptali ve tescil isteminde aile mahkemesinin görevli olduğunu, asliye hukuk mahkemesinin kararının bozulması gerektiğini söylemiştir. 2024/6022 kararında taşıyıcı gerekçe bölge adliye mahkemesinindir; Daire bu gerekçeyi onamıştır, kendi bozma gerekçesini kurmamıştır.
Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin 01.07.2025 tarihli ve 2024/3160 E., 2025/6759 K. sayılı kararında aktarılan genel ilke:
“Aile Mahkemesi kurulmayan yerlerde Hakimler ve Savcılar Kurulunca belirlenen Asliye Hukuk Mahkemelerinde davanın Aile Mahkemesi sıfatı ile görülüp karara bağlanması gerekir.”
2024/6022 kararında bölge adliye mahkemesi, Ağrı'da aile mahkemesi kurulmadığı dönemde davaya aile mahkemesi sıfatıyla bakılmadığını tespit etmiş; bu nedenle dosyanın devrinin mümkün olmadığını, verilen görevsizlik kararının yerinde olduğunu belirtmiştir.
Görev Kamu Düzenindendir: Görev Sözleşmesi Yapılabilir mi?
Görev, tarafların serbestçe belirleyebileceği bir konu değildir. Hukuk Muhakemeleri Kanununun 1. maddesi, mahkemelerin görevinin ancak kanunla düzenleneceğini ve göreve ilişkin kuralların kamu düzeninden olduğunu söyler. Aynı Kanunun 114. maddesinin birinci fıkrasının (c) bendi görevli olmayı dava şartı sayar; 115. maddesi bu şartın davanın her aşamasında kendiliğinden araştırılacağını ve taraflarca her zaman ileri sürülebileceğini emreder.
Hukuk Muhakemeleri Kanununun 1. maddesi:
“Mahkemelerin görevi, ancak kanunla düzenlenir. Göreve ilişkin kurallar, kamu düzenindendir.”
Bu nedenle taraflar görev sözleşmesi yapamaz. Görevsiz bir mahkemenin kararı da tarafların kabulüyle görevli hale gelmez. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, görev hususunun tarafların iradesine veya muvafakatine bırakılmamış emredici bir usul kuralı olduğunu söylemiştir.
Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin 11.06.2026 tarihli ve 2026/3240 E., 2026/6481 K. sayılı kararı:
“Görev kuralları kamu düzenine ilişkin olup, yargılamanın her aşamasında mahkemece kendiliğinden (re'sen) nazara alınması zorunludur.”
“Bu nedenle görev hususu, tarafların iradesine veya muvafakatine bırakılmamış emredici bir usul kuralıdır.”
Aile mahkemesinin temyiz denetiminden geçmeden kesinleşen görevsizlik kararı da asliye hukuk mahkemesini görevli duruma getirmez. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi bu sonucu, velayet hakkının kötüye kullanılmasına dayanan tapu iptali ve tescil davasında açıkça belirtmiştir.
Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin 24.12.2024 tarihli ve 2024/9037 E., 2024/10371 K. sayılı kararı:
“Asliye Hukuk Mahkemesince temyiz edilmeksizin kesinleşen aile mahkemesinin görevsizlik kararı sonucu davaya bakılmış olması; asliye hukuk mahkemesini görevli duruma getirmez.”
Yetkili Mahkeme Nasıl Belirlenir?
Görevli mahkeme bulunduktan sonra sıra yetkiye gelir; yetki, aynı derecedeki mahkemeler arasında davaya hangi yerin bakacağını belirler. Aile hukukunda dava türüne göre çok sayıda özel yetki kuralı vardır. Bu nedenle önce o dava için özel yetki kuralına bakılır, sonra kesin yetki gözetilir; ikisi de yoksa genel yetki kuralına dönülür.
Özel yetki kuralları şunlardır:
- Evlenmenin butlanında, yetki ve yargılama usulü bakımından boşanmaya ilişkin hükümler uygulanır (TMK 160); bu nedenle TMK 168'e gidilir.
- Boşanma ve ayrılıkta eşlerden birinin yerleşim yeri veya davadan önce son defa altı aydan beri birlikte oturdukları yer mahkemesi yetkilidir (TMK 168).
- Boşanmadan sonra açılacak nafaka davalarında nafaka alacaklısının yerleşim yeri mahkemesi yetkilidir (TMK 177).
- Evlilik birliğinin korunmasına yönelik önlemlerde eşlerden herhangi birinin yerleşim yeri mahkemesi yetkilidir; eşlerin yerleşim yerleri farklı ve her ikisi de istemde bulunmuşsa ilk istemde bulunanın yerleşim yeri mahkemesi yetkilidir (TMK 201).
- Mal rejiminin tasfiyesinde ölüm halinde ölenin son yerleşim yeri; boşanma, evliliğin iptali veya hakim tarafından mal ayrılığına karar verilmesi halinde o davada yetkili mahkeme; diğer hallerde davalı eşin yerleşim yeri mahkemesi yetkilidir (TMK 214). TMK 214'ün ikinci bendindeki yetki kesin değildir; HMK 6'daki genel yetki kuralı da geçerlidir.
- Soybağına ilişkin davalar, taraflardan birinin dava veya doğum sırasındaki yerleşim yeri mahkemesinde açılır (TMK 283).
- Evlat edinme kararı, evlat edinenin oturma yeri; birlikte evlat edinmede eşlerden birinin oturma yeri mahkemesince verilir (TMK 315).
- Kişisel ilişki kurulmasıyla ilgili bütün düzenlemelerde çocuğun oturduğu yer mahkemesi de yetkilidir (TMK 326).
- Yardım nafakasında yetkili mahkeme taraflardan birinin yerleşim yeri mahkemesidir (TMK 365/6).
- Velayetin kaldırılması, eşlerden birinden alınarak diğerine verilmesi ve kaldırılan velayetin geri verilmesi çekişmesiz yargı işidir (HMK 382/2-b-13); bu işlerde talepte bulunan kişinin veya ilgililerden birinin oturduğu yer mahkemesi yetkilidir (HMK 384).
- Tanıma ve tenfizde 5718 sayılı Kanunun 51. maddesinin ikinci fıkrası uygulanır.
Kesin yetkide mahkeme yetkili olup olmadığını kendiliğinden araştırır; taraflar da her zaman itiraz edebilir (Hukuk Muhakemeleri Kanununun 19. maddesinin birinci fıkrası). Taşınmazın aynına ilişkin davalarda taşınmazın bulunduğu yer mahkemesi kesin yetkilidir.
Hukuk Muhakemeleri Kanununun 12. maddesi:
“Taşınmaz üzerindeki ayni hakka ilişkin veya ayni hak sahipliğinde değişikliğe yol açabilecek davalar ile taşınmazın zilyetliğine yahut alıkoyma hakkına ilişkin davalarda, taşınmazın bulunduğu yer mahkemesi kesin yetkilidir.”
Özel hüküm ve kesin yetki yoksa genel yetki kuralı uygulanır: davalının dava tarihindeki yerleşim yeri (Hukuk Muhakemeleri Kanununun 6. maddesi). Birden çok davalı varsa bunlardan birinin yerleşim yeri (7. madde), sözleşmeden doğan davada ifa yeri (10. madde) yetkilidir. Yerleşim yeri, Türk Medeni Kanunu hükümlerine göre belirlenir (6. maddenin ikinci fıkrası).
Sözleşmeden doğan davalarda ifa yeri yetkisi saklıdır; ancak bu hüküm, boşanma veya velayet gibi aile hukuku davalarında genel yetki kuralının yerine geçmez.
Boşanma ve Ayrılık Davasında Yetkili Mahkeme: TMK'nın 168. Maddesi
Boşanma ve ayrılık davalarında yetkili mahkeme, Türk Medeni Kanununun 168. maddesinde özel olarak düzenlenmiştir. Madde iki yer verir: eşlerden birinin yerleşim yeri veya davadan önce son defa altı aydan beri birlikte oturdukları yer mahkemesi.
Türk Medeni Kanununun 168. maddesi:
“Boşanma veya ayrılık davalarında yetkili mahkeme, eşlerden birinin yerleşim yeri veya davadan önce son defa altı aydan beri birlikte oturdukları yer mahkemesidir.”
Bu yetki kesin yetki değildir. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, 25.02.2021 tarihli kararında, davacıya seçme olanağı verilmesi nedeniyle boşanma davalarında kesin yetki kuralının söz konusu olmadığını ve yetkinin kamu düzenine ilişkin bulunmadığını açıkça yazmıştır. Aynı kararda, yetki itirazının süresinde ve usulüne uygun biçimde ileri sürülmedikçe mahkemenin kendiliğinden yetkisizlik kararı veremeyeceği belirtilmiştir.
Yargıtay Hukuk Genel Kurulunun 25.02.2021 tarihli ve 2018/1085 E., 2021/164 K. sayılı kararı:
“Görüldüğü üzere boşanma davalarında yetkili mahkeme konusunda davacıya seçme olanağı verilmesi nedeniyle kesin yetki kuralının söz konusu olmadığı, başka bir ifadeyle boşanma davasına bakmakla görevli mahkemenin yetkisinin kamu düzenine ilişkin olmadığı tartışmasızdır.”
“Oysa boşanma veya boşanmadan sonra açılacak tazminat ve nafakaya ilişkin davalarda yetki kamu düzenine ilişkin olmadığından, yetki itirazı süresinde ve usulüne uygun şekilde ileri sürülmedikçe mahkeme kendiliğinden yetkisiz olduğu sonucuna vararak, yetkisizlik kararı veremeyecektir.”
Hukuk Genel Kurulu, yetki itirazının cevap dilekçesinde ileri sürülmesini ve itirazda yetkili mahkemenin gösterilmesini de zorunlu tutmuştur. Kararda, yetkili mahkemeyi göstermeyen itirazın usulünce yapılmış sayılamayacağı belirtilmiştir. Bu nedenle yetki itirazı, yalnız "bu mahkeme yetkisizdir" demekle kurulmaz; itiraz eden taraf yetkili mahkemeyi de bildirmelidir.
Yargıtay Hukuk Genel Kurulunun 25.02.2021 tarihli ve 2018/1085 E., 2021/164 K. sayılı kararı:
“Bu durumda usulünce yapılmış bir yetki itirazından söz edilemeyecektir.”
Yargıtay 20. Hukuk Dairesinin 26.11.2018 tarihli ve 2018/5371 E., 2018/7560 K. sayılı kararı da boşanma davalarında yetkinin kesin olmadığını söyler. Karar, iki aile mahkemesinin karşılıklı yetkisizlik kararı üzerine yargı yeri belirlenmesi istemine ilişkindir.
Yalnız "davalının yerleşim yeri" biçiminde kurulan cümle eksiktir. Madde "eşlerden birinin yerleşim yeri" der; davacı bu iki yerden birini seçebilir. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, 02.05.2024 tarihli ve 2023/4372 E., 2024/3055 K. sayılı kararında, davacı kadının dava tarihinde kendi yerleşim yerinde oturmaya başladığını tespit eden bölge adliye mahkemesi gerekçesini onamıştır. Kararda taşıyıcı gerekçe bölge adliye mahkemesinindir; Daire onamakla yetinmiştir.
Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin 04.05.2023 tarihli ve 2023/2366 E., 2023/2214 K. sayılı kararında aktarılan 19.02.2020 tarihli bozma kararında, gösterilen yerlerden birini seçme hakkının davacıya ait olduğu belirtilmiştir. Bu cümle, kararda aktarılan bir bozma kararına aittir; Dairenin kendi hükmü değildir.
Boşanma davasının açılması, dilekçe ve fer'i taleplerin düzenlenmesi boşanma davası nasıl açılır yazısında anlatılmıştır.
Dava Türüne Göre Yetkili Yer
Yetkili yer, dava türüne göre değişir. Aşağıdaki tablo, her dava türü için özel yetki kuralını ayrı satırda gösterir.
Boşanmanın fer'i olan nafaka, velayet ve tazminat talepleri boşanma davasının görüldüğü mahkemede incelenir. Boşanmadan sonra açılacak nafaka davalarında nafaka alacaklısının, yardım nafakasında taraflardan birinin yerleşim yeri yetkilidir. Evlilik devam ederken istenen tedbir nafakası ise TMK'nın 197 ve 201. maddeleri kapsamındadır. Velayetin değiştirilmesi çekişmesiz iş olduğundan talepte bulunanın veya ilgililerden birinin oturduğu yer mahkemesi yetkilidir; Yargıtay 5. Hukuk Dairesi, 13.02.2023 tarihli ve 2022/14523 E., 2023/974 K. sayılı kararında davacının kendi oturduğu yer mahkemesinde dava açabileceğini söylemiştir.
Dava veya iş | Yetkili yer | Dayanak | Kesin yetki |
|---|---|---|---|
Boşanma ve ayrılık | Eşlerden birinin yerleşim yeri veya davadan önce son defa altı aydan beri birlikte oturdukları yer | TMK'nın 168. maddesi | Hayır |
Evlenmenin butlanı | Boşanmaya ilişkin yetki hükümleri; eşlerden birinin yerleşim yeri veya davadan önce son defa altı aydan beri birlikte oturdukları yer | TMK'nın 160 ve 168. maddeleri | Hayır |
Evlilik birliğinin korunması önlemleri | Eşlerden herhangi birinin yerleşim yeri; ikisi de istemde bulunmuşsa ilk istemde bulunanın yerleşim yeri | TMK'nın 201. maddesi | Hayır |
Tedbir nafakası (TMK'nın 197. maddesi) | Eşlerden herhangi birinin yerleşim yeri | TMK'nın 201. maddesi | Hayır |
Boşanmanın fer'ileri (nafaka, velayet, tazminat) | Boşanma davasının görüldüğü mahkeme | TMK'nın 168. maddesi | Hayır |
Boşanmadan sonra açılacak nafaka davaları | Nafaka alacaklısının yerleşim yeri | TMK'nın 177. maddesi | Hayır |
Yardım nafakası | Taraflardan birinin yerleşim yeri | TMK'nın 365. maddesinin altıncı fıkrası | Hayır |
Velayetin değiştirilmesi veya kaldırılması | Talepte bulunanın veya ilgililerden birinin oturduğu yer | HMK'nın 382/2-b-13 ve 384. maddeleri | Hayır |
Kişisel ilişki | Genel yetki kuralına ek olarak çocuğun oturduğu yer de yetkili | TMK'nın 326. maddesi | Hayır |
Soybağı | Taraflardan birinin dava veya doğum sırasındaki yerleşim yeri | TMK'nın 283. maddesi | Hayır |
Evlat edinme | Evlat edinenin oturma yeri; birlikte evlat edinmede eşlerden birinin oturma yeri | TMK'nın 315. maddesi | Hayır |
Mal rejimi tasfiyesi - ölüm hali | Ölenin son yerleşim yeri | TMK'nın 214. maddesinin birinci fıkrasının 1. bendi | Evet |
Mal rejimi tasfiyesi - boşanma, iptal, mal ayrılığı ve diğer haller | O davada yetkili mahkeme; diğer hallerde davalı eşin yerleşim yeri | TMK'nın 214. maddesinin 2 ve 3. bentleri; HMK'nın 6. maddesi | Hayır |
Ayni hakka dayanan tapu iptali ve tescil | Taşınmazın bulunduğu yer | HMK'nın 12. maddesi | Evet |
Tanıma ve tenfiz | Karşı tarafın Türkiye'deki yerleşim yeri; yoksa sakin olduğu yer; bunlar yoksa Ankara, İstanbul veya İzmir | 5718 sayılı Kanun, 51/2 | Hayır |
Tabloda yalnız ayni hakka dayanan tapu iptali ve tescil satırı kesin yetkilidir; bu satır, taşınmaz üzerindeki ayni hak sahipliğinde değişikliğe yol açan istemlere ilişkindir ve bu istemlerde taşınmazın bulunduğu yer mahkemesi yetkilidir. Boşanma protokolüne dayanan tapu iptali ve tescil isteminde ise Yargıtay 5. Hukuk Dairesi genel yetki kuralının geçerli olduğunu söylemiştir (E. 2022/1696, K. 2022/2635). Hukuk Genel Kurulu ise şahsi bir talep hakkı doğuran sözleşmeye dayanan tescil istemini de taşınmazın aynına ilişkin saymaktadır (E. 2017/2616, K. 2019/1330). Bu nedenle konu tartışmalıdır; talep sonucu, hukuki sebep ve kararların olay özellikleri birlikte değerlendirilir ve hukuki nitelendirmeyi mahkeme yapar.
Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanunun 51. maddesinin ikinci fıkrası:
“Bu kararlar kendisine karşı tenfiz istenen kişinin Türkiye'deki yerleşim yeri, yoksa sâkin olduğu yer mahkemesinden, Türkiye'de yerleşim yeri veya sâkin olduğu bir yer mevcut değilse Ankara, İstanbul veya İzmir mahkemelerinden birinden istenebilir.”
Tanıma ve tenfizde görevli mahkeme ayrıca belirlenir. 4787 sayılı Kanunun 4. maddesinin ikinci bendi, aile hukukuna ilişkin tanıma ve tenfizi aile mahkemesine verir. 5718 sayılı Kanunun 51. maddesinin birinci fıkrası ise tenfiz kararlarında görevli mahkemeyi "asliye mahkemesi" olarak gösterir. Aile mahkemesi asliye mahkemesi derecesinde kurulduğu için bu iki hüküm birlikte okunur ve aile hukukuna ilişkin tanıma ve tenfizde görevli mahkeme aile mahkemesidir. Aile mahkemesi kurulmayan yerde asliye hukuk mahkemesi aile mahkemesi sıfatıyla bakar. Bu sonuç, 5. Hukuk Dairesinin yalnız yetkiye ilişkin kararına değil, 4787 sayılı Kanunun 4. maddesinin ikinci bendi ile 5718 sayılı Kanunun 51. maddesinin birlikte okunmasına dayanır.
Aile konutu şerhinin kaldırılması ayrı bir iştir; kesin yetki sonucu bu iş için kurulmaz. Ayrıntı, aile konutu şerhi yazısında ele alınmıştır.
Mal rejimi tasfiyesinin ayrıntısı boşanma mal paylaşımı, tanıma ve tenfizin ayrıntısı tanıma ve tenfiz yazılarında ele alınmıştır.
Tablodaki mal rejimi satırları TMK'nın 214. maddesine dayanır. Mal rejiminin ölümle sona ermesi halinde yetki kesindir; Yargıtay 8. Hukuk Dairesi bu yetkiyi kesin yetki ve dava şartı saymıştır (19.01.2016 tarihli ve 2016/261 E., 2016/495 K.). Buna karşılık TMK 214'ün ikinci bendindeki yetki kesin değildir; HMK'nın 6. maddesindeki genel yetki de geçerlidir (8. Hukuk Dairesinin 30.03.2015 tarihli ve 2014/1687 E., 2015/7183 K. sayılı kararı).
Yetki İtirazı ve Yanlış Mahkemede Açılan Dava
Yetki itirazı, kesin olmayan yetkide cevap dilekçesinde ileri sürülür. Cevap süresi dava dilekçesinin tebliğinden itibaren iki haftadır. Yazılı yargılamada mahkeme bir aya kadar (HMK 127), basit yargılamaya tabi nafaka ve velayet işlerinde iki haftaya kadar (HMK 316/1-ç ve 317/2) ek süre verebilir. İtiraz eden taraf yetkili mahkemeyi, birden fazla yetkili mahkeme varsa seçtiği mahkemeyi bildirir; aksi takdirde itiraz dikkate alınmaz.
Hukuk Muhakemeleri Kanununun 19. maddesi:
“Yetkinin kesin olmadığı davalarda, yetki itirazının, cevap dilekçesinde ileri sürülmesi gerekir. Yetki itirazında bulunan taraf, yetkili mahkemeyi; birden fazla yetkili mahkeme varsa seçtiği mahkemeyi bildirir. Aksi takdirde yetki itirazı dikkate alınmaz.”
“Yetkinin kesin olmadığı davalarda, davalı, süresi içinde ve usulüne uygun olarak yetki itirazında bulunmazsa, davanın açıldığı mahkeme yetkili hâle gelir.”
Görevsizlik veya yetkisizlik kararı verilmesi halinde dosya kendiliğinden gönderilmez. Taraflardan biri, karar verildiği anda kesin ise tebliğ tarihinden, kanun yoluna başvurulmayarak kesinleşmişse kesinleşme tarihinden, kanun yoluna başvurulmuşsa başvurunun reddi kararının tebliğinden itibaren iki hafta içinde kararı veren mahkemeye başvurarak dosyanın gönderilmesini istemelidir. Süre içinde talep edilmezse dava açılmamış sayılır ve mahkeme bu konuda kendiliğinden karar verir.
Hukuk Muhakemeleri Kanununun 20. maddesi:
“Aksi takdirde dava açılmamış sayılır ve görevsizlik veya yetkisizlik kararı veren mahkemece bu konuda resen karar verilir.”
“Dosya kendisine gönderilen mahkeme, kendiliğinden taraflara davetiye gönderir.”
a) Yetki İtirazı: Cevap Dilekçesinde ve Kesin Yetkide Re'sen
Kesin olmayan yetkide itiraz, cevap dilekçesinde yapılmalıdır. Cevap dilekçesinde yetki itirazında bulunmayan davalı, cevap süresi dolmamış olsa bile ek dilekçeyle bu itirazı ileri süremez. Hukuk Genel Kurulu, bu sonucu açıkça ifade etmiştir. İtirazın usule uygun sayılması için yetkili mahkemenin de gösterilmesi gerekir.
Yabancı mahkeme kararının tanınması ve tenfizinde 5718 sayılı Kanunun 51. maddesinin ikinci fıkrasındaki yetki kesin değildir. Yargıtay 5. Hukuk Dairesi, davalının süresinde yetki itirazında bulunmaması halinde davanın açıldığı mahkemenin yetkili hale geldiğini belirtmiştir.
Yargıtay 5. Hukuk Dairesinin 03.03.2025 tarihli ve 2024/10633 E., 2025/2731 K. sayılı kararı:
“Dosya kapsamından, yabancı mahkeme kararlarının tanınması ve tenfizi davalarında yetkinin kesin olmadığı, davanın Boğazlıyan 1. Asliye Hukuk Mahkemesinde (Aile Mahkemesi sıfatıyla) açıldığı, mahkemece resen yetkisizlik kararı verildiği, ancak davalının yetki itirazında bulunmadığı anlaşıldığından, uyuşmazlığın davanın ilk açıldığı yer olan Boğazlıyan 1. Asliye Hukuk Mahkemesince (Aile Mahkemesi sıfatıyla) sonuçlandırılması gerekmektedir.”
Kesin yetkide ise itiraz her zaman yapılabilir. Bu ayrım, "yetki itirazı her zaman yapılabilir" biçimindeki genel cümlenin yanlış olduğunu gösterir. Kesin yetki yoksa itirazın cevap dilekçesinde ve süresinde yapılması gerekir.
b) Görevsizlik veya Yetkisizlik Kararı: İki Hafta ve Dava Açılmamış Sayılma
Görevsizlik veya yetkisizlik kararı verildiğinde iki haftalık süre işlemeye başlar. Süre, karar verildiği anda kesin ise tebliğ tarihinden, kanun yoluna başvurulmayarak kesinleşmişse kesinleşme tarihinden, kanun yoluna başvurulmuşsa başvurunun reddi kararının tebliğinden işler. Görevsizlik ve yetkisizlik kararları kural olarak istinafa tabidir; bu hallerde süre kesinleşmeden işlemeye başlamaz. Bu düzenleme, Anayasa Mahkemesinin 2016 tarihli iptalinin ardından 7251 sayılı Kanunun 1. maddesiyle 2020 yılında bugünkü haline getirilmiştir.
Süre içinde dosyanın gönderilmesi istenmezse dava açılmamış sayılır. Bu, davanın reddi değil, hiç açılmamış sayılmasıdır.
c) Yargı Yeri Belirleme ve İş Bölümü Göndermesi
İki mahkeme de görevsizlik veya kesin yetkide yetkisizlik kararı verir ve bu kararlar kanun yoluna başvurulmaksızın kesinleşirse, görevli veya yetkili mahkeme yargı yeri belirleme yoluyla tespit edilir. Hukuk Muhakemeleri Kanununun 21. maddesi yargı yeri belirlenmesini gerektiren halleri, 22. maddesi inceleme yerini düzenler. Aynı bölge adliye mahkemesi yargı çevresindeki ilk derece mahkemeleri arasındaki görev ve yetki uyuşmazlığını bölge adliye mahkemesi (5235 sayılı Kanunun 36. maddesinin 3 numaralı bendi), farklı bölge adliye mahkemelerinin yargı çevrelerindeki mahkemeler arasındaki uyuşmazlığı Yargıtay çözer (HMK 22/2).
Aynı düzeydeki mahkemeler arasındaki iş bölümü nedeniyle verilen gönderme kararı, teknik anlamda görevsizlik kararı değildir. Bu nedenle Hukuk Muhakemeleri Kanununun 20. maddesindeki iki haftalık talep süresi uygulanmaz. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, bu ayrımı 2025 tarihli kararında açıkça yapmıştır.
Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin 27.11.2025 tarihli ve 2025/7723 E., 2025/10408 K. sayılı kararı:
“bu karar esas itibariyle bir görevsizlik kararı değil, aynı düzeydeki mahkemeler arasında belirlenmiş iş bölümü nedeniyle bu iş bölümüne aykırı olarak ve hataen yapılmış tevzi işleminin düzeltilmesi yönünde teknik anlamda verilen bir gönderme kararıdır.”
İş bölümü göndermesinde dosya, görevli mahkemeye gönderilir; ayrıca iki haftalık talep aranmaz. Buna karşılık görevsizlik kararında dosya kendiliğinden gönderilmez ve süre kaçırılırsa dava açılmamış sayılır. İki kurumun karıştırılması, dosyanın gereksiz yere kapanmasına yol açabilir.
Yargılama Usulü, Sulh Teşviki ve Gizlilik
4787 sayılı Kanunun 7. maddesi, aile içindeki karşılıklı sevgi, saygı ve hoşgörünün korunması bakımından eşlerin ve çocukların sorunlarını tespit ederek bunların sulh yoluyla çözümünü, gerektiğinde uzmanlardan yararlanarak teşvik etmeyi emreder. Sulh sağlanamazsa yargılamaya devam olunur ve esas hakkında karar verilir.
Aile Mahkemelerinin Kuruluş, Görev ve Yargılama Usullerine Dair Kanunun 7. maddesi:
“Aile mahkemeleri, önlerine gelen dava ve işlerin özelliklerine göre, esasa girmeden önce, aile içindeki karşılıklı sevgi, saygı ve hoşgörünün korunması bakımından eşlerin ve çocukların karşı karşıya oldukları sorunları tespit ederek bunların sulh yoluyla çözümünü, gerektiğinde uzmanlardan da yararlanarak teşvik eder. Sulh sağlanamadığı takdirde yargılamaya devam olunarak esas hakkında karar verilir.”
Kanunun 7. maddesinin ikinci fıkrası mülgadır. Üçüncü fıkra, özel kanun hükümleri saklı kalmak kaydıyla, bu Kanunda hüküm bulunmayan konularda Türk Medeni Kanununun aile hukukuna ilişkin usul hükümleri ile Hukuk Usulü Muhakemeleri Kanunu hükümlerinin uygulanacağını söyler. 1086 sayılı Hukuk Usulü Muhakemeleri Kanunu, 6100 sayılı Kanunun 450. maddesiyle tümüyle yürürlükten kaldırıldığı için bu atıf bugün Hukuk Muhakemeleri Kanunu olarak okunur. 6284 sayılı Kanun kapsamındaki koruyucu veya önleyici tedbir kararlarının alınması ve yerine getirilmesi aşamasında şiddet mağduru ile şiddet uygulayan arasında uzlaşma ya da arabuluculuk önerilemez (6284 sayılı Kanuna ilişkin Uygulama Yönetmeliğinin 35. maddesinin üçüncü fıkrası).
Duruşmalar kural olarak alenidir. Boşanma ve ayrılık davalarında taraflardan birinin istemi üzerine gizli duruşmaya karar verilebilir (TMK'nın 184. maddesinin 6 numaralı bendi). Genel ahlakın veya kamu güvenliğinin kesin olarak gerekli kıldığı hallerde mahkeme resen de gizlilik kararı verebilir (HMK'nın 28. maddesinin ikinci fıkrası). "Aile mahkemesinde duruşmalar gizlidir" biçimindeki genel cümle kanuna aykırıdır.
TMK'nın 184. maddesinin madde başı cümlesi de yargılamanın Hukuk Usulü Muhakemeleri Kanununa tabi olduğunu söyler. Bu atıf da 1086 sayılı Kanunun yürürlükten kaldırılması nedeniyle bugün Hukuk Muhakemeleri Kanunu olarak okunur. 1 ila 4 numaralı bentler, olguların hakimin vicdani kanaatiyle ispatı, yemin önerilememesi, ikrarın hakimi bağlamaması ve delillerin serbestçe takdirine ilişkindir. 5 numaralı bent fer'i sonuçlara ilişkin anlaşmaların hakim onayıyla geçerliliğini, 6 numaralı bent gizli duruşmayı düzenler.
Aile Mahkemesi Kararına Karşı Kanun Yolu
Aile mahkemesinin nihai kararı istinafa tabidir. İlk derece mahkemelerinin nihai kararlarına karşı istinaf yoluna başvurulabilir; dava kararlarında süre, Hukuk Muhakemeleri Kanununun 341. maddesinin birinci fıkrasının (a) bendi ve 345. maddesi uyarınca ilamın usulen tebliğinden itibaren iki haftadır. Bölge adliye mahkemesinin temyizi kabil nihai kararına karşı iki hafta içinde temyiz yoluna başvurulabilir (361. madde).
Çekişmesiz yargı işlerinde karar, öğrenilmesinden itibaren iki hafta içinde istinaf edilebilir (HMK'nın 387. maddesi); bu kararlar temyiz edilemez (HMK'nın 362. maddesinin birinci fıkrasının (ç) bendi).
Miktar veya değeri kanunda öngörülen sınırı geçmeyen malvarlığı davalarına ilişkin kararlar istinaf edilemez. Manevi tazminat davalarında ise miktara bakılmaksızın istinaf yolu açıktır. Bu sınır da her yıl yeniden değerleme oranında güncellenir.
Bazı kararlar temyiz edilemez. Bölge adliye mahkemesinin görev ve yetki hakkında verdiği kararlar ile yargı yeri belirlemesine ilişkin kararlarına karşı temyiz yolu kapalıdır.
Hukuk Muhakemeleri Kanununun 362. maddesinin birinci fıkrasının (c) bendi:
“Yargı çevresi içinde bulunan ilk derece mahkemelerinin görev ve yetkisi hakkında verilen kararlar ile yargı yeri belirlenmesine ilişkin kararlar.”
Nüfus kayıtlarının düzeltilmesine ilişkin kararlar da, soybağına ilişkin sonuç doğuran davalar hariç olmak üzere, 362. maddenin birinci fıkrasının (d) bendi uyarınca temyiz edilemez. Bu nedenle ad değişikliği davasında verilen karar, kural olarak temyiz yolu kapalı bir karardır; istisna, soybağına ilişkin sonuç doğuran davalardır.
6284 sayılı Kanun kapsamındaki kararlara karşı, tefhim veya tebliğ tarihinden itibaren iki hafta içinde aile mahkemesine itiraz edilebilir; itiraz mercii bir hafta içinde karar verir ve bu karar kesindir (6284 sayılı Kanunun 9. maddesi).
Güncel parasal sınırlar, yayım tarihindeki resmi kaynaktan kontrol edilmelidir.
Görevsizlik kararına karşı istinaf açıktır. Buna karşılık bölge adliye mahkemesinin görev ve yetki hakkındaki kararına karşı temyiz yolu kapalıdır. "Görevsizlik kararına istinaf kapalıdır" biçimindeki cümle yanlıştır; kapalı olan, istinaf değil, bölge adliye mahkemesi kararından sonraki temyizdir.
Aile Hukukunda Arabuluculuk Dava Şartı mı?
Hayır. 7036 sayılı Kanunun 3. maddesi iş uyuşmazlıklarında dava şartı arabuluculuk öngörür; aile hukuku uyuşmazlıkları bu kapsamda değildir. Bu nedenle boşanma, nafaka, velayet veya mal rejimi davası açmadan önce arabulucuya başvurulmuş olması dava şartı olarak aranmaz.
İhtiyari arabuluculuk ise sınırlı olarak mümkündür. 6325 sayılı Kanunun 1. maddesinin ikinci fıkrası, Kanunun tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edebilecekleri iş veya işlemlerden doğan özel hukuk uyuşmazlıklarına uygulanacağını söyler. Aynı fıkra, aile içi şiddet iddiasını içeren uyuşmazlıkların arabuluculuğa elverişli olmadığını açıkça belirtir.
Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanununun 1. maddesinin ikinci fıkrası:
“Şu kadar ki, aile içi şiddet iddiasını içeren uyuşmazlıklar arabuluculuğa elverişli değildir.”
Arabuluculuğun iradi olması ve taraflar arasında eşitlik ilkesi 6325 sayılı Kanunun 3. maddesinde düzenlenmiştir. Aile hukukunda arabuluculuğun sınırı ayrı bir yazı konusudur; burada yalnız dava şartı bulunmadığı ve şiddet istisnası anlatılmıştır.
Sıkça Sorulan Sorular
Aile mahkemesi hangi davalara bakar? Boşanma, ayrılık, nişan, nafaka, velayet, kişisel ilişki, soybağı, evlat edinme, mal rejimi, aile konutu ve aile hukukuna ilişkin tanıma ve tenfiz davalarına bakar. Vesayet, miras, genel alacak ve haksız fiil bu alanın dışındadır.
Vesayet davası aile mahkemesinde açılır mı? Hayır. Vesayet makamı sulh hukuk, denetim makamı asliye hukuk mahkemesidir. Vesayet, 4787 sayılı Kanunun 4. maddesinin birinci bendiyle aile mahkemesinin görev alanının dışında bırakılmıştır.
Aile mahkemesi olmayan ilçede hangi mahkemeye gidilir? HSK'nın belirlediği asliye hukuk mahkemesine gidilir. Bu mahkeme davaya aile mahkemesi sıfatıyla bakar.
Boşanma davasını nerede açabilirim? Eşlerden birinin yerleşim yerinde veya davadan önce son defa altı aydan beri birlikte oturdukları yerde açılır. Bu iki yerden birini seçme hakkı davacıya aittir.
Boşanmada yetki kesin mi? Hayır. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, davacıya seçme olanağı verilmesi nedeniyle kesin yetki kuralı bulunmadığını ve yetkinin kamu düzenine ilişkin olmadığını söylemiştir.
Yetki itirazını ne zaman yapmalıyım? Kesin olmayan yetkide, dava dilekçesinin tebliğinden itibaren iki hafta içinde verilecek cevap dilekçesinde; kesin yetkide her zaman. Yazılı yargılamada bir aya kadar (HMK 127), basit yargılamada iki haftaya kadar (HMK 316/1-ç, 317/2) ek süre verilebilir. İtirazda yetkili mahkemenin de gösterilmesi gerekir; aksi takdirde itiraz dikkate alınmaz.
Yanlış mahkemede dava açarsam ne olur? Görevsizlik veya yetkisizlik kararı verilir. Karar verildiği anda kesin ise tebliğ tarihinden, kanun yoluna başvurulmayarak kesinleşmişse kesinleşme tarihinden, kanun yoluna başvurulmuşsa başvurunun reddi kararının tebliğinden itibaren iki hafta içinde dosyanın gönderilmesi istenir; aksi halde dava açılmamış sayılır.
Görevsizlik kararına itiraz edebilir miyim? Evet, iki hafta içinde istinaf yoluna başvurulabilir. Bölge adliye mahkemesinin görev ve yetki hakkındaki kararına karşı temyiz yolu kapalıdır.
Aile mahkemesinde duruşma gizli mi? Zorunlu değildir. Boşanma ve ayrılık davalarında, taraflardan birinin istemi üzerine hakim gizli duruşmaya karar verebilir.
Aile davasında arabuluculuk zorunlu mu? Hayır. 7036 sayılı Kanunun 3. maddesi iş uyuşmazlıklarında dava şartı arabuluculuk öngörür; aile hukuku uyuşmazlıkları bu kapsamda değildir.
Miras davam aile mahkemesinde mi görülür? Hayır. Miras, Türk Medeni Kanununun Üçüncü Kitabında düzenlenir ve aile mahkemesinin görevinde değildir. Mirasçılık belgesi sulh mahkemesinden veya noterlikten alınır (TMK 598); mirasın paylaşılması ve ortaklığın giderilmesi sulh hukuk mahkemesinde (TMK 642/2; HMK 4/1-b), tenkis ve denkleştirme gibi davalar asliye hukuk mahkemesinde görülür.
Nafaka ödenmezse aile mahkemesine mi başvururum? Tahsil için icra dairesine takip talebiyle başvurulur. Tazyik hapsine icra mahkemesi karar verir; aile mahkemesi nafaka miktarına ve nafakanın kaldırılmasına ilişkin uyuşmazlığa bakar.
