Yabancı Eşle Anlaşmalı Boşanma: Yurt Dışındaki Eş Duruşmaya Gelmeden Mümkün mü? 2026

Yurt dışındaki eş, Türkiye’deki anlaşmalı boşanma duruşmasına gelmeden güvenle boşanamaz: Türk Medeni Kanunu, hakimin iki eşi de bizzat dinlemesini şart koşar. Vekaletname, yazılı beyan ve talimatla alınan ifade bu şartı karşılamaz; Yargıtay, talimatla ifade alınarak verilen anlaşmalı boşanma kararını bozmuştur. Görüntülü katılım mahkemenin takdirindedir ve onu yeterli sayan bir Yargıtay kararı bulunamamıştır. Eş gelemiyorsa dava ancak çekişmeli boşanma olarak, boşanma sebebi delillerle ispat edilerek sürdürülebilir.

Yabancı Eşle Anlaşmalı Boşanmanın Şartları Nelerdir?

Eşlerden birinin yabancı uyruklu olması ya da yurt dışında yaşaması, Türk mahkemesinde anlaşmalı boşanma davası açılmasına engel değildir. Anlaşmalı boşanma, en az bir yıl sürmüş evlilikte eşlerin birlikte başvurması ya da bir eşin diğerinin açtığı davayı kabul etmesi üzerine, hakimin eşleri bizzat dinleyerek verdiği boşanma kararıdır. Yargıtay, Türk vatandaşlığıyla ilgisi olmayan eşler için bile “kimliklerini ve evli olduklarını belgelendirmeleri boşanma davası açmaları için yeterli” olduğunu kabul etmiştir (Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin 21.04.2026 tarihli ve 2025/5548 E., 2026/4435 K. sayılı kararı, oy çokluğuyla). Türk hukukunun uygulandığı davada anlaşmalı boşanmanın şartları, eşlerin vatandaşlığına göre değişmez:

Türk Medeni Kanunu’nun (TMK) 166. maddesinin üçüncü fıkrası:
“Evlilik en az bir yıl sürmüş ise, eşlerin birlikte başvurması ya da bir eşin diğerinin davasını kabul etmesi hâlinde, evlilik birliği temelinden sarsılmış sayılır. Bu hâlde boşanma kararı verilebilmesi için, hâkimin tarafları bizzat dinleyerek iradelerinin serbestçe açıklandığına kanaat getirmesi ve boşanmanın malî sonuçları ile çocukların durumu hususunda taraflarca kabul edilecek düzenlemeyi uygun bulması şarttır. Hâkim, tarafların ve çocukların menfaatlerini göz önünde tutarak bu anlaşmada gerekli gördüğü değişiklikleri yapabilir. Bu değişikliklerin taraflarca da kabulü hâlinde boşanmaya hükmolunur. Bu hâlde tarafların ikrarlarının hâkimi bağlamayacağı hükmü uygulanmaz.”

Kanun dört şart arar: evliliğin en az bir yıl sürmesi, eşlerin birlikte başvurması ya da bir eşin diğerinin davasını kabul etmesi, hakimin eşleri bizzat dinleyerek iradelerinin serbestçe açıklandığına kanaat getirmesi ve boşanmanın mali sonuçları ile çocuklara ilişkin düzenlemeyi uygun bulması. Yurt dışındaki eş için sorun üçüncü şartta düğümlenir. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu bu şartları sayarken ikinci şart için “Burada önemli olan tarafların boşanma iradelerini aynı anda ve duruşmada hâkime beyan etmesidir.” demiş, üçüncü şartı da “Üçüncü koşul, eşlerin iradelerini hâkime bizzat açıklamalarıdır.” sözleriyle açıklamıştır (Yargıtay Hukuk Genel Kurulunun 18.04.2019 tarihli ve 2017/1941 E., 2019/475 K. sayılı kararı, oy çokluğuyla).

Hakim protokolü olduğu gibi onaylamak zorunda değildir; tarafların ve çocukların menfaatine göre değişiklik yapabilir ve değişiklik taraflarca da kabul edilirse boşanmaya karar verir. Boşanmanın fer’i sonuçlarına ilişkin anlaşmalar da hakim onaylamadıkça geçerli olmaz (TMK’nın 184. maddesinin 5 numaralı bendi).

Anlaşmalı boşanmanın genel şartları, protokolün içeriği ve davanın işleyişi anlaşmalı boşanma davası, aile hukukundaki diğer davalar ise aile hukuku nedir yazımızda anlatılmıştır. Bu yazımızda yalnız eşlerden birinin yabancı olmasından ya da yurt dışında bulunmasından doğan soruları ele alıyoruz. Yabancı eşin oturma izni ve vatandaşlık başvurusuyla ilgili sorular bu yazının konusu değildir; bu konular için evlilik yoluyla vatandaşlık ve yabancılar hukuku işlemleri yazılarımıza bakılabilir.

Yurt Dışındaki Eş Duruşmaya Gelmek Zorunda mı?

Kural olarak evet; anlaşmalı boşanma kararı için kanunun aradığı ve Yargıtayın kabul ettiği yol, eşin duruşmaya gelip hakime bizzat beyanda bulunmasıdır; bunun dışındaki yolların hiçbiri Yargıtay kararıyla doğrulanmış değildir, talimat yoluyla ifade alınarak verilen karar ise bozulmuştur (aşağıda c bölümü).

Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, temyiz aşamasında asılların imzaladığı protokol sunulan bir dosyada, “asılların imzasını taşıyan protokol hükümleri dikkate alınarak ve taraflar duruşmaya çağrılıp bizzat beyanları da alınmak suretiyle karar verilmek üzere” hükmü bozmuştur (Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin 27.05.2024 tarihli ve 2024/4218 E., 2024/3885 K. sayılı kararı). Daire aynı yaklaşımı 2026’da da korumuştur (Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin 21.04.2026 tarihli ve 2026/1907 E., 2026/4466 K. sayılı kararı).

Yurt dışındaki eşin tek bir duruşmaya gelmesi çoğu zaman yeterlidir. Uygulamada eşlerin sözlü beyanlarının alındığı duruşmada protokol onaylanır ve hüküm de genellikle aynı duruşmada kurulur; ayrıca bir duruşma yapılmaz. Hakimin hükmü sonraki bir duruşmaya bırakması istisnaidir. Örneğin çocuğun üstün yararını ilgilendiren bir konuda, aile mahkemesinin yararlandığı psikolog, pedagog ya da sosyal çalışmacının görüşü beklenebilir (Aile Mahkemelerinin Kuruluş, Görev ve Yargılama Usullerine Dair Kanun’un 5. maddesi). Böyle bir ertelemede eşin sonraki duruşmaya yeniden gelmesi gerekmez. Eşlerin bir oturumda bizzat beyanda bulunup protokol gereğince boşanmak istediği, beyanlarının tutanağa geçirilip imzalarının alındığı bir dosyada Yargıtay 2. Hukuk Dairesi şöyle demiştir: “Anlaşmalı boşanma koşullarının oluştuğu ve karar vermeye bir engelin bulunmadığı oturumda herhangi bir nedenle karar verilememiş ve duruşma başka bir güne bırakılmışsa tarafların (asılların) bizzat sonraki oturumlarda da hazır bulunma zorunluluğu bulunmamaktadır.” (Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin 19.07.2011 tarihli ve 2010/9743 E., 2011/12657 K. sayılı kararı, oy birliğiyle). Hakim protokolde değişiklik önerirse ya da eş iradesinden dönerse durum değişir; aşağıda anlatılmıştır.

Yurt dışındaki eşin duruşmaya gelmeden dinlendiği bir dosya Yargıtay önüne kanun yararına bozma yoluyla gelmiştir. Fransa’da bulunan davacı eş 06.02.2018 tarihli duruşmada hazır değildi; oğlunun cep telefonundan görüntülü olarak aranmış ve beyanı tutanağa geçirilmişti. Anlaşma protokolünü de eşler değil vekilleri imzalamıştı. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, “davacı ve davalı asıl tarafından imzalanmış anlaşma protokolü olmadan ve davacı erkek duruşmada hazır olup mahkeme hakimince bizzat dinlenilmeden” anlaşmalı boşanma kararı verilmesini usul ve kanuna aykırı bulmuş, hükmün sonuca etkili olmamak üzere bozulmasına karar vermiştir (Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin 04.10.2021 tarihli ve 2021/7601 E., 2021/6759 K. sayılı kararı). Kararın sınırı da bilinmelidir: olay, mahkemenin resmi e-Duruşma Sistemi değil, bir cep telefonu görüşmesidir, protokolü vekiller imzalamıştır ve duruşma, HMK’nın 149. maddesinin 2020’deki değişikliğinden önce yapılmıştır. Bu nedenle karar, mahkemenin kendi sistemiyle kurduğu görüntülü bağlantı hakkında doğrudan bir sonuç vermez.

a) Vekil, Vekaletname ya da Yazılı Beyan Yeterli mi?

Hayır. Avukat, vekaletnamede açıkça yetki verilmişse davayı açar, takip eder ve davayı kabul edebilir; ancak hakimin eşi bizzat dinlemesi şartını vekilin beyanı karşılamaz. Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun (HMK) 74. maddesine göre vekil, açıkça yetki verilmemişse “davadan veya kanun yollarından feragat edemez, karşı tarafı ibra ve davasını kabul edemez”; kişiye sıkı sıkıya bağlı haklarla ilgili davaları da hangileri için yetki verildiği açıklanmadıkça açamaz ve takip edemez.

Eşin yazılı kabul beyanı da duruşmadaki beyanın yerini tutmaz. Davalının yalnız cevap dilekçesinde davayı kabul ettiği ve ön inceleme duruşmasına katılmadığı bir dosyada Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, “anlaşmalı boşanma koşulları da oluşmuş değildir” diyerek kararı bozmuş; davalıya tebliğle yargılamaya devam edilmesini ve delil durumuna göre TMK’nın 166. maddesinin birinci fıkrasına göre karar verilmesini istemiştir (Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin 07.11.2016 tarihli ve 2015/21026 E., 2016/14437 K. sayılı kararı).

Davalı eşin noterde verdiği boşanma vekaletnamesi ve “muvafakatname ve yetkilendirme” belgesiyle temsil edildiği bir dosyada ilk derece mahkemesi, asıllar duruşmada hazır bulunmadığı için davayı anlaşmalı boşanma olarak göremeyeceğini kabul etmiş, davayı çekişmeli olarak görüp tanık dinledikten sonra TMK’nın 166. maddesinin birinci fıkrasına göre boşanmaya karar vermiştir. Bölge adliye mahkemesi de davanın “asılların duruşmada hazır olmaları ve bizzat dinlenilmeleri” şartı gerçekleşmediği için çekişmeli boşanmaya dönüştüğünü belirtmiş, Yargıtay 2. Hukuk Dairesi bölge adliye mahkemesinin kararını onamıştır (Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin 14.02.2024 tarihli ve 2023/4062 E., 2024/843 K. sayılı kararı). Daire bu gerekçeyi ayrıca tartışmamış, genel onama kalıbıyla yetinmiştir.

b) Görüntülü Bağlantıyla (SEGBİS, e-Duruşma) Katılım Mümkün mü?

Kanun bu yolu mahkemenin takdirine bırakır; yurt dışındaki eşin anlaşmalı boşanma beyanı için güvenilir bir yol olduğunu gösteren Yargıtay kararı bulunamamıştır. Halk arasında çoğu zaman SEGBİS diye anılan görüntülü katılım, hukuk yargılamasında HMK’nın 149. maddesi ve ona dayanan Yönetmelikte “e-Duruşma” adıyla düzenlenmiştir:

Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 149. maddesinin birinci ve dördüncü fıkraları:
“(1) Mahkeme, taraflardan birinin talebi üzerine talep eden tarafın veya vekilinin, aynı anda ses ve görüntü nakledilmesi yoluyla bulundukları yerden duruşmaya katılmalarına ve usul işlemleri yapabilmelerine karar verebilir.
…
(4) Ses ve görüntü nakledilmesi yoluyla bulundukları yerden duruşmaya katılmasına karar verilenler hakkında, 154 üncü maddenin üçüncü fıkrasının (ç) bendinde belirtilen ikrar, yeminin edası, davanın geri alınmasına muvafakat, davadan feragat, davayı kabul ile sulh olma hâlleri hariç olmak üzere, elle atılan imzaya ilişkin hükümler uygulanmaz.”

Birinci fıkra mahkemeye takdir tanır: mahkeme talep üzerine görüntülü katılıma karar verebilir, vermek zorunda değildir. Üçüncü fıkra ve Yönetmeliğin 10. maddesinin ikinci fıkrası, tarafların serbestçe tasarruf edemeyeceği davalarda mahkemenin ilgilileri görüntülü dinlemeye kendiliğinden karar verebileceğini de öngörür; bu yetki de takdiridir ve bu kişiler Yönetmeliğin 11. maddesine göre bulundukları yerdeki adliye ya da ceza infaz kurumundan katılır. Dördüncü fıkra 7589 sayılı Kanunla eklenmiş, 31.07.2026 tarihli Resmi Gazete’de yayımlanmış ve yayımından üç ay sonra, 31.10.2026’da yürürlüğe girmiştir. Fıkra, görüntülü katılan kişi hakkında elle imzaya ilişkin hükümleri uygulamaz; ancak davayı kabul, davadan feragat ve sulh gibi beyanları bu kolaylığın dışında tutar. Bu beyanlar, beyanda bulunana okunup imzası alınarak tutanağa yazılır (HMK’nın 154. maddesinin üçüncü fıkrasının (ç) bendi).

Hukuk Muhakemelerinde Ses ve Görüntü Nakledilmesi Yoluyla Duruşma İcrası Hakkında Yönetmelik yurt dışındaki eş bakımından dört noktada önem taşır:

• Katılım yeri: e-Duruşma talep eden taraf, “bulundukları yerdeki adliye veya ceza infaz kurumlarında bu amaca tahsis edilen yerden” duruşmaya katılabilir; vekiliyle birlikte ise avukatlık bürosundan, baronun belirlediği bölümden, adliyede ayrılan yerden ya da Yönetmelikteki şartları taşıyan başka uygun bir yerden katılabilir (Yönetmeliğin 11. maddesi). Yurt dışı ya da dış temsilcilik bu yerler arasında açıkça sayılmamıştır.
• Hasta, yaşlı ya da engelli taraf: hastalığı, yaşlılığı ya da engelliliği yüzünden mahkemeye gelmesi zor olan taraf isterse öncelikle e-Duruşmayla dinlenmesine karar verilir (Yönetmeliğin 9. maddesinin üçüncü fıkrası) ve bu kişi bulunduğu mesken ya da kurumdan katılabilir (11. maddenin dördüncü fıkrası). Bu yerin yurt dışında olup olamayacağı Yönetmelikte açıkça düzenlenmemiştir; aşağıdaki kabul beyanının yenilenmesi kuralı bu kişiler için de geçerlidir.
• Talep ve karar: e-Duruşma, duruşma gününden en az iki iş günü önce UYAP mobil uygulamaları, avukat ya da vatandaş portalı üzerinden talep edilir (Yönetmeliğin 8. maddesi). Hakimin talebi kabul ya da ret kararı kesindir; e-Duruşmayı zorlaştıran hukuki, fiili ya da teknik engel ret sebebidir (Yönetmeliğin 9. maddesi).
• Kabul beyanının yenilenmesi: Yönetmeliğe göre “e-Duruşma, mahkeme huzurunda yapılan duruşma ile aynı hukuki sonuçları doğurur.” (13. maddenin birinci fıkrası). Ancak Yönetmelik, davaya son veren beyan için özel bir kural koyar ve bu beyanı tek başına yeterli saymaz:

Yönetmeliğin 13. maddesinin dördüncü fıkrası:
“e-Duruşma Sistemi yoluyla duruşmaya katılan taraf veya vekilince davaya son veren feragat, kabul ve sulhe ilişkin beyanda bulunulması hâlinde, mahkemece yeni bir duruşma günü tayin edilir ve tayin edilen günde feragat, kabul ve sulhe ilişkin bu işlem mahkeme huzurunda yenilenerek, duruşma tutanağı beyanda bulunan tarafından imza edilirse geçerli hâle gelir.”

Bir eşin açtığı davayı yurt dışındaki eş e-Duruşmada kabul ederse bu hüküm gündeme gelir ve beyanın mahkeme huzurunda yenilenmesi istenebilir; bu da eşin yine Türkiye’ye gelmesi demektir. Ancak Hukuk Genel Kurulu, anlaşmalı boşanmadaki kabulün usul hukukundaki kabulden farklı olduğunu belirtmiştir: “TMK'nın 166/3. maddesi uyarınca davanın kabulü, Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 308. maddesinde düzenlenen "kabul" kavramından ayrılmaktadır.” (yukarıda anılan 18.04.2019 tarihli karar). Bu nedenle Yönetmeliğin 13. maddesinin dördüncü fıkrasının anlaşmalı boşanmaya, özellikle de eşlerin birlikte başvurduğu davaya nasıl uygulanacağı kaynaklarla kesinleşmiş değildir.

Zaman bakımından da dikkat gerekir. Hukuk Genel Kurulunun “aynı anda ve duruşmada” vurgusunu yapan kararı 2019 tarihlidir; HMK’nın 149. maddesi ise 2020’de 7251 sayılı Kanunla başlığıyla birlikte değiştirilmiş, dördüncü fıkrası 7589 sayılı Kanunla eklenip 31.10.2026’da yürürlüğe girmiştir. SEGBİS ya da e-Duruşma ile alınan beyanı yeterli ya da yetersiz sayan Yargıtay kararı bulunmadığından güvenli yol, eşin anlaşmalı boşanma duruşmasına bizzat gelmesidir.

c) İstinabe ya da Konsolosluk Aracılığıyla Beyan Verilebilir mi?

Hayır. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, “davalı asil mahkeme hakimi tarafından bizzat dinlenilmeksizin talimat yoluyla ifadesine başvurulmak suretiyle anlaşmalı boşanma (TMK.m.166/3) hükmü kurulması usul ve yasaya aykırıdır” diyerek kararı bozmuştur (Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin 17.10.2012 tarihli ve 2012/7307 E., 2012/24871 K. sayılı kararı, oy birliğiyle). Daire aynı kararda, taraflar hazır bulunup bizzat anlaştıklarını açıklamazsa evlilik birliğinin temelinden sarsılıp sarsılmadığının delillerle, TMK’nın 166. maddesinin birinci fıkrası çerçevesinde takdir edilmesi gerektiğini belirtmiştir. Kararda talimatın yurt içinde mi yurt dışında mı yerine getirildiği yazılı değildir; Dairenin ölçütü, davaya bakan mahkemenin hakiminin eşi bizzat dinlemesidir.

İstinabe (HMK’nın 197. maddesinin ikinci fıkrası) ve Türkiye için 12.10.2004’ten beri yürürlükte olan 1970 tarihli Lahey Delil Sözleşmesi başka yerdeki delillerin toplanması içindir; anlaşmalı boşanma beyanı için Yargıtay talimat yolunu yeterli saymamıştır. Konsolosluk aracılığıyla beyan alınmasını ayrıca ele alan bir Yargıtay kararı bulunamamıştır; ancak konsolosluk görevlisinin alacağı beyan da davaya bakan hakimin eşi dinlemesi değildir.

Eş Türkiye’ye Gelemiyorsa Hangi Yol Seçilmeli?

Eş Türkiye’ye gelemiyorsa güvenli yol çekişmeli boşanma ya da eşin yaşadığı ülkede boşanmadır; anlaşmalı boşanmanın güvenli yolu, eşin koşulların tamamlanacağı duruşmaya gelmesidir. Eşin gelip gelemeyeceği dava açılmadan önce netleştirilmelidir. Seçenekler ve bedelleri şöyledir:

Nüfusa tescil yalnız evlilik bağı bakımından sonuç doğurur. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, tescil komisyonunun kararı “yabancı mahkeme kararında yer alan velâyet, iştirak nafakası, çocuk ile kişisel ilişki kurulması, mal rejimi ve tazminat gibi tenfize konu olan hükümler bakımından sonuç doğurmayacağı için ilgili kararın bu yönlerden hüküm doğurması kararın 5718 sayılı Kanun hükümleri uyarınca tanınmasına veya tenfiz edilmesine bağlıdır” demiştir (Yargıtay Hukuk Genel Kurulunun 29.11.2023 tarihli ve 2022/1205 E., 2023/1188 K. sayılı kararı, oy çokluğuyla). Yabancı ülkede alınan boşanma kararının nüfusa tescili ve tanınması yabancı ülkede alınan boşanma kararının tanınması ve tescili yazımızda anlatılmıştır.

Anlaşmalı boşanma mümkün olmayınca dava, evlilik birliğinin temelinden sarsılması sebebine dayanan çekişmeli boşanma davası olarak yürür. Bu yolda eşlerin anlaşması yetmez: hakim, boşanma davasının dayandığı olguların varlığına vicdanen kanaat getirmedikçe bunları ispatlanmış sayamaz ve tarafların ikrarı onu bağlamaz (TMK’nın 184. maddesi).

Anlaşmalı boşanma olarak açılan dava çekişmeli boşanmaya dönünce dilekçeler aşaması tamamlanmalıdır. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, “usulüne uygun şekilde süre verilmeden ve dilekçelerin karşılıklı verilmesi aşaması tamamlanmadan yargılamaya devamla asıl davanın reddine karar verilmesi, tarafların savunma ve ispat haklarını etkileyen önemli bir usul hatası” olduğunu belirterek kararı bozmuştur (Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin 04.11.2024 tarihli ve 2024/1117 E., 2024/8212 K. sayılı kararı). Kesin süre usulüne uygun verildiğinde ise sürenin kaçırılmasının sonucu ağırdır: bir dosyada ilk derece mahkemesi, çekişmeli boşanma dava dilekçesi için verdiği iki haftalık kesin süre içinde dilekçe sunulmayınca davayı usulden reddetmiş; bölge adliye mahkemesi bu kararı yerinde bulmuş, Yargıtay 2. Hukuk Dairesi de genel onama kalıbıyla onamıştır (Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin 22.05.2024 tarihli ve 2023/7145 E., 2024/3727 K. sayılı kararı).

Vekaletnamede kanun yollarından feragat yetkisi de varsa vekiller kararı tebliğden sonra feragatle kesinleştirebilir. Yukarıda anılan 14.02.2024 tarihli onama kararının dosyasında taraf vekilleri istinaftan feragat etmiş, ilk derece mahkemesi kararın bu feragatle kesinleştiğini kabul ederek davalı eşin sonraki istinaf başvurusunu reddetmiştir. Yurt dışındaki eşin vekaletnameye hangi yetkileri yazdırdığını bilmesi bu yüzden önemlidir. Çekişmeli yolun süresini etkileyen etkenler boşanma davası ne kadar sürer yazımızda anlatılmıştır.

Eş Duruşmaya Gelmez ya da Anlaşmadan Dönerse Ne Olur?

Dava kendiliğinden düşmez; HMK’nın genel kuralları uygulanır. Ancak duruşmaya gelmeyen eş bizzat dinlenmediği için anlaşmalı boşanma kararı verilemez. Burada iki ayrı sonuç birbirinden ayrılmalıdır. Taraf davasını vekil aracılığıyla da takip edebildiğinden (HMK’nın 71. maddesi), avukatı duruşmaya gelen eşin şahsen gelmemesi davanın takipsiz bırakılması değil, yalnız bizzat dinleme eksikliğidir. Davanın takipsizliğine ilişkin sonuçlar, taraflar ya da vekilleri usulüne uygun davete rağmen duruşmaya gelmediğinde doğar (HMK’nın 150. maddesi):

• usulüne uygun davet edilen taraflardan hiçbiri duruşmaya gelmezse dosya işlemden kaldırılır;
• taraflardan biri gelir, diğeri gelmezse gelen tarafın talebiyle yargılamaya gelmeyen tarafın yokluğunda devam edilir ya da dosya işlemden kaldırılır;
• işlemden kaldırılan dosya üç ay içinde taraflardan birinin dilekçesiyle yenilenebilir; bir aydan sonra yapılan yenilemede yeniden harç alınır;
• üç ay içinde yenilenmeyen dava, sürenin dolduğu gün açılmamış sayılır;
• yenilenen dava ilk yenilemeden sonra bir defadan fazla takipsiz bırakılırsa açılmamış sayılır.

Yargılamanın gelmeyen eşin yokluğunda sürmesi, anlaşmalı boşanma için gereken bizzat dinlemeyi sağlamaz. Bu durumda dava, yukarıda anılan 07.11.2016 tarihli kararda olduğu gibi, ancak TMK’nın 166. maddesinin birinci fıkrasına göre çekişmeli olarak yürür.

Eşlerden biri anlaşmadan karar kesinleşinceye kadar dönebilir. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, eşin anlaşma iradesinden dönmesini engelleyen yasal bir hüküm bulunmadığını belirterek “taraflara iddia ve savunmalarını bildirmesi ve delillerini sunması için imkân verilerek davaya "çekişmeli boşanma" (TMK m. 166/1-2) olarak davaya devam edilmesi gerekir” demiştir (18.04.2019 tarihli karar, oy çokluğuyla). Kurulda, anlaşmalı boşanma kararı verildikten sonra yalnız irade fesadı ileri sürülerek dönülebileceği görüşü de savunulmuş, ancak çoğunlukça benimsenmemiştir. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi de aynı çizgidedir: eşin “irade beyanından dönmesini engelleyici yasal bir hüküm bulunmadığından bu halde anlaşmalı boşanma davasının "çekişmeli boşanma" olarak görülmesi gerekmektedir” (Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin 22.12.2025 tarihli ve 2025/9205 E., 2025/11645 K. sayılı kararı).

Protokol eksikse ya da hakim bir düzenlemeyi uygun bulmazsa da sonuç benzerdir. Ortak çocukla kişisel ilişkinin düzenlenmeyip hakimin takdirine bırakıldığı bir dosyada Yargıtay, mahkemenin taraflara öneride bulunmasını, öneri kabul edilmez ve taraflar da anlaşamazsa davanın TMK’nın 166. maddesinin birinci fıkrasına göre çekişmeli boşanma olarak sürdürülmesini istemiştir (Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin 27.06.2016 tarihli ve 2016/14906 E., 2016/12382 K. sayılı kararı). Hakimin önerdiği değişiklik ancak taraflarca kabul edilirse boşanmaya hükmolunduğu için, duruşmada bulunmayan eş bu değişikliği orada kabul edemez.

Hangi Mahkeme Yetkilidir, Hangi Hukuk Uygulanır?

Boşanmada yetkili mahkeme, TMK’nın 168. maddesine göre eşlerden birinin yerleşim yeri ya da davadan önce son altı aydan beri birlikte oturdukları yer mahkemesidir. Uygulanacak hukuk ise eşlerin vatandaşlığına ve ortak mutad meskenine göre belirlenir ve Türk hukuku olmayabilir.

a) Görevli ve Yetkili Mahkeme

Boşanma davası aile mahkemesinde görülür (Aile Mahkemelerinin Kuruluş, Görev ve Yargılama Usullerine Dair Kanun’un 4. maddesi). Türk mahkemelerinin milletlerarası yetkisini iç hukukun yer itibarıyla yetki kuralları belirler (Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun’un (MÖHUK) 40. maddesi).

Yalnız Türk vatandaşlarının kişi hallerine ilişkin davalar için ayrıca bir sıra öngörülmüştür: dava yabancı ülke mahkemelerinde açılmamış ya da açılamıyorsa Türkiye’de yer itibarıyla yetkili mahkemede, o yoksa ilgilinin sakin olduğu yerde, Türkiye’de sakin değilse Türkiye’deki son yerleşim yeri mahkemesinde, o da yoksa Ankara, İstanbul veya İzmir mahkemelerinden birinde görülür (MÖHUK’un 41. maddesi).

Boşanmada yetki kesin değildir. Eşlerin ikisinin de Belçika’da yaşadığı ve Türkiye’de adres kaydı bulunmadığı, ancak davalının Türkiye’deki son yerleşim yerinin belli olduğu bir dosyada Yargıtay 5. Hukuk Dairesi, MÖHUK’un 41. ve TMK’nın 168. maddelerini anarak “kesin yetki kuralının bulunmadığı bu davada” davalının usulüne uygun yetki itirazında bulunmadığını belirtmiş ve davanın ilk açıldığı mahkemede görülmesine karar vermiştir (Yargıtay 5. Hukuk Dairesinin 11.03.2024 tarihli ve 2023/12332 E., 2024/2880 K. sayılı kararı). İkisi de yabancı olan ve Türkiye’de yerleşim yeri ya da son altı ay birlikte oturdukları yer bulunmayan eşler için TMK’nın 168. maddesine göre yetkili bir Türk mahkemesi gösterilemez; bu durumda yetki itirazı yapılmamasının Türk mahkemesinin milletlerarası yetkisini kurup kurmadığını gösteren bir Yargıtay kararı bulunamamıştır.

b) Uygulanacak Hukuk

Türkiye’de dava açılması, davaya Türk hukukunun uygulanacağı anlamına gelmez. Davada yabancılık unsuru varsa hakim uygulanacak hukuku kendiliğinden belirler:

Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun’un 14. maddesi:
“(1) Boşanma ve ayrılık sebepleri ve hükümleri, eşlerin müşterek millî hukukuna tâbidir. Tarafların ayrı vatandaşlıkta olmaları hâlinde müşterek mutad mesken hukuku, bulunmadığı takdirde Türk hukuku uygulanır.
…
(3) Boşanmada velâyet ve velâyete ilişkin sorunlar da birinci fıkra hükmüne tâbidir.
(4) Geçici tedbir taleplerine Türk hukuku uygulanır.”

Hakim bu kuralları ve yetkili yabancı hukuku resen uygular; yabancı hukukun olaya ilişkin hükümleri bütün araştırmalara rağmen tespit edilemezse Türk hukuku uygulanır (MÖHUK’un 2. maddesi). Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, bu sırayı işletmeden doğrudan Türk hukukunu uygulayan kararları bozmaktadır: “mahkemece bu hususlar üzerinde durulmadan doğrudan Türk hukuku uygulanarak hüküm tesis edilmesi doğru olmayıp” (Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin 25.10.2022 tarihli ve 2022/6574 E., 2022/8516 K. sayılı kararı). Daire aynı sonuca Suriye vatandaşı eşler (Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin 25.01.2024 tarihli ve 2023/3881 E., 2024/494 K. sayılı kararı) ve Irak vatandaşı eşler (Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin 16.02.2026 tarihli ve 2025/6736 E., 2026/1694 K. sayılı kararı) için de varmıştır.

Kural, eşlerin durumuna göre şöyle işler:

• Eşler ayrı devletlerin vatandaşıysa (ör. Türk vatandaşı ve yabancı eş) ortak mutad meskenlerinin bulunduğu ülkenin hukuku, ortak mutad mesken yoksa Türk hukuku uygulanır. Mısır ve Suudi Arabistan vatandaşı olup 2012’den beri Türkiye’de yaşayan eşler hakkında Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, “tarafların ortak mutad meskenleri Türkiye olup eldeki davada Türk hukukunun uygulanması gerekmektedir” demiştir (yukarıda anılan 21.04.2026 tarihli ve 2025/5548 E. sayılı karar, oy çokluğuyla).
• Eşlerden biri Türk vatandaşlığıyla birlikte başka bir vatandaşlık da taşıyorsa, vatandaşlığa göre belirlenen hukuk bakımından onun hakkında Türk hukuku esas alınır (MÖHUK’un 4. maddesinin (b) bendi).
• Eşler aynı devletin vatandaşıysa ortak milli hukukları uygulanır; yurt dışında yaşayan iki Türk vatandaşı eş için bu, Türk hukukudur.

Vatandaşlık ve mutad mesken, aksine hüküm olmadıkça dava tarihindeki duruma göre belirlenir (MÖHUK’un 3. maddesi). Uygulanacak yabancı hukukun kanunlar ihtilafı kuralları başka bir hukuku yetkili kılıyorsa, bu atıf aile hukukuna ilişkin uyuşmazlıklarda dikkate alınır (MÖHUK’un 2. maddesinin üçüncü fıkrası). Vatansızlar ve mülteciler için vatandaşlık yerine yerleşim yeri, o yoksa mutad mesken esas alınır (MÖHUK’un 4. maddesinin (a) bendi). Bu nedenle yukarıdaki sıra bir başlangıç noktasıdır; somut dosyada sonucu bu kurallar da etkileyebilir.

Yetkili yabancı hukukun bir hükmü Türk kamu düzenine açıkça aykırıysa uygulanmaz; gerekli görülen hallerde Türk hukuku uygulanır (MÖHUK’un 5. maddesi). Yargıtay, kadın ve erkeğe eşit hak tanımayan bir yabancı boşanma düzenlemesi için “yabancı devlete ait bir hukukî düzenleme, Türk kamu düzenine açıkça aykırılık oluşturur” demiştir (Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin 30.05.2022 tarihli ve 2022/3764 E., 2022/5114 K. sayılı kararı).

Uygulanacak yabancı hukuk anlaşmalı boşanma yolunu tanımıyorsa ne olacağı açık değildir. MÖHUK’un 14. maddesi boşanmanın sebeplerini ve hükümlerini yetkili hukuka bağlar, yabancı hukuk resen uygulanır ve yalnız Türk kamu düzenine açıkça aykırı hükmü dışlanır. Anlaşmalı boşanma yolunun bulunmamasının bu anlamda kamu düzenine aykırılık sayılıp sayılmayacağını cevaplayan bir Yargıtay kararı bulunamamıştır. Bu durumda dava açılmadan önce yetkili hukukun içeriği araştırılmalıdır.

Ortak çocuk yurt dışında yaşıyorsa uluslararası sözleşmelere de bakılmalıdır; MÖHUK, Türkiye’nin taraf olduğu milletlerarası sözleşmeleri saklı tutar (MÖHUK’un 1. maddesi). Türkiye’nin 01.02.2017’den beri taraf olduğu 1996 tarihli Lahey Çocukların Korunması Sözleşmesi’ne göre, çocuğun korunmasına ilişkin önlem almaya kural olarak çocuğun mutad meskeninin bulunduğu devletin makamları yetkilidir (Sözleşmenin 5. maddesi). Çocuğu başka bir taraf devlette yaşayan eşlerin boşanma davasına bakan Türk mahkemesi ise kendi hukuku öngörüyorsa, dava açıldığında ana ya da babadan biri Türkiye’de mutad meskene sahipse ve birinde velayet varsa, ana ve baba ile çocuk üzerinde velayeti bulunan diğer kişiler bu yetkiyi kabul etmişse ve bu çocuğun yararınaysa çocuğun korunmasına ilişkin önlem alabilir (10. madde); bu yetki boşanma kararı kesinleşince sona erer; mahkeme bu yetkiyi kullanırken kendi hukukunu uygular (15. madde). İştirak nafakasına ise Türkiye için 01.11.1983’ten beri yürürlükte olan 1973 tarihli Lahey Nafaka Sözleşmesi’ne göre kural olarak nafaka alacaklısının, yani çocuğun mutad meskeni hukuku uygulanır (Sözleşmenin 4. maddesi); bu hukuka göre nafaka alınamıyorsa ortak milli hukuk, o da sonuç vermezse başvurulan makamın iç hukuku uygulanır (5 ve 6. maddeler). Türkiye ayrıca, alacaklı ile borçlunun ikisi de Türk vatandaşıysa ve borçlunun mutad meskeni Türkiye’deyse Türk iç hukukunun uygulanmasına imkan veren 15. madde çekincesini koymuştur. Bu hükümleri boşanma davasında uygulayan bir Yargıtay kararı bulunamamıştır; çocuk yurt dışında yaşıyorsa protokol hazırlanmadan önce bu yön ayrıca incelenmelidir.

Protokol Hangi Dilde Hazırlanmalı, Tercüman Gerekir mi?

Protokolün hangi dilde hazırlanacağını düzenleyen bir hüküm bulunamamıştır; ölçüt, hakimin eşlerin iradelerinin serbestçe açıklandığına kanaat getirmesidir (TMK’nın 166. maddesinin üçüncü fıkrası). Protokol yalnız yabancı dilde hazırlanırsa, ona dayanan taraf Türkçe tercümesini de mahkemeye sunmak zorundadır; mahkeme kendiliğinden ya da diğer tarafın talebiyle resmi tercüme isteyebilir (HMK’nın 223. maddesi). İki dilli protokolde Türkçe metin eksiksiz olmalı ve iki metin birbirini tutmalıdır.

Protokolü eşlerin kendisi imzalar; Yargıtayın aradığı, “asılların imzasını taşıyan protokol”dür (yukarıda anılan 27.05.2024 tarihli karar). Hukuk Genel Kurulu, düzenlemenin protokol yerine duruşmada sözlü de yapılabileceğini kabul etmiş, ancak bir şart eklemiştir: “Taraflar bu hususta mahkemeye bir protokol sunabilecekleri gibi, belirtilen tüm bu hususlarda mahkemeye sözlü olarak da beyanda bulunabilirler. Ancak ikinci durumda sözlü beyanın zapta geçirilmesi ve taraflarca imzalanması gerekir” (18.04.2019 tarihli karar). Protokolün içeriği anlaşmalı boşanma protokolü yazımızda ayrıca anlatılmıştır.

Türkçe bilmeyen eşin hem protokolü hem de duruşmada hakimin sorularını anlaması, kanunun aradığı serbest irade kanaatinin ön şartıdır. Kanunda duruşmada tercüman bulunabileceğini gösteren hükümler vardır: duruşma tutanağına hazır bulunan tarafların ve vekillerin yanında “tercümanın ad ve soyadları” da yazılır (HMK’nın 154. maddesinin üçüncü fıkrasının (b) bendi). Tanık için ayrıca “Tanık Türkçe bilmezse tercümanla dinlenir.” kuralı vardır (HMK’nın 263. maddesinin birinci fıkrası). Türkiye’de noterde işlem yapan kişi için de Noterlik Kanunu “İlgili, Türkçe bilmezse andlı bir tercüman da bulundurulur.” der (Noterlik Kanunu’nun 74. maddesi).

Protokolün eşin anladığı dilde bir tercümesinin de hazırlanıp eşlerce imzalanması hukuki bir zorunluluk olarak düzenlenmemiştir. Bununla birlikte bu yol, yabancı eşin neyi kabul ettiğini bildiğini ve iradesini serbestçe açıkladığını göstermeyi kolaylaştırır; bu nedenle önerilir.

Ortak çocuk varsa protokol velayeti, kişisel ilişkiyi ve iştirak nafakasını da düzenler. Mahkeme boşanmaya karar verirken, olanak bulundukça ana ve babayı dinledikten sonra ana ve babanın haklarını ve çocukla kişisel ilişkilerini düzenler (TMK’nın 182. maddesi). Ayrıntılar anlaşmalı boşanmada velayet, müşterek çocukla kişisel ilişki kurulması ve iştirak nafakası yazılarımızdadır.

Hangi Belgeler Hazırlanmalı?

Tercihen asılların imzaladığı protokol, yetkileri açıkça yazılmış fotoğraflı vekaletname, evlilik belgesi ve kimlik bilgileri hazırlanır. Yabancı makamların düzenlediği belgeler, bir sözleşme ya da mevzuat onları tasdikten muaf tutmadıkça apostil ya da konsolosluk onayı ister; Türk konsolosluğunda düzenlenen vekaletname için bu onay gerekmez. Tablo c bölümündedir.

a) Vekaletname ve Apostil

Eş duruşmaya gelecek olsa bile davayı açmak ve takip etmek için avukata vekaletname verebilir. Avukat, noterce onaylanan ya da düzenlenen vekaletnamenin aslını ya da kendisinin onayladığı örneğini dosyaya sunar (HMK’nın 76. maddesi). Davayı kabul ve kanun yollarından feragat gibi yetkiler vekaletnamede açıkça yazılmadıkça vekil bu işlemleri yapamaz (HMK’nın 74. maddesi). Boşanma davaları için düzenlenecek vekaletnamelere ilgilinin fotoğrafının yapıştırılması zorunludur (Noterlik Kanunu Yönetmeliğinin 93. maddesi); yurt dışında noterlik işlerini konsolosluklar gördüğü için konsolosluğa da fotoğrafla gidilmelidir. Yurt dışında vekaletname iki yolla verilir:

• Türk konsolosluğunda: “Yabancı memleketlerde noterlik işleri, konsoloslar tarafından görülür.” (Noterlik Kanunu’nun 191. maddesi).
• Yabancı noterde: yabancı devlet makamlarınca hazırlanan resmi belgenin Türkiye’de bu niteliği taşıması, belgenin verildiği devletin yetkili makamının ya da ilgili Türk konsolosluğunun onayına bağlıdır; Türkiye’nin taraf olduğu sözleşmeler saklıdır (HMK’nın 224. maddesi). Yabancı ülkedeki noterlik işleminin altındaki yetkili merciin imza ve mührünü konsolos onaylar (Noterlik Kanunu’nun 195. maddesi).

Bu onayın yerine geçen yol apostil şerhidir. 1961 tarihli Lahey Apostil Sözleşmesi Türkiye için 29.09.1985’ten beri yürürlüktedir. Sözleşme, taraf bir devlette düzenlenip başka bir taraf devlette kullanılacak resmi belgelere uygulanır ve noterlik işlemleri de bu belgelerdendir; bu belgeler için istenebilecek tek şekil, belgenin düzenlendiği devletin yetkili makamının vereceği apostil şerhidir (Sözleşmenin 1-3. maddeleri). Belgenin kullanılacağı devletin mevzuatı ya da devletler arasındaki bir anlaşma bu işlemi kaldırmış, basitleştirmiş ya da belgeyi tasdikten muaf tutmuşsa apostil de aranamaz (3. maddenin ikinci fıkrası); bu nedenle önce belgenin türüne ve ilgili ülkeyle yürürlükteki anlaşmaya bakılmalıdır. Eşin bulunduğu ülke Sözleşmeye taraf değilse HMK’nın 224. maddesindeki konsolosluk onayı yolu kalır.

b) Evlilik ve Kimlik Belgeleri

Yabancı eşlerin evliliği Türk nüfusuna kayıtlı olmayabilir. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, Türk vatandaşlığıyla ilgisi olmayan eşler için “bu bilgilerin ülkemizin nüfusuna kayıtlı olması da beklenemez” demiş, kimliklerin ve evliliğin belgelendirilmesini yeterli saymıştır (yukarıda anılan 21.04.2026 tarihli ve 2025/5548 E. sayılı karar, oy çokluğuyla). Evlilik belgesi dosyada yoksa mahkeme esasa girmeden önce bunu araştırır. Daire, ayrı vatandaşlıktaki eşlerin evli olduklarına dair belge bulunmayan bir dosyada, davacıya “davalı ile evli olduklarına dair vatandaşı bulunduğu ülkenin konsolosluğundan alınmış resmi belgeyi sunması için süre verilmesi” ve gerektiğinde Dışişleri Bakanlığı aracılığıyla ilgili büyükelçilikten sorulması gerektiğini belirterek kararı bozmuştur (Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin 26.11.2025 tarihli ve 2025/3292 E., 2025/10294 K. sayılı kararı).

Türk vatandaşının yurt dışında yabancı makam önünde yaptığı evlilik, Türk Medeni Kanunu’na uygunsa ve butlanı gerektiren bir sebep yoksa geçerlidir. Bu evlilik en geç otuz gün içinde, evlenmeyi yapan makamdan alınan belgenin o yerdeki dış temsilciliğe verilmesiyle bildirilir; dış temsilcilik yoksa belge Türkçeye çevrilip usulüne göre onaylanmış ve Dışişleri Bakanlığınca tasdik edilmiş olarak nüfus müdürlüğüne verilebilir (Nüfus Hizmetleri Kanunu’nun 24. maddesi). Bildirimin yapılmamış olması evliliğin varlığını ortadan kaldırmaz. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, mülteci yabancı eşlerin davasında “Boşanma davası için, geçerli bir evliliğin mevcudiyeti yeterli olup, evliliğe ilişkin bir kaydın varlığı zorunlu değildir.” demiştir (Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin 24.01.2013 tarihli ve 2012/13194 E., 2013/1781 K. sayılı kararı, oy birliğiyle). Daire, Almanya’da evlenip Türk nüfusuna kaydedilmeyen Türk vatandaşının evliliği için de nüfus siciline kaydedilmemiş olmanın evlenme aktini geçersiz kılmadığını belirtmiştir; bu karar boşanma davasında değil, yabancı boşanma kararının tanınması davasında ve oy çokluğuyla verilmiştir (Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin 17.03.2008 tarihli ve 2007/6488 E., 2008/3494 K. sayılı kararı).

Türk nüfusuna kayıtlı eşler bakımından boşanma kararında T.C. kimlik numarası, adı, soyadı, doğum yeri ve tarihi, ana ve baba adları, aile kütüğünde kayıtlı olduğu yer ile evlilik içinde doğan çocukların kimlik bilgileri yer almak zorundadır (Nüfus Hizmetleri Kanunu’nun 27. maddesi). Türk nüfusuna kayıtlı olmayan yabancı eşin kimliği ise vatandaşı olduğu devletin belgeleriyle gösterilir (yukarıda anılan 21.04.2026 tarihli ve 2025/5548 E. sayılı karar).

c) Yurt Dışındaki Eş İçin Hazırlık Listesi

Yabancı ya da Yurt Dışında Yaşayan Davacı Teminat Gösterir mi?

Türk mahkemesinde dava açan yabancı ile Türkiye’de mutad meskeni olmayan Türk vatandaşı, kural olarak karşı tarafın giderleri için teminat gösterir; karşılıklılık, uluslararası sözleşme ya da HMK’daki muafiyet hallerinden biri varsa teminat istenmez. Eşlerin birlikte başvurduğu davada teminat istenip istenmeyeceği kaynaklarla kesinleşmemiştir; bunu gösteren bir karar bulunamamıştır.

Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun’un 48. maddesi:
“(1) Türk mahkemesinde dava açan, davaya katılan veya icra takibinde bulunan yabancı gerçek ve tüzel kişiler, yargılama ve takip giderleriyle karşı tarafın zarar ve ziyanını karşılamak üzere mahkemenin belirleyeceği teminatı göstermek zorundadır.
(2) Mahkeme, dava açanı, davaya katılanı veya icra takibi yapanı karşılıklılık esasına göre teminattan muaf tutar.”

Teminat yalnız yabancılara özgü değildir. HMK, “Türkiye’de mutad meskeni olmayan Türk vatandaşının dava açması” halinde de davalının muhtemel yargılama giderlerini karşılayacak teminat gösterilmesini öngörür (HMK’nın 84. maddesinin birinci fıkrasının (a) bendi). Yurt dışında yaşayan Türk vatandaşı davacı için bu hüküm gözden kaçırılmamalıdır. İki hüküm de teminatı dava açana yükler: davayı Türkiye’de mutad meskeni olan Türk vatandaşı eş açar, yurt dışındaki ya da yabancı eş de davayı kabul ederse (TMK’nın 166. maddesinin üçüncü fıkrası) iki hükmün de sebebi doğmaz. Türkiye’de oturan davacı yabancıysa MÖHUK’un 48. maddesi yine uygulanır. HMK’nın 84. maddesindeki diğer sebepler (davacının iflası ya da aciz belgesi gibi sebeplerle belgelenen ödeme güçlüğü) ise saklıdır.

Teminattan muafiyetin başlıca dayanakları şunlardır:

• Karşılıklılık: yabancı davacının devleti ile Türkiye arasında karşılıklılık varsa mahkeme davacıyı teminattan muaf tutar (MÖHUK’un 48. maddesinin ikinci fıkrası).
• 1954 Lahey Hukuk Usulü Sözleşmesi: Türkiye için 11.07.1973’ten beri yürürlükte olan Sözleşmenin 17. maddesine göre, taraf devletlerden birinin vatandaşı olup taraf devletlerden birinde yerleşim yeri bulunan davacıdan yabancılığı ya da yerleşim yokluğu sebebiyle teminat istenemez.
• İkili adli yardım anlaşmaları: Türkiye’nin eşin devletiyle yaptığı ikili anlaşma da teminattan muafiyet öngörebilir. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, karşılıklı boşanma davalarında, Türkiye ile Türkmenistan arasındaki Hukuki ve Cezai Konularda Adli Yardımlaşma Anlaşması gereğince davacı kadının “teminat akçesi ile yükümlü tutulamayacağına” işaret ederek hükmü onamıştır (Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin 02.04.2015 tarihli ve 2014/20692 E., 2015/6394 K. sayılı kararı, oy birliğiyle).
• HMK’nın 84. maddesindeki teminatta: davacının adli yardımdan yararlanması ya da yurt içinde teminatı karşılayacak taşınmazının veya ayni teminatlı alacağının bulunması hallerinde teminat istenemez (HMK’nın 85. maddesi). Bu muafiyetler HMK’daki teminat için düzenlenmiştir; MÖHUK’un 48. maddesindeki yabancı davacı teminatında muafiyet, yukarıdaki karşılıklılık ve sözleşme hükümlerine göre belirlenir.
• Mülteciler: Yargıtay, 1951 tarihli Cenevre Sözleşmesi uyarınca mültecilerin teminat akçesinden muafiyet dahil mahkemelere başvuruda vatandaş gibi muamele gördüğünü belirtmiştir (yukarıda anılan 30.05.2022 tarihli karar).

Teminatın nasıl uygulanacağını ayrıntılı açıklayan karar ise boşanma değil trafik kazasından doğan bir tazminat uyuşmazlığına ilişkindir ve oy çokluğuyla verilmiştir. Yargıtay 4. Hukuk Dairesi bu kararda “öngörülen teminat hususu mahkemece re'sen gözetilmelidir” demiş; muafiyetin Adalet Bakanlığı Dış İlişkiler ve Avrupa Birliği Genel Müdürlüğünden sorulmasını, teminat gerekiyorsa kesin süre verilmesini ve teminat yatırılmazsa istemin usulden reddini aramıştır (Yargıtay 4. Hukuk Dairesinin 12.02.2025 tarihli ve 2023/4639 E., 2025/2286 K. sayılı kararı).

Yargılama giderini ödeme gücü olmayan kişi adli yardım isteyebilir (HMK’nın 334. maddesi); yabancıların adli yardımdan yararlanması ayrıca karşılıklılık şartına bağlıdır. 1954 Lahey Sözleşmesi de taraf devlet vatandaşlarına adli yardımda vatandaşlarla aynı esası tanır (Sözleşmenin 20. maddesi).

Dava Nasıl Açılır, Yurt Dışındaki Eşe Tebligat Nasıl Yapılır?

Dava, eşlerin birlikte başvurmasıyla ya da bir eşin dava açıp diğerinin davayı kabul etmesiyle başlar (TMK’nın 166. maddesinin üçüncü fıkrası); yurt dışındaki eşe tebligat o ülkenin yetkili makamı aracılığıyla yapılır. Dilekçenin hazırlanması ve davanın açılışı boşanma davası nasıl açılır, vekilsiz başvuru avukatsız anlaşmalı boşanma, harç ve giderler boşanma davasında avukatlık ücretleri ve mahkeme masrafları yazılarımızda anlatılmıştır.

Yurt dışındaki eşe dava evrakı ya da duruşma davetiyesi tebliğ edilecekse yabancı memlekette tebliğ o memleketin yetkili makamı aracılığıyla yapılır; evrak Dışişleri Bakanlığı yoluyla ya da doğrudan Türkiye Büyükelçiliğine veya Başkonsolosluğuna gönderilir (Tebligat Kanunu’nun 25. maddesi). Muhatap Türk vatandaşıysa tebliğ Türkiye Büyükelçiliği veya Konsolosluğu aracılığıyla da yapılabilir; bildirimin tebliğinden itibaren otuz gün içinde başvurmazsa tebligat otuzuncu günün bitiminde yapılmış sayılır (Tebligat Kanunu’nun 25/a maddesi). Bu yol yabancı eşe uygulanmaz.

Yurt dışına gönderilecek tebliğ evrakı, muhatabın bulunduğu ülkenin diline ya da anlaşmalarla belirlenen dile çevrilir (Tebligat Kanununun Uygulanmasına Dair Yönetmeliğin 40. maddesi). Davacının yatırması gereken gider avansının yatırılmış olması dava şartıdır; noksanlık için mahkeme kesin süre verir ve süre içinde giderilmezse dava usulden reddedilir (HMK’nın 114. maddesi; HMK’nın 115. maddesi). Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, davalısı yurt dışında olan bir boşanma davasında bu kuralı açıklamış, ancak kesin süre HMK’nın yürürlüğünden önce verildiği için usulden ret kararını bozmuştur (Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin 21.03.2019 tarihli ve 2019/1377 E., 2019/3186 K. sayılı kararı).

Yurt dışındaki eş Türkiye’de avukatla temsil ediliyorsa tebligat vekile yapılır (Tebligat Kanunu’nun 11. maddesi); gerekçeli kararın vekile tebliğiyle istinaf süresi de işlemeye başlar (HMK’nın 345. maddesi). Bu, eşin anlaşmalı boşanma duruşmasına bizzat gelmesi gerekliliğini değiştirmez.

Türkiye 28.04.1972’den beri 1965 tarihli Lahey Tebligat Sözleşmesi’ne de taraftır. Türkiye’nin beyanına göre yabancı devletlerin diplomatik ya da konsolosluk memurları Türkiye’de yalnız kendi vatandaşlarına tebligat yapabilir; Türkiye, Sözleşmenin 10. maddesindeki doğrudan posta gibi tebligat yollarına da itiraz etmiştir. Bu beyanlar Türkiye’de yapılacak tebligatla ilgilidir: Sözleşme, bir devletin kendi topraklarında yapılacak bu tür tebligata karşı çıkabileceğini öngörür (8. maddenin ikinci fıkrası ve 10. madde). Türkiye’den yurt dışındaki eşe gönderilecek evrakta ise eşin bulunduğu devletin Sözleşmeye taraf olup olmadığı ve o devletin beyanları belirleyicidir; izlenecek yol bu nedenle ülkeye göre değişir.

Karardan Sonra: Kesinleşme, Nüfus Kaydı ve Yurt Dışında Tanınma

Boşanma kararı kesinleşince nüfus kaydına işlenir; kararın eşin ülkesinde geçerli olup olmadığı ise o ülkenin hukukuna bağlıdır.

İstinaf süresi iki haftadır ve ilamın usulen taraflardan her birine tebliğiyle işlemeye başlar (HMK’nın 345. maddesi). Taraflar ilam kendilerine tebliğ edilmeden istinaf hakkından feragat edemez (HMK’nın 349. maddesi); vekil ise kanun yollarından ancak açıkça yetki verilmişse feragat edebilir (HMK’nın 74. maddesi). Hükmün kesinleştiği ilamın altına ya da arkasına yazılır; kanun yollarından geçerek kesinleşen kararların kesinleşme kaydı ve gerekli bildirimler de ilk derece mahkemesince yapılır (HMK’nın 302. maddesi). Mahkeme yazı işleri müdürü, aile kütüğüne tescili gerektiren kararı kesinleştirme tarihinden itibaren on gün içinde nüfus müdürlüğüne bildirir (Nüfus Hizmetleri Kanunu’nun 55. maddesi). Kesinleşmenin nasıl takip edileceği anlaşmalı boşanma kararının kesinleştirilmesi yazımızda anlatılmıştır.

Türk mahkemesinin boşanma kararının yabancı eşin ülkesinde ya da eşlerin yaşadığı ülkede hüküm doğurması o ülkenin hukukuna bağlıdır ve her ülke için ayrıca araştırılmalıdır. Türkiye, 1970 tarihli Lahey Boşanmaların ve Ayrılıkların Tanınması Sözleşmesi’ne taraf değildir. Avusturya ile Türkiye arasında ise evlilik bağına ilişkin kararların tanınması hakkındaki 08.09.1967 tarihli CIEC 11 sayılı Sözleşme yürürlüktedir; Sözleşme, bir taraf devlette verilen boşanma kararının belirli şartlarla diğer taraf devlette tanınmasını öngörür. Hollanda bu Sözleşmeye taraftı, ancak 13.09.2001’den itibaren Sözleşmeden çekilmiştir.

Sıkça Sorulan Sorular

Yabancı biriyle evli Türk vatandaşı Türkiye’de anlaşmalı boşanabilir mi?

Evet, Türk mahkemesinde boşanma davası açılabilir; anlaşmalı boşanma için iki eşin de duruşmada hakim tarafından bizzat dinlenmesi gerekir. Uygulanacak hukuk MÖHUK’un 14. maddesine göre belirlenir: eşlerin ortak mutad meskeni yabancı bir ülkedeyse boşanmanın sebepleri ve hükümleri o ülkenin hukukuna tabidir.

Eş konsoloslukta vekalet verirse duruşmaya gelmeden anlaşmalı boşanma olur mu?

Hayır. Konsoloslukta verilen vekaletname avukata davayı açma ve takip etme yetkisi verir, ama hakimin eşi bizzat dinlemesi şartını karşılamaz. Eş gelmezse dava çekişmeli boşanma olarak yürür.

Eş bulunduğu ülkede mahkemede ya da konsoloslukta ifade verirse anlaşmalı boşanma olur mu?

Hayır. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, talimat yoluyla ifadesi alınarak verilen anlaşmalı boşanma kararını bozmuştur (17.10.2012 tarihli karar). Ölçüt, davaya bakan hakimin eşi bizzat dinlemesidir. Konsolosluk yolunu ayrıca ele alan bir karar bulunamamıştır; konsolosluk görevlisinin alacağı beyan da hakimin dinlemesi değildir.

Yurt dışındaki eş SEGBİS ile duruşmaya katılabilir mi?

Mahkeme görüntülü katılıma izin verebilir, ama bu yol anlaşmalı boşanma için güvenli değildir. Karar mahkemenin takdirindedir, Yönetmelik yurt dışını katılım yeri olarak açıkça saymaz ve e-Duruşmada verilen kabul beyanının mahkeme huzurunda yenilenmesi istenebilir. Bu yolla alınan beyanı yeterli sayan bir Yargıtay kararı bulunamamıştır.

Eş duruşmaya gelmezse dava düşer mi?

Hayır, kendiliğinden düşmez. Eşin avukatı duruşmaya geliyorsa dava takipsiz kalmaz; yalnız eş bizzat dinlenmemiş olur. Taraflardan ve vekillerinden hiçbiri gelmezse dosya işlemden kaldırılır; üç ay içinde yenilenmezse ya da yenilendikten sonra bir defadan fazla takipsiz bırakılırsa dava açılmamış sayılır. Bir taraf gelirse yargılama gelmeyenin yokluğunda sürebilir, ancak anlaşmalı boşanma kararı verilemez.

Protokolün iki dilli olması zorunlu mu?

Bunu zorunlu kılan bir hüküm bulunamamıştır. Ancak hakimin, eşlerin iradelerini serbestçe açıkladığına kanaat getirmesi gerektiği için protokolün yabancı eşin anladığı dilde bir tercümesinin de imzalanması önerilir. Türkçe bilmeyen eşin duruşmada tercüman aracılığıyla dinlenmesi de sağlanmalıdır, çünkü hakimin sorularını anlamayan eşin iradesini serbestçe açıkladığına kanaat getirilemez. Protokol yalnız yabancı dilde hazırlanırsa Türkçe tercümesi de mahkemeye sunulur (HMK’nın 223. maddesi).

Yabancı eş dava açarsa teminat yatırır mı?

Kural olarak evet; mahkeme teminatı belirler (MÖHUK’un 48. maddesi). Karşılıklılık, 1954 Lahey Hukuk Usulü Sözleşmesi ya da ikili adli yardım anlaşması varsa teminat istenmez. Türkiye’de mutad meskeni olmayan Türk vatandaşı davacıdan da teminat istenebilir (HMK’nın 84. maddesi; adli yardım gibi muafiyetler HMK’nın 85. maddesindedir); davayı Türkiye’de oturan Türk vatandaşı eş açarsa bu iki sebep doğmaz. Eşlerin birlikte başvurduğu davada teminat istenip istenmeyeceği kesin değildir.

Mavi Kart sahibi eş boşanma davasında yabancı muamelesi görür mü?

Mavi Kart sahibi Türk vatandaşı değildir; ancak doğumla Türk vatandaşı olup çıkma izniyle vatandaşlığını kaybedenler, kanundaki istisnalar dışında Türk vatandaşlarına tanınan haklardan aynen yararlanmaya devam eder (Türk Vatandaşlığı Kanunu’nun 28. maddesi). Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, Almanya’da yaşayan bu durumdaki eşlerin davasında Alman mahkemelerine yetkisizlik kararı verilmesini bozmuş ve tarafların boşanma davasında yabancı muamelesine tabi tutulamayacağını belirtmiştir (Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin 19.04.2016 tarihli ve 2015/24523 E., 2016/7966 K. sayılı kararı). Karar mahkemenin yetkisine ilişkindir ve dava tarihindeki 6304 sayılı Kanunla değişik metne göre verilmiştir; uygulanacak hukuk gibi diğer sorunlar ayrıca değerlendirilir.

Türk mahkemesinin boşanma kararı eşin ülkesinde de geçerli olur mu?

Bu, o ülkenin hukukuna bağlıdır. Türkiye 1970 tarihli Lahey Boşanmaların Tanınması Sözleşmesine taraf değildir; Avusturya ile Türkiye arasında ise CIEC 11 sayılı Sözleşme uygulanır. Diğer ülkeler için ayrıca araştırma yapılmalıdır.

Yurt dışında boşanan eşler Türkiye’de ne yapmalı?

Önce yabancı kararın Türkiye’de tanınması ya da nüfusa tescili gerekir. Yabancı mahkemede alınan boşanma kararının Türkiye’de hüküm doğurması için izlenecek yollar yabancı ülkede alınan boşanma kararının tanınması ve tescili ile yabancı mahkeme kararının tanınması ve tenfizi yazılarımızda anlatılmıştır.