Aile HukukuBağlı olduğu rehber: Aile Hukuku Nedir? Aile Hukuku Davaları Nelerdir?
Velayetin Değiştirilmesi Davası: Şartlar, İspat ve Çocuğun Üstün Yararı 2026
Velayetin değiştirilmesi davası, boşanma veya ayrılık kararıyla kurulmuş velayetin, sonradan ortaya çıkan olgular nedeniyle diğer ebeveyne verilmesini sağlayan davadır. Kanun, ana veya babanın yeniden evlenmesi, başka bir yere gitmesi ya da çocuğun bakımını etkileyen başka bir yeni olgunun velayet görevini aksatması halinde hakime gerekli önlemi alma yetkisi verir. Ölçü çocuğun üstün yararıdır; ebeveynin ekonomik üstünlüğü tek başına yeterli değildir. Dava aile mahkemesinde açılır, kanunda süre öngörülmemiştir ve velayet yönünden bölge adliye mahkemesi kararı kesindir.
Velayetin Değiştirilmesi Davası Nedir?
Velayetin değiştirilmesi, kesinleşmiş bir velayet düzenlemesinin, çocuğun bakım ve gelişimini etkileyen yeni bir olgu ortaya çıktığında yeniden kurulmasıdır; dava, boşanma davasının devamı değil, ayrı bir çekişmesiz yargı işidir ve bu nedenle kendi dilekçesi, harcı ve kanun yolu vardır. Velayetin ilk kez düzenlenmesi boşanma veya ayrılık davasının feridir; sonradan değiştirilmesi ise ayrı bir dava konusudur. Velayetin kurulması ve kapsamı velayet davası yazısında anlatılmıştır.
Davanın velayetin kaldırılmasından farkı, aranan ölçütte ortaya çıkar. Değiştirmede velayet görevinin aksaması yeterlidir. Kaldırma ikincil bir önlemdir: önce çocuğun korunmasına ilişkin diğer önlemlerden sonuç alınamamış ya da bunların yetersiz olacağı önceden anlaşılmış olmalıdır. Ayrıca ana babanın deneyimsizliği, hastalığı, başka bir yerde bulunması gibi sebeplerle velayet görevini gereği gibi yerine getirememesi veya çocuğa yeterli ilgiyi göstermemesi ya da yükümlülüklerini ağır biçimde savsaklaması gerekir (Türk Medeni Kanunu'nun 348. maddesi). Bu ayrım yalnız tanımla ilgili değildir: davayı açabilecek kişiler ve velayetin sonu da değişir. Velayetin kaldırılması davasını ilgisi olan her kişi açabilir (Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin 14.02.2017 tarihli ve 2016/20359 E., 2017/1495 K. sayılı kararı); değiştirmede dava, velayeti kendisinde olmayan ana veya baba tarafından açılır.
Konu | Velayetin değiştirilmesi | Velayetin kaldırılması |
|---|---|---|
Ölçüt | Yeni olgu velayet görevini aksatmış olmalı (TMK'nın 183. maddesi) | Diğer koruma önlemlerinden sonuç alınamamış olması; deneyimsizlik, hastalık, başka yerde bulunma gibi sebeplerle velayet görevinin gereği gibi yerine getirilememesi; çocuğa yeterli ilginin gösterilmemesi veya yükümlülüklerin ağır biçimde savsaklanması (TMK'nın 348. maddesi) |
Davayı kim açar | Velayeti kendisinde olmayan ana ya da baba | İlgisi olan her kişi |
Velayetin sonu | Diğer ebeveyne geçer | Velayet ana babadan kaldırılır; ikisinden de kaldırılırsa çocuğa vasi atanır |
Kanun yolu | Bölge adliye mahkemesi kararı kesindir | Bölge adliye mahkemesi kararı kesindir |
Velayet değişikliğinin sonuçları kendiliğinden doğmaz: mahkeme kişisel ilişkiyi yeniden düzenler, bakım giderlerine katılmayı yeni düzene göre belirler ve nihai karar kesinleşmeden çocuk teslim edilemez. Bu sonuçlar aşağıda ayrı başlıklarda ele alınmıştır. Yazı, boşanma veya ayrılık kararıyla kurulmuş velayetin değiştirilmesine ilişkindir; evlilik dışı doğan çocuklarda velayet Türk Medeni Kanunu'nun 337. maddesine tabidir.
Yasal Dayanak: TMK'nın 183. ve 336. Maddeleri
Velayetin değiştirilmesi davasının dayanağı, Türk Medeni Kanunu'nun "Durumun Değişmesi" başlıklı 183. maddesidir. Madde, sebepleri sınırlı biçimde saymaz; yeniden evlenme, başka bir yere gitme ve ölüm gibi olguları örnek olarak verir ve ölçütü "yeni olguların zorunlu kılması" olarak kurar.
Türk Medeni Kanunu'nun 183. maddesi:
“Ana veya babanın başkasıyla evlenmesi, başka bir yere gitmesi veya ölmesi gibi yeni olguların zorunlu kılması hâlinde hâkim, re'sen veya ana ve babadan birinin istemi üzerine gerekli önlemleri alır.”
Hükmün "re'sen" sözcüğü, hakimin değişikliği gerekli gördüğünde kendiliğinden de değerlendirebileceğini gösterir.
Türk Medeni Kanunu'nun 336. maddesi ise velayetin kime ait olduğunu düzenler ve değiştirme davasının dayanağı değildir. Madde, evlilik sürerken velayetin birlikte kullanıldığını, ortak hayata son verilmesi veya ayrılık halinde hakimin velayeti eşlerden birine verebileceğini, boşanmada ise velayetin çocuk kendisine bırakılan tarafa ait olduğunu söyler.
Türk Medeni Kanunu'nun 336. maddesi:
“Evlilik devam ettiği sürece ana ve baba velâyeti birlikte kullanırlar.
Ortak hayata son verilmiş veya ayrılık hâli gerçekleşmişse hâkim, velâyeti eşlerden birine verebilir.
Velâyet, ana ve babadan birinin ölümü hâlinde sağ kalana, boşanmada ise çocuk kendisine bırakılan tarafa aittir.”
Yargıtay 5. Hukuk Dairesi, velayetin düzenlenmesinin kamu düzeniyle ilgili olduğunu bu maddeye dayanarak vurgulamıştır: “Velayetin düzenlenmesi kamu düzeni ile ilgilidir.” (Yargıtay 5. Hukuk Dairesinin 07.02.2022 tarihli ve 2022/30 E., 2022/1398 K. sayılı kararı). Kamu düzeni nitelendirmesi, tarafların anlaşmasının mahkemeyi bağlamaması sonucunu doğurur; bu sonuç anlaşmalı değişiklik başlığında ayrıca ele alınmıştır.
Bu hükümle karıştırılan iki düzenleme daha vardır. Türk Medeni Kanunu'nun 182. maddesinin ikinci fıkrası, boşanma veya ayrılık kararında kişisel ilişki düzenlemesinin gereklerinin yerine getirilmemesi halinde velayetin değiştirilebileceğinin ihtar edilmesini; 324. maddesinin üçüncü fıkrası ise aynı ihtarın kişisel ilişki kararına yazılmasını düzenler. Her iki hüküm 7343 sayılı Kanun'la 2021 yılında eklenmiştir. Bunlar yeni bir dava sebebi kurmaz; 183. maddedeki ölçütü somutlaştırır ve kişisel ilişkiye uymamanın hukuki sonucunu açıkça gösterir. Ancak değişiklik otomatik değildir; çocuğun menfaatine aykırı olmama koşulu korunur. Nitekim Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, kişisel ilişki kurulmasına engel olan velayet sahibinin 324. maddenin üçüncü fıkrası uyarınca velayetin değiştirilmesi davasıyla karşılaşabileceğini belirtmiştir (Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin 20.11.2025 tarihli ve 2025/5404 E., 2025/9980 K. sayılı kararı).
Kaldırma rejiminin devamı olan 351. madde, durumun değişmesi halinde koruma önlemlerinin yeni koşullara uydurulmasını ve kaldırılan velayetin geri verilmesini düzenler. Velayetin değiştirilmesi davası 351. maddeye değil, 183. maddeye dayanır; 335, 339, 340, 342 ve 346. maddeler ise velayetin içeriğini ve çocuğun korunmasını düzenleyen, üstün yarar değerlendirmesinin parçası olan hükümlerdir.
Hangi Hallerde Velayet Değiştirilir? Yeni Olgular ve Çocuğun Üstün Yararı
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, değiştirmenin ölçütünü 2018 tarihli kararında kurmuştur. Kurul, velayetin değiştirilmesi için bir olayın olmasını ve bu durumun velayet görevini aksatmış olmasını aramakta; bu ölçütü kaldırmadan ayırmaktadır:
“Velayetin değiştirilmesi için bir olayın olması ve bu durumun velayet görevini aksatmış olması gerekir. Bu durum velayetin değiştirilmesini velayetin kaldırılmasından ayırır. Çünkü velayetin kaldırılmasında velayet görevinin ağır bir şekilde kötüye kullanılması veya aşırı bir şekilde ihmal edilmiş olması aranır.” (Yargıtay Hukuk Genel Kurulunun 30.05.2018 tarihli ve 2017/2486 E., 2018/1148 K. sayılı kararı)
Kararın devamında Kurul, 183. maddenin velayetin değiştirilmesi sebeplerini hüküm altına aldığını belirtip bu sebepleri saymıştır: kişisel ilişki kurulmasının engellenmesi, çocuğun fiilen velayet hakkı olmayan tarafta ya da üçüncü kişi yanında bırakılması, çocuğun menfaatinin gerektirdiği nedenler (sağlık, eğitim, ahlak, güvenlik), velayet sahibinin yeniden evlenmesi, başka bir yere gitmesi, ölümü ve velayet görevinin kullanılmasının engellenmesi. Bu liste örnek niteliğindedir; belirleyici olan, olgunun çocuğun bakım ve gelişimini gerçekten etkileyip etkilemediğidir. Uygulamada bu ölçüt esaslı değişiklik diye de anılır; kanun metninde bu ibare yoktur.
Çocuğun üstün yararı bu değerlendirmenin merkezindedir. Türk Medeni Kanunu'nun 339. ve 346. maddeleri ile 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu'nun 4. maddesi, çocuğun menfaatinin ve yararının gözetilmesini temel ölçü yapar. Anayasa Mahkemesi, Anayasanın 41. maddesindeki ilkeyi şu cümleyle açıklar: “çocuğun yüksek yararı mahkemeler, idari makamlar ve yasama organı tarafından yapılan ve çocukları ilgilendiren bütün faaliyetlerde gözetilmesi gereken bir ilkedir.” (Anayasa Mahkemesinin 30.04.2024 tarihli ve 2022/57445 başvuru numaralı kararı, § 14).
Üstün yarar, ebeveynlerin özelliklerinin tümüyle dışlanması anlamına gelmez. Kurul, anne ve babanın yararının, boşanmadaki kusurların, ahlaki değer yargılarının ve sosyal konumun çocuğun üstün yararını etkilemediği ölçüde göz önünde tutulacağını söylemiştir. Bu cümle, salt ekonomik üstünlüğün tek başına velayet değişikliğine yetmeyeceğinin de dayanağıdır: “çocuğun üstün yararını etkilemediği ölçüde göz önünde tutulur.” (Yargıtay Hukuk Genel Kurulunun 30.05.2018 tarihli ve 2017/2486 E., 2018/1148 K. sayılı kararı).
Yeniden evlenme ve taşınma kanunda sayılan olgulardır, ancak tek başına yeterli değildir. Türk Medeni Kanunu'nun 349. maddesi, velayete sahip ana veya babanın yeniden evlenmesinin velayetin kaldırılmasını gerektirmediğini, buna karşılık çocuğun menfaati gerektirdiğinde velayet sahibinin değiştirilebileceğini açıkça söyler. Aynı ölçü taşınma için de geçerlidir; olgu, çocuğun bakım düzenini, okulunu, sağlığını ya da kişisel ilişkilerini etkilediği ölçüde değerlendirilir.
Çocuğun üçüncü kişi yanında bırakılması uygulamada en sık görülen olgu birleşimlerinden biridir. Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin 03.07.2024 tarihli kararına konu dosyada davacı baba, velayet kendisinde olan annenin çocukları kendi annesine bırakarak başka bir ile taşındığını ileri sürmüştü. İlk derece mahkemesi velayet değişikliğini reddetmiş, bölge adliye mahkemesi kişisel ilişkiyi yeniden düzenlemiş, Daire kararı onamıştır (Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin 03.07.2024 tarihli ve 2024/2648 E., 2024/5292 K. sayılı kararı). Dosya, taşınma ve üçüncü kişi yanında bırakma iddiasının tek başına velayet değişikliği sonucu doğurmadığını göstermektedir.
İhmal, şiddet ve istismar iddiası ispat edilmedikçe sonuç doğurmaz. 01.11.2024 tarihli karara konu dosyada kişisel ilişkinin kaldırılması davasını anne, velayetin değiştirilmesi karşı davasını baba açmıştı. Bölge adliye mahkemesi velayet değişikliği istemini annenin ihmal veya istismarı bulunmadığı ve çocuğun annesiyle yaşamak istediği gerekçesiyle, kişisel ilişkinin kaldırılması istemini ise çocuğun babası aleyhine beyanlarını destekleyen başka bir delil bulunmadığı gerekçesiyle reddetmiştir (Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin 01.11.2024 tarihli ve 2024/4485 E., 2024/8143 K. sayılı kararı). Velayet değişikliği yönünden karar kesindir; Daire, kişisel ilişkinin kaldırılmasına ilişkin bölümü incelemiş ve kararı onamıştır. Somut dosyada çocuğun beyanı tek başına yeterli görülmemiştir; beyanın ağırlığı, destekleyici deliller ve uzman değerlendirmesiyle birlikte dosyanın bütünü üzerinden belirlenir. Bu, her dosyada beyanın tek başına yetersiz olduğu anlamına gelmez.
Kişisel ilişkinin engellenmesi hem 183. madde kapsamında bir olgu hem de 324. maddenin üçüncü fıkrasının konusudur. Daire, velayet sahibinin yükümlülüğünü şu cümlelerle kurmuştur:
“Çocukla kişisel ilişki kurma halinde yükümlülük altına giren velayet hakkı sahibi taraf, çocukla kişisel ilişki kurma hakkına sahip kişiler arasında kurulacak kişisel ilişkiye engel olacak davranışlardan kaçınmalıdır. Aksi halde 4721 sayılı Kanun'un 324 üncü maddesinin üçüncü fıkrası gereği velayet hakkı kendisinde olan taraf velayetin değiştirilmesi davası ile karşı karşıya kalabilir.” (Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin 20.11.2025 tarihli ve 2025/5404 E., 2025/9980 K. sayılı kararı)
Aynı karar, kişisel ilişki kararına uymamanın tek yaptırımının velayet değişikliği olmadığını da gösterir. 5395 sayılı Kanun'un 41/F maddesi üç durumu ayrı yaptırıma bağlar: çocuk teslimine ilişkin teslim emrine aykırı hareket edenler ya da emrin yerine getirilmesini engelleyenler hakkında üç aya kadar; çocukla kişisel ilişki kurulmasına ilişkin teslim emrine aykırı hareket edenler ya da emri engelleyenler hakkında üç günden on güne kadar; kişisel ilişki için kendisine çocuk teslim edilen hak sahibinin süresi bitince çocuğu getirmemesi halinde üç aya kadar disiplin hapsi öngörülür. Şikayet süresi her üç durumda bir aydır; şikayete bakacak mahkeme, işlemi yapan müdürlüğün bulunduğu yer aile mahkemesidir.
Kardeşlerin ayrılmaması ilkesi, velayet değişikliğinde de gündeme gelebilir. Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin 03.07.2024 tarihli kararına konu dosyada bölge adliye mahkemesi, çocukların görüşlerini ve uzman raporunu değerlendirirken kardeşlerin birbirinden ayrılmaması ilkesini de göz önüne almış, tüm çocuklar yönünden davanın reddi gerektiği sonucuna varmıştır; Daire bu kararı onamıştır (Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin 03.07.2024 tarihli ve 2024/2937 E., 2024/5284 K. sayılı kararı). İlke burada Dairenin kendi gerekçesinde değil, bölge adliye mahkemesinin gerekçesinde kurulmuştur; bu nedenle tek başına bir kural gibi genelleştirilmemelidir.
Yurt dışına taşınma da 183. maddenin kapsamındadır, çünkü "başka bir yere gitme" ifadesi yurt dışına yerleşmeyi de kapsar. Ancak velayet sahibinin çocukla yurt dışına çıkmasının diğer ebeveynin rızasına bağlanması, tek başına istenebilen bir önlem değildir. Daire, velayeti annede olan çocukların yurt dışına çıkışının babanın rızasına bağlanmasının annenin velayet hakkını kullanamaması sonucunu doğuracağını ve babanın bu yönde hakimin müdahalesini istemesinde hukuki yarar bulunmadığını belirtmiştir (Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin 20.11.2025 tarihli ve 2025/5404 E., 2025/9980 K. sayılı kararı). Bu konu ayrı bir yazının konusudur.
Davayı Kim Açar, Kime Karşı Açar? Temsil Kayyımı Gerekir mi?
Davacı, velayeti kendisinde olmayan ana veya babadır. 183. madde "ana ve babadan birinin istemi" ifadesini kullanır; bu nedenle dava, çocuğun velayetini elinde bulundurmayan ebeveyn tarafından açılır. Üçüncü kişilerin velayet değişikliği istemesi bu maddeye dayanamaz; onların başvurusu ancak velayetin kaldırılması ya da çocuğun korunması yollarıyla değerlendirilebilir.
Davalı, velayeti elinde bulunduran ana veya babadır. İş çekişmesiz yargı işi olduğu için "hasım" kavramı teknik anlamıyla oturmaz; ancak uygulamada dava, velayet sahibine karşı açılır ve kararlarda taraf kuruluşu bu şekildedir. Yargıtay 5. Hukuk Dairesinin yargı yeri belirleme kararlarında dava "davacı baba, davalı anne" biçiminde kurulmuştur (Yargıtay 5. Hukuk Dairesinin 19.01.2026 tarihli ve 2025/10388 E., 2026/728 K. sayılı kararı).
Çocuğun davada temsili ayrı bir konudur. Türk Medeni Kanunu'nun 426. maddesinin birinci fıkrasının 2. bendi, bir işte yasal temsilcinin menfaati ile küçüğün menfaatinin çatışması halinde temsil kayyımı atanmasını öngörür. Hukuk Genel Kurulu, velayetin değiştirilmesi davasında bu çatışmanın varlığını kabul etmiştir: “çocuk ile yasal temsilcisi arasında bir menfaat çatışmasının olduğu kabul edilerek TMK'nın 426. maddesinin ikinci fıkrası gereğince küçüğe bir temsil kayyımı atanması gerekmektedir.” (Yargıtay Hukuk Genel Kurulunun 30.05.2018 tarihli ve 2017/2486 E., 2018/1148 K. sayılı kararı). Karar metni bu bendi "ikinci fıkra" diye anmaktadır. Aynı karar, kayyım atanmaksızın menfaat çatışması içinde yapılan hukuki işlemlerin kesin hükümsüz olduğunu da belirtir.
Kurulun uygulaması bu dönemde tek yönlü değildir. 23.05.2018 tarihli kararda direnme, Dairenin kayyım atanmasını isteyen bozma gerekçesi benimsenerek bozulmuş; karar oy çokluğuyla verilmiştir (Yargıtay Hukuk Genel Kurulunun 23.05.2018 tarihli ve 2017/2949 E., 2018/1133 K. sayılı kararı). Buna karşılık 06.06.2018 tarihli kararda aynı tür velayet değiştirme davasında küçük ile velayet kendisine bırakılan anne arasında menfaat çatışması bulunmadığına ve temsil kayyımı atanmasına gerek olmadığına karar verilmiştir; ön sorun oy çokluğuyla aşılmıştır (Yargıtay Hukuk Genel Kurulunun 06.06.2018 tarihli ve 2017/2069 E., 2018/1179 K. sayılı kararı). Bu nedenle yerleşik bir çizgiden söz edilemez; kayyım atanması somut menfaat çatışmasına göre değerlendirilir. Menfaat çatışması varsa temsil kayyımı atanması gerekir; mahkeme bunun için vesayet makamına ihbarda bulunur ve kayyımın davaya katılmasını sağlar.
Görevli ve Yetkili Mahkeme
Görevli mahkeme aile mahkemesidir. 4787 sayılı Kanun'un 4. maddesi, Türk Medeni Kanunu'nun İkinci Kitabından (Üçüncü Kısım hariç) doğan aile hukuku dava ve işlerini aile mahkemelerine verir. Aile mahkemesi kurulmayan yerlerde bu dava ve işlere, Hakimler ve Savcılar Kurulunca belirlenen asliye hukuk mahkemesi bakar (aynı Kanun'un 2. maddesi).
Yetkide kesin bir kural yoktur. Yargıtay 5. Hukuk Dairesi, velayetin düzenlenmesine ilişkin davada kesin ve özel yetki kuralı bulunmadığını açıkça söylemiştir (Yargıtay 5. Hukuk Dairesinin 19.01.2026 tarihli ve 2025/10388 E., 2026/728 K. sayılı kararı). Bu nedenle uygulanacak hüküm, çekişmesiz yargı işlerinde yetkiyi düzenleyen Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 384. maddesidir:
Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 384. maddesi:
“Kanunda aksine hüküm bulunmadıkça, çekişmesiz yargı işleri için talepte bulunan kişinin veya ilgililerden birinin oturduğu yer mahkemesi yetkilidir.”
Madde, tek bir yer değil, birkaç seçenek verir. Yargıtay 5. Hukuk Dairesi, bu hükmü alıntılayarak "talepte bulunan kişinin veya ilgililerden birinin oturduğu yer mahkemesinin yetkili olduğu" gerekçesiyle yargı yerini belirlemiştir (Yargıtay 5. Hukuk Dairesinin 20.05.2025 tarihli ve 2025/4327 E., 2025/7913 K. sayılı kararı). HMK 384'teki "oturduğu yer", HMK 6'daki "yerleşim yeri"nden farklı bir kavramdır; madde, yerleşim yeri bulunmayan ya da başka bir yerde oturan ilgililer bakımından da uygulanır.
Çocuğun yerleşim yeri bu seçeneklerden biridir ve uygulamada sık kullanılır. Türk Medeni Kanunu'nun 21. maddesine göre velayet altındaki çocuğun yerleşim yeri, ana ve babasının ortak yerleşim yeridir; ortak yerleşim yeri yoksa çocuğun kendisine bırakıldığı ana veya babanın yerleşim yeridir. Daire, 07.02.2022 tarihli kararında davalı annenin yetki itirazı üzerine Türk Medeni Kanunu'nun 21. maddesi ile Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 6. maddesini uygulayarak davalının yerleşim yerini yetkili saymıştır (Yargıtay 5. Hukuk Dairesinin 07.02.2022 tarihli ve 2022/30 E., 2022/1398 K. sayılı kararı). Sonuç çocuğun yerleşim yeri bakımından aynı olsa da gerekçe Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 384. maddesine değil, bu hükümlere dayanır. Bu nedenle "yetkili mahkeme yalnız çocuğun yerleşim yeridir" ya da "yalnız davalının yerleşim yeridir" biçimindeki kesin cümleler eksiktir.
Yetki itirazı süresinde ileri sürülmezse, dava açılan mahkeme yetkili hale gelir. Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 19. maddesi, yetkinin kesin olmadığı davalarda itirazın cevap dilekçesinde yapılmasını ve süresinde yapılmayan itirazın dikkate alınmamasını düzenler; maddenin son cümlesi sonucu açıkça söyler: “davanın açıldığı mahkeme yetkili hâle gelir.” Yargıtay 5. Hukuk Dairesi, yetki itirazında bulunulmayan dosyada davanın açıldığı mahkemeyi yetkili saymıştır (Yargıtay 5. Hukuk Dairesinin 19.01.2026 tarihli ve 2025/10388 E., 2026/728 K. sayılı kararı).
Dava Açmak İçin Süre Var mı? Kesinleşme ve Yeniden Dava
Kanunda dava açmak için süre öngörülmemiştir; Türk Medeni Kanunu'nun 183. maddesi, "yeni olguların zorunlu kılması" ölçütünü koyar ve zaman sınırı getirmez. Belirleyici olan, geçen süre değil yeni olgunun varlığı ve velayet görevini aksatmasıdır. Hukuk Genel Kurulu bunu açıkça söylemiştir: “Velayetin kaldırılması ve değiştirilmesi şartları gerçekleşmedikçe ana ve babanın velayet görevlerine müdahale olunamaz.” (Yargıtay Hukuk Genel Kurulunun 30.05.2018 tarihli ve 2017/2486 E., 2018/1148 K. sayılı kararı).
Boşanma sonrasına yönelik bağımsız velayet değiştirme davası, kesinleşmiş bir velayet düzenlemesi olmadan karara bağlanamaz. Yargıtay, boşanma kararı kesinleşmeden açılan velayet davasının derdest boşanma davasıyla birleştirilmesi gerektiğini belirtmiştir (Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin 20.12.2016 tarihli ve 2016/13894 E., 2016/16263 K. sayılı kararı). Yabancı boşanma kararının tanınması kesinleşmeden velayet davasının görülemeyeceği de aynı yöndedir (Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin 24.12.2015 tarihli ve 2015/15599 E., 2015/24938 K. sayılı kararı). Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 367. maddesinin ikinci fıkrası yalnız infazı düzenler; buradaki engel, kesinleşmiş bir düzenlemenin henüz bulunmamasıdır. Boşanma davası sürerken velayet o davada istenir; boşanma ve velayet kararı kesinleştikten sonra ayrı değişiklik davası görülebilir.
Çocuğun ergin olması davanın konusunu ortadan kaldırır. Daire, velayetin değiştirilmesi davasında hükmün hukuka uygunluğunu değerlendirirken çocuğun inceleme tarihinde ergin olduğunu tespit etmiştir (Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin 20.11.2025 tarihli ve 2025/6083 E., 2025/10056 K. sayılı kararı). Kısıtlanarak velayet altında bırakılma gibi özel durumlar dışında, çocuğun ergin olması velayet değişikliği istemini konusuz bırakır (Türk Medeni Kanunu'nun 335. maddesinin ikinci fıkrası).
Reddedilen Davadan Sonra Yeniden Dava
Velayet ve kişisel ilişki ilamları maddi anlamda kesin hüküm oluşturmaz. Bölge adliye mahkemesinin gerekçesinde bu ilke, "velâyet ve kişisel ilişkiye dair ilamların maddi anlamda kesin hüküm niteliğinde olmayıp koşulların değişmesi halinde yeniden düzenlenmesinin her zaman istenebileceğine dair genel ilke" sözleriyle kurulmuştur (Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin 02.07.2024 tarihli ve 2024/3104 E., 2024/5198 K. sayılı kararı). Bu cümle bölge adliye mahkemesine aittir; Daire aynı dosyada velayet yönünden temyizi kesinlikten reddetmiş, kişisel ilişki yönünden kararı onamıştır.
Aynı dosyada davalı vekili, davacının kısa süre önce benzer iddialarla velayet değişikliği istediğini ve davanın reddedilerek kesinleştiğini savunmuştu. Mahkeme bu savunmayı davanın engeli saymamış, davayı esastan incelemiştir. Bu, taraf savunması ve alt derece uygulamasıdır; Dairenin bu konuda ayrı bir cümlesi kararda yer almamaktadır. Reddedilen davadan sonra yeniden dava açılabilir; ancak yeni bir olgu gösterilmelidir.
Yargılama Usulü ve Dava Şartı Arabuluculuk
Velayetin değiştirilmesi çekişmesiz yargı işidir. Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 382. maddesinin ikinci fıkrasının (b) bendinin (13) numaralı alt bendi, "velayetin kaldırılması, velayetin eşlerden birinden alınarak diğerine verilmesi ve kaldırılan velayetin geri verilmesi" işlerini çekişmesiz yargı işleri arasında sayar. Daire kararları da velayetin değiştirilmesi davasını bu hükme dayandırmaktadır (Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin 02.07.2024 tarihli ve 2024/3104 E., 2024/5198 K. sayılı kararı).
Bu nitelendirmenin usule iki sonucu vardır. Birincisi, basit yargılama usulü uygulanır: 385. maddenin birinci fıkrası, "çekişmesiz yargı işlerinde, niteliğine uygun düştüğü ölçüde, basit yargılama usulü uygulanır" der; 316. maddenin birinci fıkrasının (ç) bendi de "her çeşit nafaka davaları ile velayet ve vesayete ilişkin dava ve işleri" basit usule tabi işler arasında sayar. İkincisi, resen araştırma ilkesi geçerlidir: 385. maddenin ikinci fıkrasına göre çekişmesiz yargı işlerinde aksine bir hüküm bulunmadıkça hakim kendiliğinden araştırır.
Resen araştırma, tarafların yalnız kendi delilleriyle bağlı olmadığı anlamına gelir. Hukuk Genel Kurulu, velayet hükümlerinin kamu düzenine ilişkin olduğunu ve "resen (kendiliğinden) araştırma ilkesi uygulandığından hâkim, tarafların isteği ile bağlı değildir" cümlesiyle bu sonucu vurgulamıştır (Yargıtay Hukuk Genel Kurulunun 21.02.2019 tarihli ve 2018/1072 E., 2019/185 K. sayılı kararı).
Dava şartı arabuluculuk yoktur. Velayet, tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edebileceği bir konu olmadığından arabuluculuğa elverişli değildir (6325 sayılı Kanun'un 1. maddesinin ikinci fıkrası); 18/B maddesindeki dava şartı arabuluculuk listesinde de yer almaz. İş, ticari ve tüketici uyuşmazlıklarındaki dava şartı arabuluculuk bu davaya uygulanmaz.
Konu | Kural |
|---|---|
Görevli mahkeme | Aile mahkemesi (4787 sayılı Kanun'un 4. maddesi) |
Yetkili mahkeme | Talepte bulunanın ya da ilgililerden birinin oturduğu yer (HMK'nın 384. maddesi) |
Yargılama usulü | Basit usul, resen araştırma (HMK'nın 385. maddesi) |
Dava açma süresi | Süre öngörülmemiş |
Harç | Velayet istemi maktu; iştirak nafakası fer'i talep, tarife gereği nispi harç alınabilir |
Kanun yolu | İstinaf açık, bölge adliye mahkemesi kararı kesin |
İspat: Hangi Deliller Sunulur, Ne İspatlanmalıdır?
Velayet değişikliğinde ispatın konusu, ileri sürülen yeni olgunun varlığı ve bu olgunun velayet görevini aksattığıdır. İddia somut delillerle ortaya konmalıdır; mahkeme resen araştırma ilkesi gereği dosyayı kendiliğinden de genişletebilir. Ancak dosya, iddianın hangi olguya dayandığını göstermelidir.
Mahkemenin gerekçe yükümlülüğü, ispatın ayrılmaz parçasıdır. Anayasa Mahkemesi, derece mahkemelerinin "ulaştığı sonuçları yeterli açıklıktaki bilimsel görüş, rapor gibi yeterli ve objektif verilere dayandırması gerektiğini" belirtmiştir (Anayasa Mahkemesinin 30.04.2024 tarihli ve 2022/57445 başvuru numaralı kararı, § 15). Aynı kararda, dosyadaki tanık beyanlarına ve bilirkişi raporlarına "niçin itibar edilmediği yönünde bir gerekçe sunulmadığı" ihlal gerekçesi yapılmıştır (§ 17).
Sosyal inceleme raporu bu davalarda en sık başvurulan delildir. 4787 sayılı Kanun'un 5. maddesi, aile mahkemelerinin psikolog, pedagog ve sosyal çalışmacılardan yararlanmasını düzenler. Raporda çocuğun bakım koşulları, ebeveynlerin yaşam düzeni ve çocuğun görüşü değerlendirilir. Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin 02.07.2024 tarihli kararına konu dosyada ilk derece mahkemesi, sosyal inceleme raporunu ve çocuğun beyanını birlikte değerlendirmiştir (Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin 02.07.2024 tarihli ve 2024/3104 E., 2024/5198 K. sayılı kararı). Raporun hazırlanışı, hangi belgelerin istendiği ve rapora itiraz yolları sosyal ekonomik durum araştırması yazısında ayrıntılı olarak anlatılmıştır.
Tanık, belge ve kurum kayıtları raporu tamamlar. Okul kayıtları ve devam durumu, sağlık raporları, ceza dosyası ve varsa koruma kararları dosyaya girer. Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin 01.11.2024 tarihli kararında bölge adliye mahkemesi, annenin ihmal veya istismarı bulunmadığını ve çocuğun annesiyle yaşamak istediğini belirterek velayet değişikliği istemini reddetmiş; kişisel ilişkinin kaldırılması istemini ise çocuğun babası aleyhine beyanlarını destekleyen başka bir delil bulunmadığı gerekçesiyle reddetmiştir (Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin 01.11.2024 tarihli ve 2024/4485 E., 2024/8143 K. sayılı kararı). Velayet değişikliği yönünden karar kesindir; Dairenin incelemesi kişisel ilişkinin kaldırılmasına ilişkin bölüme yöneliktir.
Dava açmadan önceki hazırlık dosyanın seyrini belirler. Kişisel ilişkiye uyulmadığı ileri sürülecekse müdürlük nezdindeki teslim ve görüşme kayıtları, yazışmalar ve tutanaklar toplanmalıdır. 5395 sayılı Kanun'un 41/C maddesi, kişisel ilişki kararının yerine getirilmemesi halinde hak sahibine müdürlüğe başvuru ve teslim emri yolunu açar; işlemler tutanağa bağlanır. Yönetmeliğin 34. maddesi de teslimin müdürlüğün belirlediği yerde yapılacağını söyler. Bu hükümler, kişisel ilişki ihlaline ilişkin kayıtların müdürlük üzerinden yürüdüğünü gösterir.
Çocuğun sağlığı ve eğitimiyle ilgili belgeler de aynı hazırlığın parçasıdır: okuldan alınacak devam ve başarı belgeleri, sağlık kuruluşlarından alınacak raporlar ve varsa uzman görüşleri, velayet görevinin aksadığını ya da aksatılmadığını gösteren maddi verilerdir.
Delilin hukuka uygunluğu ayrı bir değerlendirme gerektirir. Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 189. maddesinin ikinci fıkrası, hukuka aykırı olarak elde edilmiş delillerin bir vakıanın ispatında dikkate alınamayacağını söyler. Bu nedenle ses kaydı, mesaj dökümü ve ekran görüntüsünün hukuka uygun elde edilip edilmediği, kime ait olduğu ve bütünlüğü ayrıca değerlendirilir; her gizli kayıt otomatik olarak kabul ya da ret edilmez. Velayet davasına özgü, tam metni bu yazının kaynak paketinde bulunan bir karar yoktur; gizli ses ve görüntü kaydının delil değeri gizli çekim ve ses kaydı yazısında ele alınmıştır.
Çocuğun Dinlenmesi: Görüşü Ne Kadar Belirleyicidir?
Kanunda çocuğun dinlenmesi için bir yaş eşiği yoktur; ölçüt, çocuğun "yeterli idrake" sahip olup olmadığıdır. Çocuk Haklarının Kullanılmasına İlişkin Avrupa Sözleşmesinin 3. maddesi yeterli idrake sahip çocuğa görüşünü ifade etme hakkı tanır; Birleşmiş Milletler Çocuk Hakları Sözleşmesinin 12. maddesi de görüş oluşturma yeteneğine sahip çocuğun dinlenmesini öngörür. Hukuk Genel Kurulu bu iki hükmü kararında aktarmıştır (Yargıtay Hukuk Genel Kurulunun 21.02.2019 tarihli ve 2018/1072 E., 2019/185 K. sayılı kararı); bu nedenle "8 yaş ve üstü" gibi bir kural kanunda ve kararlarda bulunmaz, çocuğun somut olaydaki idrak düzeyi değerlendirilir.
Görüşün mahkeme huzurunda alınması zorunlu değildir. Aynı kararda Kurul, pedagog aracılığıyla alınan görüşü yeterli bulmuş ve şu cümleyi kurmuştur:
“Birleşmiş Milletler Çocuk Hakları Sözleşmesi ve Çocuk Haklarının Kullanılmasına İlişkin Avrupa Sözleşmesi kapsamında çocuğun ifadesinin mahkeme huzurunda alınmasının bir gereklilik olduğunu söylemek mümkün değildir.” (Yargıtay Hukuk Genel Kurulunun 21.02.2019 tarihli ve 2018/1072 E., 2019/185 K. sayılı kararı)
Karar oy çokluğuyla verilmiştir. Kurul, çocuğu tekrar tekrar konuşmaya zorlamanın onu psikolojik olarak baskı altına almak anlamına geleceğini ve bunun üstün yararla bağdaşmayacağını belirtmiştir. Kararda azınlık görüşü olarak, çocuğun yeterince bilgilendirilmediği ve net beyanının dosyaya yansımadığı, bu haliyle uzman raporunun yeterli sayılamayacağı ileri sürülmüş; bu görüşler Kurul çoğunluğunca benimsenmemiştir.
Çocuğun görüşü bağlayıcı değildir. Görüş, üstün yarar değerlendirmesinin bir parçasıdır; tek başına velayetin kime verileceğini belirlemez. Uygulamada görüşün alınmaması ise bozma sebebi olabilir: Daire, idrak çağındaki çocuğun görüşünün sorulmamasını eksik inceleme saymıştır (Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin 16.01.2025 tarihli ve 2024/8733 E., 2025/340 K. sayılı kararında aktarılan 12.01.2021 tarihli bozma). Bu nedenle doğru okuma, yeterli idrake sahip çocuğun görüşünün alınmasının kural olduğu, görüşe yaşına ve olgunluğuna uygun ağırlık verileceği, ancak görüşün mahkemeyi hukuken bağlamadığıdır; mahkeme üstün yarar gerektiriyorsa gerekçesini açıklayarak görüşten ayrılabilir.
Dava Sürerken Geçici Velayet İstenebilir mi?
Boşanma veya ayrılık davası sürüyorsa geçici düzenleme Türk Medeni Kanunu'nun 169. maddesine dayanır. Madde, hakimin davanın devamı süresince eşlerin barınmasına, geçimine, mallarının yönetimine ve çocukların bakım ve korunmasına ilişkin geçici önlemleri resen alacağını söyler; çocuğun geçici velayeti de bu önlemler arasında yer alır. Hüküm boşanma ve ayrılık davasına özgüdür; ayrı velayet davasında doğrudan uygulanmaz.
Ayrı velayet davasında geçici düzenleme iki yolla istenebilir. Birincisi, tedbiren velayet düzenlemesidir; Daire, velayetin tedbiren düzenlenmesine ilişkin davayı çekişmesiz yargı işi saymıştır (Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin 25.11.2019 tarihli ve 2019/7366 E., 2019/11496 K. sayılı kararı). İkincisi, ihtiyati tedbir yoludur. Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 389. maddesinin ikinci fıkrası, ihtiyati tedbir hükmünün niteliğine uygun düştüğü ölçüde çekişmesiz yargı işlerinde de uygulanacağını açıkça söyler.
Geçici düzenleme, nihai kararın yerine geçmez. Nihai velayet hükmü kesinleşmeden yerine getirilemez (Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 367. maddesinin ikinci fıkrası); tedbir kararları ise 5395 sayılı Kanun'un 41/A maddesi uyarınca müdürlüklerce yerine getirilir ve bu kararlar için kesinleşme beklenmez. Aksine uygulanabilir bir geçici karar verilmedikçe mevcut velayet kararının hukuki etkisi devam eder; çocuğun fiilen başka yerde bulunması bu kararı kendiliğinden değiştirmez.
Harç, Masraf ve Adli Yardım
Velayet istemi para ile ölçülemeyen bir istemdir; bu nedenle karar ve ilam harcı maktu olarak alınır. Harçlar Kanununa bağlı (1) sayılı tarifenin (A) Mahkeme Harçları bölümünde, "1 inci fıkra dışında kalan davalarla, taraf teşkiline imkan bulunmayan davalarda verilen esas hakkındaki kararlarla, davanın reddi kararı" için maktu harç öngörülmüştür:
Harçlar Kanununa bağlı (1) sayılı tarife, (A) Mahkeme Harçları, III/2-a:
“2. Maktu harç: a) 1 inci fıkra dışında kalan davalarla, taraf teşkiline imkan bulunmayan davalarda verilen esas hakkındaki kararlarla, davanın reddi kararı ve icra tetkik mercilerinin 1 inci fıkra dışında kalan kararlarında”
İştirak nafakası ise tarifenin aynı bölümünde, "1. Nispi harç" başlığı altında düzenlenmiştir:
Aynı tarife, (A) Mahkeme Harçları, III/1-d (nispi harç):
“d) Nafaka verilmesine dair hükümler (Bir senelik nafaka bedeli üzerinden)”
Bu düzenlemenin sonucu şudur: davada yalnız velayet isteniyorsa harç maktu; iştirak nafakası isteniyorsa tarifede nafaka için öngörülen nispi harç kalemi gündeme gelir. Ancak iştirak nafakası velayet davasının fer'isidir; ayrı harç alınsa da talep müstakil dava sayılmaz ve ayrı vekalet ücretine hükmedilmez (Yargıtay Hukuk Genel Kurulunun 31.01.2019 tarihli ve 2017/2444 E., 2019/51 K. sayılı kararı; Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin 05.12.2016 tarihli ve 2016/18823 E., 2016/15574 K. sayılı kararı). Nispi harç bir senelik nafaka bedeli üzerinden hesaplanır. Tutarlar her yıl değiştiği için bu yazıda rakam verilmemiştir.
Harçların ödeme zamanı da ikiye ayrılır. Harçlar Kanununun 27. maddesi, tarifede yazılı maktu harçların işlemin yapılmasından önce peşin ödeneceğini söyler. 28. maddeye göre nispi karar ve ilam harcının dörtte biri peşin, geri kalanı kararın tebliğinden itibaren bir ay içinde ödenir. Velayet davasında verilen vekalet ücreti hükmü de temyiz edilemez (Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin 16.01.2025 tarihli ve 2024/8733 E., 2025/340 K. sayılı kararı).
Harç ve giderleri karşılayamayan taraf için adli yardım yolu vardır. Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 334. maddesi, "kendisi ve ailesinin geçimini önemli ölçüde zor duruma düşürmeksizin, gereken yargılama veya takip giderlerini kısmen veya tamamen ödeme gücünden yoksun olan kimselerin", taleplerinin açıkça dayanaktan yoksun olmaması kaydıyla adli yardımdan yararlanabileceğini söyler. Aynı maddenin üçüncü fıkrasına göre yabancıların adli yardımdan yararlanması ayrıca karşılıklılık şartına bağlıdır.
Karar Sonrası: Çocuğun Teslimi, Kişisel İlişki ve İştirak Nafakası
Nihai velayet hükmü kesinleşmeden yerine getirilemez; Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 367. maddesinin ikinci fıkrası, aile hukukuna ilişkin kararların kesinleşmedikçe uygulanamayacağını söyler. Bu nedenle velayetin değiştirilmesine ilişkin nihai hüküm, karar kesinleştikten sonra icra edilir. Tedbir kararları ise 5395 sayılı Kanun'un 41/A maddesi uyarınca müdürlüklerce yerine getirilir; teslim, tedbir kararı varsa kesinleşme beklenmeden yapılabilir.
Velayet kararına dayalı çocuk teslimi ile kişisel ilişki kararlarının yerine getirilmesi farklı hükümlere tabidir. Velayet kararına dayalı teslimde, yükümlü kararı rızasıyla yerine getirmezse hak sahibi 5395 sayılı Kanun'un 41/B maddesi uyarınca müdürlüğe başvurur; müdürlüğün belirlediği yere getirilen çocuk hak sahibine teslim edilir (41/B/4). Çocuk Teslimi ve Çocukla Kişisel İlişki Kurulmasına İlişkin İlam ve Tedbir Kararlarının Yerine Getirilmesine Dair Yönetmelik (RG 04.08.2022/31913) de 27. maddesinin birinci fıkrasında aynı kuralı tekrarlar: “Müdürlüğün belirlediği yere yükümlü tarafından getirilen çocuk hak sahibine teslim edilir.”
Kişisel ilişki kararlarının yerine getirilmesi ise 5395 sayılı Kanun'un 41/C maddesi ile Yönetmeliğin 34. maddesine tabidir. 34. madde, “Müdürlüğün belirlediği yere getirilen çocuk, hak sahibine teslim edilir.” cümlesini içerir.
Karara uyulmaması halinde 41/F maddesi devreye girer: teslim emrine aykırılıkta üç aya kadar, kişisel ilişkiye aykırılıkta üç günden on güne kadar, hak sahibinin çocuğu süresinde getirmemesi halinde de üç aya kadar disiplin hapsi öngörülür. Şikayet süresi bir aydır; şikayete bakacak mahkeme, işlemi yapan müdürlüğün bulunduğu yer aile mahkemesidir (41/F/4).
Velayet değişince kişisel ilişki yeniden düzenlenir. Hukuk Genel Kurulu bunu açıkça söylemiştir: “Velayetin değiştirilmesi ile birlikte velayeti kendisinde bulunmayan anne veya babanın çocukla kişisel ilişki kurulmasını isteme hakkı bulunmakta olup, mahkemece de bu ilişkinin kurulması gerekir.” (Yargıtay Hukuk Genel Kurulunun 30.05.2018 tarihli ve 2017/2486 E., 2018/1148 K. sayılı kararı). Bu düzenin ayrıntısı müşterek çocukla kişisel ilişki yazısında ele alınmıştır.
İştirak nafakası bakımından iki aşama ayrılır. Geçici velayet ara kararı verilmişse eski nafaka, geçici velayetin bırakıldığı tarihten itibaren kaldırılır (Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin 24.05.2018 tarihli ve 2018/2778 E., 2018/6689 K. sayılı kararı). Ara karar verilmemişse eski nafaka, velayet değişikliği kararının kesinleşmesiyle kendiliğinden sona erer (Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin 09.06.2020 tarihli ve 2020/1540 E., 2020/2772 K. sayılı kararı). Yeni iştirak nafakası ise velayetin değiştirilmesi kararının kesinleşmesi tarihinden itibaren hükmedilir (Yargıtay Hukuk Genel Kurulunun 09.05.2018 tarihli ve 2017/1899 E., 2018/1052 K. sayılı kararı).
Nafaka miktarı Türk Medeni Kanunu'nun 330. maddesine göre belirlenir; durumun değişmesi halinde miktarın yeniden belirlenmesi veya nafakanın kaldırılması 331. maddeye tabidir. Miktarın belirlenmesi ve artırım davasının ayrıntısı iştirak nafakası yazısında, nafakanın kaldırılması ve azaltılması ise nafakanın kaldırılması davası yazısında anlatılmıştır.
Anlaşmalı Değişiklik ve Ortak Velayetten Tek Ebeveyne Geçiş
Ebeveynlerin velayet değişikliği konusunda anlaşması, dava açılmasını ortadan kaldırmaz. Velayet hükümleri kamu düzenine ilişkin olduğu için mahkeme, tarafların anlaşmasıyla bağlı değildir; çocuğun üstün yararını resen değerlendirir. Hukuk Genel Kurulu, velayet hükümlerinin kamu düzenine ilişkin olduğunu ve resen araştırma ilkesinin uygulandığını belirtmiştir (Yargıtay Hukuk Genel Kurulunun 21.02.2019 tarihli ve 2018/1072 E., 2019/185 K. sayılı kararı).
Anlaşmalı boşanma protokolünde velayete ilişkin bir düzenleme yapılabilir; ancak bu düzenleme de mahkemenin denetiminden geçer. Protokolün velayet bölümünün ayrıntısı anlaşmalı boşanmada velayet yazısında ele alınmıştır. Tarafların üzerinde anlaştığı düzen, çocuğun üstün yararına aykırı düşüyorsa mahkeme bu düzeni olduğu gibi hükme bağlamaz.
Ortak velayetten tek ebeveyne geçiş de aynı çerçevede değerlendirilir. Türk Medeni Kanunu'nun 336. maddesinin birinci fıkrası evlilik sürerken velayetin birlikte kullanılmasını düzenler. Ortak hayata son verilmesi veya ayrılık halinde hakim, aynı maddenin ikinci fıkrası uyarınca velayeti eşlerden birine verebilir. Daire, 336. maddenin ikinci fıkrasını, hakimin velayeti ana ve babaya ortak olarak bırakabileceği biçiminde yorumlamıştır; ancak somut olayda ebeveynlerin farklı şehirlerde yaşaması ve çocuğun kimin yanında kalacağı konusunda uzlaşamaması nedeniyle ortak velayet düzenini bozmuştur (Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin 27.03.2025 tarihli ve 2024/5611 E., 2025/3196 K. sayılı kararı). Bu nedenle ortak velayet, kanun metninde ayrıca düzenlenmiş bir kurum değil, 336. maddenin yorumuyla uygulanan bir düzendir. Ortak velayet kararı verilmişse, bu düzenin tek ebeveyne geçirilmesi de 183. maddedeki ölçüte tabidir: yeni bir olgu ve bu olgunun velayet görevinin birlikte kullanılmasını aksattığı gösterilmelidir. Ortak velayetin kurulması ve şartları ayrı bir yazının konusudur.
Kanun Yolu: İstinaf ve Temyiz
Velayetin değiştirilmesi çekişmesiz yargı işi olduğu için bölge adliye mahkemesinin kararı kesindir. Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 362. maddesinin birinci fıkrasının (ç) bendi, çekişmesiz yargı işlerinde verilen kararlar hakkında temyiz yoluna başvurulamayacağını söyler:
Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 362. maddesi:
“Bölge adliye mahkemelerinin aşağıdaki kararları hakkında temyiz yoluna başvurulamaz: ... ç) Çekişmesiz yargı işlerinde verilen kararlar.”
Bu sonuç Dairenin yerleşik uygulamasıdır. 2022, 2024 ve 2025 tarihli kararların hepsi aynı kalıbı taşır: velayetin değiştirilmesi davası 382. maddenin ikinci fıkrasının (b) bendinin (13) numaralı alt bendi uyarınca çekişmesiz yargı işidir ve 362. maddenin birinci fıkrasının (ç) bendi uyarınca verilen karar temyiz edilemez (Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin 16.01.2025 tarihli ve 2024/8733 E., 2025/340 K. sayılı kararı).
İstinaf yolu açıktır. 341. maddenin birinci fıkrasının (a) bendi, ilk derece mahkemelerinin nihai kararlarına karşı istinaf yoluna başvurulabileceğini söyler. Çekişmesiz yargı işi olduğu için istinaf süresi, kararın öğrenilmesinden itibaren iki haftadır (Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 387. maddesi); 345. maddedeki tebliğ kuralı genel hükümdür. 341. maddenin ikinci fıkrasındaki parasal kesinlik sınırı yalnız malvarlığı davalarına ilişkin kararlar içindir; velayet istemi malvarlığı davası olmadığı için bu sınır uygulanmaz. İstinaf dilekçesi, süresi ve harcı istinaf kanun yolu yazısında anlatılmıştır.
Boşanma davasının ferisi olarak verilen velayet kararı bu rejimden ayrılır: velayet, boşanma hükmünün parçası olduğunda hüküm istinaf ve temyiz yollarına açıktır ve velayet de bu incelemenin kapsamında kalır. Kişisel ilişki talebi de velayet değişikliği davasında terditli (kademeli) talep ya da karşı dava olarak ileri sürüldüğünde temyize açıktır. Daire, 03.07.2024 tarihli kararında velayet değişikliği veya kişisel ilişki düzenlenmesi talebiyle açılan davada kişisel ilişki yönünden temyiz incelemesi yapmıştır (Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin 03.07.2024 tarihli ve 2024/2937 E., 2024/5284 K. sayılı kararı). 02.07.2024 tarihli kararda ise velayet yönünden temyiz reddedilmiş, kişisel ilişki yönünden karar onanmıştır (Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin 02.07.2024 tarihli ve 2024/3104 E., 2024/5198 K. sayılı kararı).
Dairenin 25.11.2019 tarihli kararında ayrım, kişisel ilişki davasının bağımsız açılıp açılmadığına göre kurulmuştur. Kararda, çekişmesiz yargı işlerinde verilen kararların kesin olduğu ve bu kararlara karşı temyiz yoluna başvurulamayacağı belirtilmiş; ardından şu cümle eklenmiştir: “Kişisel ilişkinin düzenlenmesine yönelik açılan davalar ise, bağımsız olarak açılırsa bu davalarda verilen kararlara karşı temyiz yolu açıktır.” (Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin 25.11.2019 tarihli ve 2019/7366 E., 2019/11496 K. sayılı kararı). 2024 tarihli kararlar, kişisel ilişki talebinin velayet değişikliği davasında terditli talep ya da karşı dava olarak ileri sürüldüğü hallerde de temyiz incelemesi yapıldığını göstermektedir. Karar oy çokluğuyla verilmiştir. Karşı oyda, kişisel ilişki düzenlemesinin 382. maddede çekişmesiz işler arasında sayılmadığı ve temyiz yolunun kapanmasının mahkemeye erişim hakkına müdahale olduğu savunulmuştur. Bu görüş kararın hükmü değildir.
Sıkça Sorulan Sorular
Velayet kararı kesinleştikten sonra değiştirilebilir mi? Evet. Türk Medeni Kanunu'nun 183. maddesi, yeni olguların velayet görevini aksatması halinde velayetin değiştirilmesine izin verir. Kanunda süre öngörülmemiştir; belirleyici olan, kararın üzerinden geçen süre değil, yeni olgunun varlığıdır.
Yeniden evlenme tek başına velayetin değişmesine yol açar mı? Hayır. Türk Medeni Kanunu'nun 349. maddesi, velayete sahip ana veya babanın yeniden evlenmesinin velayetin kaldırılmasını gerektirmediğini söyler. Değişiklik, ancak çocuğun menfaati bunu gerektiriyorsa ve yeni olgu velayet görevini aksatmışsa istenebilir.
Boşanma kararı kesinleşmeden velayet davası açılabilir mi? Açılabilir; ancak kesinleşmiş bir velayet düzenlemesi bulunmadığı için dava karara bağlanamaz, derdest boşanma davasıyla birleştirilir ya da kesinleşme beklenir.
Davaya hangi mahkeme, hangi ilde bakar? Görevli mahkeme aile mahkemesidir. Yetkide kesin kural yoktur; çekişmesiz işlerde talepte bulunanın ya da ilgililerden birinin oturduğu yer mahkemesi yetkilidir. Çocuğun yerleşim yeri bu seçeneklerden biri olup uygulamada sık kullanılır.
Çocuğun görüşü bağlayıcı mı? Hayır. Çocuğun görüşü üstün yarar değerlendirmesinin parçasıdır; tek başına velayetin kime verileceğini belirlemez. Yaş eşiği yoktur; ölçüt yeterli idraktir. Görüşün mahkeme huzurunda alınması da zorunlu değildir.
Velayet davasında arabuluculuk zorunlu mu? Hayır. Velayet, tarafların serbestçe tasarruf edebileceği bir konu olmadığı için arabuluculuğa elverişli değildir; 6325 sayılı Kanun'un 18/B maddesindeki dava şartı arabuluculuk listesinde de yer almaz. İş, ticari ve tüketici uyuşmazlıklarındaki dava şartı bu davaya uygulanmaz.
Bölge adliye mahkemesi kararı temyiz edilebilir mi? Hayır, velayet yönünden edilemez. Velayetin değiştirilmesi çekişmesiz yargı işi olduğu için bölge adliye mahkemesi kararı kesindir. İstinaf yolu ise açıktır; süre, kararın öğrenilmesinden itibaren iki haftadır.
İlk dava reddedildiyse yeniden dava açılabilir mi? Evet. Velayet ilamları maddi anlamda kesin hüküm oluşturmaz. Ancak yeniden dava için yeni bir olgu gösterilmesi ve bu olgunun velayet görevini aksattığının ortaya konulması gerekir.
Velayet değişirse iştirak nafakası ne olur? Geçici velayet ara kararı varsa eski nafaka, geçici velayetin bırakıldığı tarihten itibaren kaldırılır; ara karar yoksa velayet değişikliği kararının kesinleşmesiyle sona erer. Yeni nafaka ise velayet değişikliği kararının kesinleşmesinden itibaren hükmedilir. Nafaka miktarı 330. maddeye göre belirlenir; sonraki değişiklikler 331. maddeye göre istenir.
