Aile HukukuBağlı olduğu rehber: Aile Hukuku Nedir? Aile Hukuku Davaları Nelerdir?
Soybağının Reddi (Nesebin Reddi) Davası Nedir, Nasıl Açılır?
Soybağının reddi davası, evlilik devam ederken veya evliliğin sona ermesinden sonraki üç yüz gün içinde doğan çocuğun kocadan olmadığı iddiasıyla açılan ve babalık karinesini çürüten aile hukuku davasıdır. 14 Kasım 2024'te yürürlüğe giren 7531 sayılı Kanun sonrasında davayı koca, ana veya çocuk açabilir. Koca için bir yıllık süre öğrenme tarihinden, ana için doğumdan, çocuk için erginlikten işler. Görevli mahkeme aile mahkemesidir.
Soybağının Reddi Davası Nedir?
Soybağı, çocuk ile ana ve baba arasındaki hukuki bağı ifade eder. Türk Medeni Kanunu'nun 282. maddesine göre çocuk ile ana arasındaki soybağı doğumla kurulur; çocuk ile baba arasındaki soybağı ise ana ile evlilik, tanıma veya hakim hükmüyle kurulur. Evlat edinme de soybağı kurar.
Soybağının reddi davası, bu bağlardan biri olan babalık karinesine dayanan baba ile çocuk arasındaki soybağının gerçeğe uymadığı iddiasıyla açılır. Dava sonucunda koca ile çocuk arasındaki soybağı ortadan kalkar; çocuğun ana ile soybağı etkilenmez. Eski adı "nesebin reddi"dir. 4721 sayılı Kanun "nesep" yerine "soybağı" terimini kullanır; halk arasında ve eski kararlarda "nesebin reddi davası" ifadesi geçer.
Dava kamu düzenine ilişkindir. Bu nedenle hakim maddi olguları re'sen araştırır, tarafların kabulüyle bağlı değildir ve soybağının gerçeğe uygun belirlenmesi için bilimsel inceleme yollarını kullanır. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, soybağının temel hak ve kamu düzeniyle ilgili olduğunu, hakimin doğru sonuç için bütün maddi olguları araştırması gerektiğini vurgulamıştır.
Türk Medeni Kanunu'nun 286. maddesi:
"Koca, ana veya çocuk soybağının reddi davasını açarak babalık karinesini çürütebilir. Bu dava, dava açma hakkına sahip diğer kişilere karşı açılır."
Bu hüküm 7 Kasım 2024 tarihli ve 7531 sayılı Kanunla değiştirilmiş, değişiklik 14 Kasım 2024'te yürürlüğe girmiştir. Önceki metinde yalnız koca ve çocuk dava hakkına sahipti; ana, kocanın açtığı davada taraf olabiliyordu. Yeni metin anayı doğrudan dava hakkı sahibi yapmış, davalı tarafı da "dava açma hakkına sahip diğer kişiler" olarak yeniden düzenlemiştir. Bu değişiklik aşağıda ayrıca anlatılmıştır.
Soybağının reddi davası, babalık davasıyla karıştırılmamalıdır. Babalık davası, aralarında soybağı bulunmayan çocuk ile baba arasında soybağı kurulmasını sağlar. Soybağının reddi ise mevcut bir soybağını ortadan kaldırır. Nüfus kaydının düzeltilmesi de ayrı bir işlemdir; soybağının reddi kararı kesinleşmeden nüfus kaydı bu karara göre değişmez.
Hangi Dava Türü?
Soybağının reddi davası, 285. madde uyarınca evlilik nedeniyle kurulan babalık karinesinin çürütülmesine yöneliktir. Çocuk evlilik dışında doğmuş ve ana ile baba sonradan evlenmişse, soybağı 292. madde uyarınca kendiliğinden kurulur; buna karşı 294. madde uyarınca sonradan evlenme yoluyla kurulan soybağına itiraz davası açılır. Bu dava, 286. maddedeki soybağının reddi davası değildir. Nüfus kaydına gerçeğe aykırı bir bildirimle baba yazılmışsa, olayın özelliğine göre nüfus kaydının düzeltilmesi veya soybağının reddi gündeme gelebilir. Dava türü belirlenirken çocuğun doğum tarihi, ana ve babanın evlilik tarihleri ve soybağının hangi hukuki sebeple kurulduğu incelenir.
Babalık Karinesi Nedir?
Babalık karinesi, çocuğun babasının her olayda ayrıca ispat edilmesini önleyen yasal bir varsayımdır. Türk Medeni Kanunu'nun 285. maddesi, evlilik devam ederken veya evliliğin sona ermesinden başlayarak üç yüz gün içinde doğan çocuğun babasının koca olduğunu kabul eder.
Türk Medeni Kanunu'nun 285. maddesi:
"Evlilik devam ederken veya evliliğin sona ermesinden başlayarak üçyüz gün içinde doğan çocuğun babası kocadır."
"Bu süre geçtikten sonra doğan çocuğun kocaya bağlanması, ananın evlilik sırasında gebe kaldığının ispatıyla mümkündür."
"Kocanın gaipliğine karar verilmesi hâlinde üçyüz günlük süre, ölüm tehlikesi veya son haber tarihinden işlemeye başlar."
Üç yüz günlük süre, evliliğin sona ermesinden itibaren işler. Kocanın gaipliğine karar verilmesi halinde süre, gaiplik kararının tarihinden değil, ölüm tehlikesi veya son haber tarihinden başlar. Bu ayrım, uzun süre ölüm tehlikesi geçiren ya da kendisinden haber alınamayan kocanın babalığının sona ermesini önler.
Çocuğun evlilik içinde ana rahmine düşmüş sayılması için iki süre birlikte aranır: evlenmeden başlayarak en az yüz seksen gün geçmiş olmalı ve evliliğin sona ermesinden başlayarak en fazla üç yüz gün içinde doğmuş olmalıdır. Bu sürelerin dışında doğan çocuk evlilik içinde ana rahmine düşmüş sayılmaz. Evlenmeden başlayarak en az yüz seksen gün geçtikten sonra doğan çocuk ise evlilik içinde ana rahmine düşmüş sayılır; bu halde ispat yükü 287. maddeye göre davacıdadır. Bu durum, evlilik süresince doğan çocuğun babasının koca olduğu karinesini ortadan kaldırmaz. Çocuğun evlenmeden önce veya ayrı yaşama sırasında ana rahmine düştüğü belirlenirse, TMK'nın 288. maddesi uyarınca davacı lehine ispat kolaylığı doğar; davacının başka bir kanıt getirmesi gerekmez. Ancak gebe kalma döneminde kocanın karısıyla cinsel ilişkide bulunduğu konusunda inandırıcı kanıtlar varsa kocanın babalığına ilişkin karine geçerliliğini korur. İspat kolaylığı, karinenin kendiliğinden ortadan kalktığı anlamına gelmez; davanın sonucu dosyadaki delillere göre belirlenir. Evliliğin sona ermesinden başlayarak üç yüz gün geçtikten sonra doğan çocuk ise ancak ananın evlilik sırasında gebe kaldığının ispatıyla kocaya bağlanabilir.
Babalık karinesi iki evliliğin çakışması halinde de uygulanır. Çocuk, evliliğin sona ermesinden başlayarak üç yüz gün içinde doğmuş ve ana bu arada yeniden evlenmişse, ikinci evlilikteki koca baba sayılır. Bu karine çürütülürse ilk evlilikteki koca baba sayılır. Hangi kocanın baba olduğu, çocuğun doğum tarihi ve evlilik tarihleri üzerinden belirlenir.
İddet müddeti, evliliği sona eren kadının yeniden evlenmeden önce beklemesi gereken süredir. Kadın, evliliğin sona ermesinden itibaren üç yüz gün geçmedikçe yeniden evlenemez. Ancak doğumla süre sona erer. Kadının önceki evliliğinden gebe olmadığının anlaşılması veya evliliği sona eren eşlerin yeniden birbiriyle evlenmek istemeleri halinde mahkeme bu süreyi kaldırır (TMK 132). İddet müddetinin kaldırılması davası bu sürenin kaldırılması için açılır; ayrıntısı iddet müddetinin kaldırılması yazısındadır.
Babalık karinesi kesin değildir; ancak yalnız kanunda öngörülen soybağının reddi davasıyla çürütülebilir. Koca, karinenin aksini ispatlamak için başka bir dava ya da idari başvuru yolu kullanamaz. Karinenin çürütülmesi, çocuğun başka bir erkekle soybağının kurulması anlamına da gelmez; bu ayrı bir babalık davasının konusudur.
Soybağının Reddi Davasını Kimler Açabilir?
Güncel TMK'nın 286. maddesine göre dava hakkı üç kişiye aittir: koca, ana ve çocuk. Bu üç kişi dışında dava açabilecek olanlar 291. maddede sayılmıştır. Dava hakkı sınırlı sayıdaki kişiye tanınmış, kişiye sıkı sıkıya bağlı bir haktır. Bu nedenle davacı sıfatı ve taraf teşkili mahkemece kendiliğinden araştırılır.
Kocanın Dava Hakkı
Koca, babalık karinesiyle kendisine bağlanan çocuk ve ana aleyhine soybağının reddi davası açabilir. Dava, ana ve çocuğa karşı açılır. Koca, çocuğun kendisinden olmadığını ispatlamalıdır. Ananın gebe kaldığı sırada başka bir erkekle cinsel ilişkide bulunduğunu öğrenmesi ise davanın esasında tek başına yeterli bir ispat değildir; bu olgu, koca için bir yıllık sürenin başlangıcını belirler. Koca, çocuğun doğumundan sonra da dava açabilir; dava hakkı doğumla birlikte doğar.
Ananın Dava Hakkı
Ana, 7531 sayılı Kanunun yürürlüğe girdiği 14 Kasım 2024 tarihinden itibaren kendi adına soybağının reddi davası açabilir. Bu hak, 7531 sayılı Kanunun 9. maddesiyle TMK'nın 286. maddesine açıkça yazılmıştır. Ananın dava hakkı, çocuğun menfaatini korumak için değil, biyolojik gerçeğe uymayan bir soybağının kendisinin özel hayatına etkisini gidermek içindir. Ana, koca ve çocuğa karşı dava açar. Ananın süresi doğumdan itibaren bir yıldır.
Burada bir geçiş sorunu vardır: ana için süre doğumdan işlediğinden, 14 Kasım 2023'ten önce doğan çocuklarda bir yıllık süre, ananın dava hakkı doğmadan önce dolmuş olabilir. 7531 sayılı Kanunun geçici 1. maddesinin 5. fıkrası yalnız koca için bir aylık geçiş penceresi tanımıştır. Bu nedenle ana yönünden sürenin uygulanması somut olayda, TMK'nın 289. maddesinin üçüncü fıkrasındaki haklı sebep düzenlemesi ve güncel içtihatla değerlendirilmelidir.
Çocuğun Dava Hakkı
Çocuk, ergin olduktan sonra kendi adına dava açabilir. Dava, ana ve kocaya karşı açılır. Çocuğun süresi ergin olduğu tarihten itibaren bir yıldır. Çocuk ergin değilse dava hakkı kayyım aracılığıyla kullanılır. Kayyım, atama kararının kendisine tebliğinden itibaren bir yıl içinde davayı açar. TMK'nın 291. maddesinin ikinci fıkrasındaki kayyım, çocuk adına dava açan kayyımdır; açılmış bir davada çocuğu temsil eden temsil kayyımı için bu bir yıllık süre uygulanmaz. Çocuk ile yasal temsilcisi arasında menfaat çatışması varsa temsil kayyımı atanması gerekir. Uygulamada bu eksiklik, davanın usulden reddine yol açabilir.
Diğer İlgililer
TMK'nın 291. maddesi, kocanın dava açma süresi geçmeden ölmesi, gaipliğine karar verilmesi veya sürekli olarak ayırt etme gücünü kaybetmesi hallerinde baba olduğunu iddia eden kişiye, kocanın altsoyuna, anasına veya babasına dava hakkı tanır.
Türk Medeni Kanunu'nun 291. maddesi:
"Dava açma süresinin geçmesinden önce kocanın ölmesi veya gaipliğine karar verilmesi ya da sürekli olarak ayırt etme gücünü kaybetmesi hâllerinde baba olduğunu iddia eden kişi, kocanın altsoyu, anası veya babası, doğumu ve kocanın ölümünü, sürekli olarak ayırt etme gücünü kaybettiğini veya hakkında gaiplik kararı alındığını öğrenmelerinden başlayarak bir yıl içinde soybağının reddi davasını açabilir."
"Ergin olmayan çocuğa atanacak kayyım, atama kararının kendisine tebliğinden başlayarak bir yıl içinde soybağının reddi davasını açar."
"Kocanın açacağı soybağının reddi davasına ilişkin hükümler kıyas yoluyla uygulanır."
Bu kişiler, doğumu ve kocanın ölümünü, ayırt etme gücünü kaybettiğini veya gaiplik kararını öğrenmelerinden itibaren bir yıl içinde dava açabilir. Süre, öğrenme tarihinden işler; kocanın ölüm tarihinden otomatik olarak başlamaz.
Biyolojik Babanın Dava Hakkı
Biyolojik baba her durumda soybağının reddi davası açamaz. Dava hakkı, TMK'nın 291. maddesindeki şartlar gerçekleşmişse doğar: kocanın dava açma süresi geçmeden ölmesi, gaipliğine karar verilmesi veya sürekli olarak ayırt etme gücünü kaybetmesi. Koca sağ ve ayırt etme gücü yerindeyse baba olduğunu iddia eden kişi doğrudan dava açamaz; mevcut soybağı kaldırılmadan da babalık hükmü kurulamaz. Bu sınır, çocuğun soybağının tek bir davada belirlenmesini ve taraf teşkilinin korunmasını sağlar.
Anayasa Mahkemesi, 23.01.2024 tarihli ve 2023/135 E., 2024/18 K. sayılı kararıyla TMK'nın 291. maddesinin birinci fıkrasındaki "baba olduğunu iddia eden kişi" ibaresini oy çokluğuyla iptal etmiştir. Kararın gerekçesinde, biyolojik babanın dava hakkının kocanın ölümü, gaipliği veya ayırt etme gücünü kaybetmesi gibi iradesi dışındaki olgulara bağlanmasının özel hayata saygı ve etkili başvuru hakkını ihlal ettiği belirtilmiştir. İptal hükmü, Resmi Gazete'de yayımlanmasından dokuz ay sonra yürürlüğe girecekti. 7531 sayılı Kanun bu süre dolmadan 14.11.2024'te yürürlüğe girerek 291. maddenin birinci fıkrasını yeniden düzenlemiş ve "baba olduğunu iddia eden kişi" ibaresini korumuştur. Bu nedenle bugünkü metin 7531 sonrası metindir; AYM kararının yeni metne etkisi tartışmalıdır.
Davada Taraf Teşkili
Dava, dava açma hakkına sahip diğer kişilere karşı açılır. Koca davayı ana ve çocuğa, ana koca ve çocuğa, çocuk ise ana ve kocaya karşı açar. Davalı tarafın ölmesi halinde, ölen kişinin davadaki sıfatı ve ölümün davanın hangi aşamasında gerçekleştiği dikkate alınır; verilecek karar mirasçıların haklarını etkiliyorsa mirasçıların davada yer alması gerekebilir. Yargıtay 8. Hukuk Dairesi, annenin ölümü halinde mirasçıların pasif husumet ehliyetine sahip olduğunu ve taraf teşkilinin sağlanması gerektiğini kabul etmiştir.
Yargıtay 8. Hukuk Dairesinin 04.05.2021 tarihli ve 2020/3133 E., 2021/4021 K. sayılı kararı:
"mirasçılarının verilecek karar ile miras hakları etkileneceğinden davada taraf olmaları gerektiği"
Çocuk ile ana veya koca arasında menfaat çatışması varsa çocuğa temsil kayyımı atanır. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, ananın açtığı davada çocuğa temsil kayyımı atanarak taraf teşkilinin sağlanması gerektiğini belirtmiştir.
2024 Değişikliği: Anne Neden Dava Açabiliyor?
Anayasa Mahkemesi, 26.07.2023 tarihli ve 2023/37 E. sayılı kararıyla TMK'nın 286. maddesinin birinci fıkrasında anayı dava hakkı sahipleri arasında saymayan düzenlemeyi iptal etmiştir. Kararın gerekçesinde biyolojik baba olmayan kocanın baba sayılmasının ananın özel hayatına saygı hakkını etkilediği ve yargı mercilerine başvurma imkanının bulunmamasının etkili başvuru hakkını zedelediği belirtilmiştir. Anayasa Mahkemesi bu nedenle ananın da dava açabilmesi gerektiği sonucuna varmıştır.
Yasama organı 7 Kasım 2024 tarihli ve 7531 sayılı Kanunla TMK'nın 286. maddesini yeniden yazmıştır. Yeni metin koca, ana ve çocuğu açıkça dava hakkı sahipleri olarak saymıştır. Aynı Kanunla TMK'nın 289. maddesinde ana için doğumdan itibaren bir yıllık süre öngörülmüş, 291. maddesinin birinci fıkrası ise yeniden düzenlenmiştir.
Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, 15.04.2026 tarihli ve 2026/2257 E., 2026/4224 K. sayılı kararında, annenin daha önce açtığı ve sıfat yokluğundan reddedilen davasının sonraki dava bakımından kesin hüküm oluşturmayacağını kabul etmiştir. Daire, Anayasa Mahkemesinin iptal kararı ile usul ekonomisi ve adil yargılanma hakkını birlikte değerlendirmiş; annenin dava hakkını ve çocuğa temsil kayyımı atanması gereğini vurgulayarak işin esasının incelenmesine karar vermiştir.
Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin 15.04.2026 tarihli ve 2026/2257 E., 2026/4224 K. sayılı kararı:
"annenin bu davayı açabileceğinin kabulü gerekir"
"çocuğa temsil kayyımı atanmasını sağlayarak taraf teşkili sağlandıktan sonra delillerin toplanması ve işin esası hakkında karar verilmesi gerekirken"
Bu değişiklik, eski kaynaklarda ve eski kararlarda yer alan "soybağının reddi davasını yalnız koca ve çocuk açar" bilgisini geçersiz kılar. 2024 öncesi dönemde ananın dava açması sıfat yokluğu nedeniyle reddediliyordu; bugün bu ret gerekçesi geçerli değildir. Bununla birlikte ananın dava hakkı sınırsız değildir: süre doğumdan itibaren bir yıldır ve dava koca ile çocuğa karşı açılır.
Hak Düşürücü Süreler
Soybağının reddi davasında süreler zamanaşımı değil hak düşürücü süredir. Hak düşürücü süre tarafların iradesinden bağımsız olarak mahkemece re'sen dikkate alınır. Süre geçmişse dava, hakkın süresinde kullanılmadığı gerekçesiyle reddedilir; bu ret, dava şartı yokluğundan usulden ret değildir. Bu nedenle dava açmadan önce sürenin başlangıcı ve niteliği dosya bazında belirlenmelidir.
Davacı | Süre | Sürenin başlangıcı |
|---|---|---|
Koca | 1 yıl | Doğumu ve baba olmadığını veya ananın gebe kaldığı sırada başka bir erkekle ilişkisini öğrenme |
Ana | 1 yıl | Doğum |
Çocuk | 1 yıl | Erginlik |
Kocanın altsoyu, anası, babası, baba olduğunu iddia eden kişi | 1 yıl | Doğumu ve kocanın ölümünü, ayırt etme gücünü kaybettiğini veya gaiplik kararını öğrenme |
Ergin olmayan çocuğa atanan kayyım | 1 yıl | Atama kararının tebliği |
Türk Medeni Kanunu'nun 289. maddesinin ikinci ve üçüncü fıkraları:
"Ana doğumdan, çocuk ise ergin olduğu tarihten başlayarak en geç bir yıl içinde dava açmak zorundadır."
"Gecikme haklı bir sebebe dayanıyorsa, bir yıllık süre bu sebebin ortadan kalktığı tarihte işlemeye başlar."
Koca için süre, doğumu ve baba olmadığını veya ananın gebe kaldığı sırada başka bir erkekle cinsel ilişkide bulunduğunu öğrendiği tarihten işler. "Öğrenme" şüphe veya söylentiyle başlamaz. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, bir çocuğun kendisinden olmadığı yönündeki şüphenin veya söylentinin öğrenme açısından yeterli kabul edilemeyeceğini belirtmiştir. Yargılama dışında yaptırılan babalık testinin sonucunun öğrenilmesi ise süreyi başlatır.
Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin 16.12.2021 tarihli ve 2021/5886 E., 2021/9694 K. sayılı kararı:
"Dolayısı ile bir çocuğun kendisinden olmadığı yönündeki şüphe veya söylenti öğrenme açısından yeterli kabul edilemeyecektir."
Gecikme haklı bir sebebe dayanıyorsa bir yıllık süre bu sebebin ortadan kalktığı tarihte işlemeye başlar. Haklı sebep kanunda sayılmamıştır; davacının elinde olmayan, süresinde dava açmasını gerçekten engelleyen bir nedenin bulunması gerekir. Hastalık, yakın bir akrabanın ölümü, savaş veya doğal afet gibi engeller somut olayın özelliklerine göre değerlendirilir. Haklı sebebin varlığını ileri süren davacı, bunu ispatlamalıdır.
Eski metinde yer alan "her halde doğumdan itibaren beş yıl" sınırı Anayasa Mahkemesinin 25.06.2009 tarihli kararıyla iptal edilmiştir. Ergin olmayan çocuğa atanacak kayyım için 291. maddede öngörülen beş yıllık üst sınır da Anayasa Mahkemesinin 10.10.2013 tarihli ve 2013/62 E., 2013/115 K. sayılı kararıyla iptal edilmiştir. Bugün koca için öğrenmeye bağlı bir yıllık süre, ana için doğumdan itibaren bir yıllık süre, çocuk için erginlikten itibaren bir yıllık süre geçerlidir. Beş yıllık üst sınır artık uygulanmaz; ancak bir yıllık sürenin kaçırılması halinde haklı sebep ayrıca değerlendirilir.
İspat ve DNA İncelemesi
Soybağının reddi davasında ispat yükü, kural olarak davacıdadır. Çocuk evlilik içinde ana rahmine düşmüşse davacı, kocanın baba olmadığını ispat etmek zorundadır. Çocuk evlenmeden önce veya ayrı yaşama sırasında ana rahmine düşmüşse davacının başka bir kanıt getirmesi gerekmez; ancak gebe kalma döneminde kocanın karısıyla cinsel ilişkide bulunduğu konusunda inandırıcı kanıtlar varsa kocanın babalığına ilişkin karine geçerliliğini korur.
Türk Medeni Kanunu'nun 284. maddesi:
"Soybağına ilişkin davalarda, aşağıdaki kurallar saklı kalmak kaydıyla Hukuk Usulü Muhakemeleri Kanunu uygulanır:"
"1. Hâkim maddî olguları re'sen araştırır ve kanıtları serbestçe takdir eder."
"2. Taraflar ve üçüncü kişiler, soybağının belirlenmesinde zorunlu olan ve sağlıkları yönünden tehlike yaratmayan araştırma ve incelemelere rıza göstermekle yükümlüdürler. Davalı, hâkimin öngördüğü araştırma ve incelemeye rıza göstermezse, hâkim, durum ve koşullara göre bundan beklenen sonucu, onun aleyhine doğmuş sayabilir."
Bu hüküm, soybağı davalarında hakimin re'sen araştırma yetkisini ve tarafların incelemeye katlanma yükümlülüğünü düzenler. Hakim tanık beyanları, nüfus ve sağlık kayıtları, bilirkişi raporları ve DNA incelemesi gibi delilleri birlikte değerlendirir. DNA incelemesi, biyolojik babalığın belirlenmesinde en güçlü bilimsel delildir; ancak tek başına değil, dosyanın bütünü içinde değerlendirilir.
Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 292. maddesi, soybağının tespiti için kan veya doku alınmasını ayrıca düzenler. Hükme göre herkes, uyuşmazlığın çözümü bakımından zorunlu ve bilimsel verilere uygun olmak, ayrıca sağlık yönünden tehlike oluşturmamak şartıyla vücudundan kan veya doku alınmasına katlanmak zorundadır. Haklı bir sebep olmaksızın bu zorunluluğa uyulmaması halinde hakim incelemenin zor kullanılarak yapılmasına karar verir.
Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 292. maddesi:
"Uyuşmazlığın çözümü bakımından zorunlu ve bilimsel verilere uygun olmak, ayrıca sağlık yönünden bir tehlike oluşturmamak şartıyla, herkes, soybağının tespiti amacıyla vücudundan kan veya doku alınmasına katlanmak zorundadır. Haklı bir sebep olmaksızın bu zorunluluğa uyulmaması hâlinde, hâkim incelemenin zor kullanılarak yapılmasına karar verir."
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, babalık davasına ilişkin 26.04.2023 tarihli ve 2022/33 E., 2023/377 K. sayılı kararında bu iki hükmü birlikte değerlendirmiş ve DNA örneği vermekten kaçınan davalı hakkında zor kullanma tedbirlerinin uygulanabileceğini oy çokluğuyla kabul etmiştir. Karar babalık davasına ait olmakla birlikte, aynı usul hükümleri soybağının reddi davasında da uygulanır. Kararda, kan ve doku örneği vermekten kaçınan davalı hakkında gerektiğinde yakalama, ihzar ve gözlem altına alma dahil olmak üzere tüm zor kullanma tedbirlerinin uygulanması suretiyle rapor alınması gerektiği belirtilmiştir.
Yargıtay Hukuk Genel Kurulunun 26.04.2023 tarihli ve 2022/33 E., 2023/377 K. sayılı kararı:
"kan ve doku örneği vermekten kaçınan davalı hakkında gerektiğinde yakalama, ihzar, gözlem altına alma da dâhil olmak üzere tüm zor kullanma tedbirlerinin uygulanması suretiyle ve de zor kullanma görevini ihmâl eden yetkililer hakkında suç duyurusunda bulunulması gerektiği de düşünülerek alınacak rapor doğrultusunda bir karar verilmesi gerektiği şüphesizdir."
Yargıtay 2. Hukuk Dairesi de 06.11.2024 tarihli ve 2024/5895 E., 2024/8360 K. sayılı kararında, DNA raporu alınmadan diğer delillerle karar verilmesini bozmuş; önce zor kullanma dahil gerekli işlemlerin yapılmasını istemiştir.
Bu nedenle "soybağının reddi davasında kişi zorla DNA testine götürülemez" biçimindeki genel anlatım doğru değildir. Kanun, sağlık yönünden tehlike oluşturmayan ve bilimsel verilere uygun incelemeye katlanma yükümlülüğü getirmiş; buna uyulmaması halinde zor kullanma dahil yaptırım öngörmüştür. Bununla birlikte zor kullanma, somut olayda ölçülülük ilkesine tabidir; kişinin sağlığına zarar verecek ya da bilimsel olarak gereksiz bir müdahale yapılamaz. Üçüncü kişiler de tanıklıktan çekinme hakkı bulunduğunu ileri sürerek bu yükümlülükten kaçınamaz.
TMK'nın 284. maddesinin ikinci fıkrası, davalının incelemeye rıza göstermemesi halinde hakimin bundan beklenen sonucu aleyhine doğmuş sayabileceğini düzenler. Ancak Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, HMK'nın 292. maddesinin sonraki ve özel usul hükmü olduğunu, DNA örneği vermekten kaçınan davalı hakkında önce zor kullanma dahil tüm tedbirlerin uygulanması gerektiğini kabul etmiştir. Bu nedenle HMK'nın 292. maddesindeki yol tüketilmeden TMK'nın 284. maddesinin ikinci fıkrasına dayanılarak diğer delillerle yetinilemez. Uygulamada mahkeme önce ihtarlı davetiye çıkarır, DNA örneği alınamazsa zor kullanma yoluna başvurur ve sonuca göre karar verir.
Görevli ve Yetkili Mahkeme
Soybağının reddi davasında görevli mahkeme aile mahkemesidir. 4787 sayılı Aile Mahkemelerinin Kuruluş, Görev ve Yargılama Usullerine Dair Kanunun 4. maddesi, aile hukukundan doğan dava ve işleri aile mahkemelerinin görevine verir. Aynı Kanunun 2. maddesinin ikinci fıkrasına göre aile mahkemesi kurulamayan yerlerde bu kanun kapsamına giren dava ve işlere Hakimler ve Savcılar Kurulunca belirlenen asliye hukuk mahkemesi bakar; uygulamada bu mahkeme aile mahkemesi sıfatıyla karar verir.
Yetki, Türk Medeni Kanunu'nun 283. maddesinde düzenlenmiştir. Buna göre soybağına ilişkin davalar, taraflardan birinin dava veya doğum sırasındaki yerleşim yeri mahkemesinde açılır.
Türk Medeni Kanunu'nun 283. maddesi:
"Soybağına ilişkin davalar, taraflardan birinin dava veya doğum sırasındaki yerleşim yeri mahkemesinde açılır."
Bu hüküm kesin yetki kuralı değildir. Yargıtay 20. Hukuk Dairesi, TMK'nın 283. maddesinin kesin yetki getirmediğini, mahkemenin yetki durumunu re'sen göz önüne alamayacağını ve seçim hakkının davacıya ait olduğunu belirtmiştir. Bu nedenle davacı, taraflardan birinin dava veya doğum sırasındaki yerleşim yeri mahkemelerinden birini seçebilir. Davalı yetki itirazını cevap dilekçesinde ve süresinde ileri sürmelidir; aksi halde yetkisizlik re'sen dikkate alınmaz.
Yargıtay 20. Hukuk Dairesinin 08.04.2019 tarihli ve 2019/1092 E., 2019/2422 K. sayılı kararı:
"kesin yetki kuralı getiren bir düzenleme olmadığından; mahkemece yetki durumu res'en göz önüne alınamaz."
Dava Sonucunda Çocuğun Hukuki Durumu
Soybağının reddi davasının kabulü halinde koca ile çocuk arasındaki soybağı ortadan kalkar. Çocuğun ana ile soybağı devam eder; dava ananın soybağını etkilemez. Karar kesinleştikten sonra nüfus kaydı, çocuğun ana ile soybağı esas alınarak düzeltilir.
Çocuk, gerçek baba tarafından tanınabilir. Ana ile gerçek baba evlenirse soybağı evlilikle kurulur. Gerçek babaya karşı babalık davası da açılabilir. Bu hallerde çocuğun kaydı biyolojik babanın hanesine taşınır. Babalık davasının şartları ve süresi babalık davası yazısında anlatılmıştır.
Soybağının reddi kararı, koca ile çocuk arasındaki soybağını ortadan kaldırdığı için çocuk kocanın yasal mirasçısı olmaz. Karar geçmişe etkili olduğundan çocuk, kocanın ölümüyle mirasçı sıfatıyla intikal eden malvarlığı değerlerini sebepsiz zenginleşme hükümlerine göre miras payları oranında iade etmekle yükümlüdür. İadenin kapsamı, terekenin durumu, malvarlığının halen mevcut olup olmadığı ve üçüncü kişilerin kazanımları ayrıca değerlendirilir. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, soybağının reddi kararının geçmişe etkili olduğunu, çocuğun mirasçılığını kaybederek hiç mirasçı olmamış duruma geldiğini ve intikalle elde ettiği hakları sebepsiz zenginleşme çerçevesinde geri vermekle yükümlü olduğunu belirtmiştir. Çocuğun ana ve biyolojik baba yönünden mirasçılığı ayrıca değerlendirilir; bu konuda yasal mirasçılar yazısına bakılabilir.
Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin 02.04.2013 tarihli ve 2012/1800 E., 2013/9011 K. sayılı kararı:
"Soybağının reddi kararı, geçmişe etkili olup, soybağını doğum anından itibaren ortadan kaldırır. Dolayısıyla soybağı reddedilmiş olan çocuk, mirasbırakanın ölümüyle soybağına bağlı olarak kazandığı mirasçılığını kaybeder, hiç mirasçı olmamış duruma gelir."
Ödenen Nafakalar ve Tazminat
Nafakanın Kaldırılması
Soybağının reddi davası ile nafakanın kaldırılması ayrı taleplerdir. Nafakanın kaldırılması, devam eden nafaka yükümlülüğünün geleceğe yönelik olarak sona erdirilmesi veya değiştirilmesidir; ödenmiş nafakanın iadesi ise geçmişe yönelik ayrı bir alacak uyuşmazlığıdır. Yargıtay 8. Hukuk Dairesi, soybağının reddi davası ile birlikte görülme imkanı olmayan nafakanın kaldırılması davasında harç ikmal edildikten sonra tefrik kararı verilerek ayrı bir dava ile görülmesi ve soybağının reddi dosyasının sonucunun beklenmesi gerektiğini belirtmiştir. Bu nedenle nafakanın kaldırılması, soybağının reddi dilekçesinde yalnızca fer'i bir talep olarak değil, ayrı bir dava veya ayrı bir talep olarak planlanmalıdır.
Yargıtay 8. Hukuk Dairesinin 03.04.2018 tarihli ve 2018/5223 E., 2018/10548 K. sayılı kararı:
"soybağının reddi davası ile birlikte görülme imkanı olmayan nafakanın kaldırılması davasında"
Nafaka İadesi
Soybağının reddi hükmü, koca ile çocuk arasındaki soybağını geçmişe etkili olarak ortadan kaldırır. Bu nedenle kocanın kendisinden olmayan çocuk için ödediği iştirak nafakasının hukuki sebebi ortadan kalkar. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, ret hükmünün inşai ve geçmişe etkili olduğunu, doğum tarihinden itibaren sonuç doğurduğunu, bu nedenle ödenen iştirak nafakasının geri verilmesi gerektiğini kabul etmiştir. İade kendiliğinden gerçekleşmez; ayrı bir iade davasında talep edilmelidir. İade talebinin muhatabı, ödemelerin kimin malvarlığına girdiği, dayanak ilam ve zamanaşımı somut olaya göre değerlendirilir.
Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin 16.07.2007 tarihli ve 2007/9268 E., 2007/11260 K. sayılı kararı:
"Soybağının reddine ilişkin hüküm geçmişe etkili olup inşai niteliktedir. Bu hüküm doğum tarihinden itibaren hüküm ve sonuç doğurur. Bu bakımdan, davacının T için ödediği iştirak nafakasının geri verilmesi yönündeki isteğinin kabulü gerekirken reddi doğru görülmemiştir."
Biyolojik Babadan Tazminat
Kayden baba olan kişi, kendisinden olmayan çocuklar için yaptığı masrafları biyolojik babadan isteyebilir. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, 19.03.2019 tarihli ve 2019/85 E., 2019/314 K. sayılı kararında bu talebi kabul etmiştir. Karara göre kayden baba, çocukların biyolojik babasından yaptığı masrafların tazminini isteyebilir; olayda kusuru bulunmayan çocuklara karşı aynı talep dinlenmez. Hukuk Genel Kurulu, anneye karşı talebi de kabul etmemiştir. Ancak bu sonuç kararın somut olayına ilişkindir; anneye karşı tazminat talebi, olayın koşullarına ve görevli mahkemeye göre ayrıca değerlendirilir.
Yargıtay Hukuk Genel Kurulunun 19.03.2019 tarihli ve 2019/85 E., 2019/314 K. sayılı kararı:
"olayda kusurları bulunmayan davalı çocuklardan isteme imkanı bulunmasa da"
Kararın dayandığı olay 818 sayılı Borçlar Kanunu dönemine aittir; kararda zararın takdiri için o Kanunun 42. maddesine atıf yapılmıştır. Bugün aynı ilke 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun 50. maddesinin ikinci fıkrası üzerinden uygulanır. Zararın miktarı tam olarak ispat edilemiyorsa hakim, olayların olağan akışını ve zarar görenin aldığı önlemleri göz önünde tutarak zararın miktarını hakkaniyete uygun olarak belirler. Tazminatın kapsamı ve ödenme biçimi ise aynı Kanunun 51. maddesine göre belirlenir. Bu talep soybağının reddi davasının fer'i değildir; ayrı bir tazminat davasında ileri sürülür. Tazminat sorumluluğunun koşulları, zararın kapsamı, illiyet bağı ve zamanaşımı somut olayda ayrıca değerlendirilir; TBK'nın 50. maddesinin ikinci fıkrası tek başına sorumluluk doğurmaz.
Soybağının Reddi ile Babalık Davası Arasındaki Fark
Soybağının reddi davası mevcut bir soybağını ortadan kaldırır; babalık davası ise aralarında soybağı bulunmayan çocuk ile baba arasında soybağı kurar. İki dava aynı amaca hizmet etmez ve farklı hükümlere tabidir.
Konu | Soybağının reddi davası | Babalık davası |
|---|---|---|
Amaç | Babalık karinesine dayanan soybağını kaldırmak | Çocuk ile baba arasında soybağı kurmak |
Davacı | Koca, ana, çocuk; TMK'nın 291. maddesindeki ilgililer | Ana ve çocuk |
Davalı | Dava açma hakkına sahip diğer kişiler | Baba; ölmüşse mirasçıları |
Süre | Koca, ana ve çocuk için bir yıl; TMK'nın 289. maddesi | Babalık davasının kendi süre rejimi; TMK'nın 303. maddesi |
Sonuç | Soybağı ortadan kalkar | Soybağı kurulur |
Babalık davasında davalı babadır; baba ölmüşse dava mirasçılarına karşı açılır. Babalık davası, çocuğun doğumundan önce veya sonra açılabilir. Ananın dava hakkı doğumdan başlayarak bir yıl geçmekle düşer. Çocuğun dava hakkı bakımından ayrı bir süre rejimi geçerlidir. Bu ayrıntılar babalık davası yazısında ele alınmıştır.
Mevcut soybağı kaldırılmadan biyolojik baba hakkında babalık hükmü kurulamaz. Bu nedenle çocuk başka bir erkeğin soybağındaysa önce soybağının reddi davası sonuçlandırılmalı, ardından babalık davası açılmalıdır. İki talep aynı dilekçede ileri sürülebilir. Ancak Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, soybağının reddi ve babalık davasının aynı anda açılması halinde davaların görülmeye başlanmasından önce tefrik edilmesi gerektiğini belirtmiştir (20.02.2025, 2025/550 E., 2025/1787 K.). Babalık davası, soybağının reddi davasının sonucunu bekler.
Dava Şartı, Vekalet ve Yargılama
Soybağının reddi davasında arabuluculuk dava şartı değildir. 6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu'nun 18/B maddesinde dava şartı arabuluculuğa tabi uyuşmazlıklar sayılmıştır; soybağına ilişkin davalar bu listede yer almaz. Bu nedenle dava açmadan önce arabulucuya başvurulması gerekmez.
Soybağının reddi davası kişiye sıkı sıkıya bağlı bir hakkın kullanılmasıdır. Bu nedenle davacı ve davalı vekiline verilen genel vekaletname yeterli değildir; vekaletnamede soybağının reddi davası açma ve takip etme yetkisinin açıkça yer alması gerekir. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, genel vekaletnameyle açılan davada özel yetkiyi içeren vekaletname istenmesi gerektiğini belirtmiştir.
Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin 25.11.2021 tarihli ve 2021/5725 E., 2021/8789 K. sayılı kararı:
"Soybağının reddi davası, şahsa sıkı sıkıya bağlı bir hakkın kullanımı niteliğindedir."
Dava Nasıl Açılır?
- Yetkili aile mahkemesi belirlenir; yetki, taraflardan birinin dava veya doğum sırasındaki yerleşim yerine göre seçilir.
- Dilekçede davacı ve davalılar, nüfus ve evlilik bilgileri, çocuğun doğum tarihi, öğrenme tarihi ve sürenin başlangıcı açıkça yazılır.
- Nüfus kaydı, evlilik ve doğum belgeleri, varsa yargılama dışı babalık testi raporu ve DNA incelemesi talebi dilekçeye eklenir.
- Başvurma harcı ve gider avansı yatırılır; dosya aile mahkemesine tevzi edilir.
Dava açılırken başvurma harcı ve gider avansı yatırılır. Harç ve gider tutarları her yıl güncellenen tarifelere göre belirlenir; bu yazıda tutar verilmemektedir. Yargılama süresi dosyanın DNA incelemesi, taraf teşkili, bilirkişi raporu ve kanun yolu aşamalarına göre değişir. Kesin bir süre öngörülemez.
Dava dilekçesinde nüfus kaydı, evlilik ve doğum bilgileri, öğrenme tarihi, sürenin başlangıcına ilişkin olgular ve DNA incelemesi talebi açıkça gösterilmelidir. Çocuk ergin değilse kayyım kararı, taraflardan biri ölmüşse mirasçılık belgesi dosyaya eklenmelidir.
Sıkça Sorulan Sorular
Soybağının reddi davasını kimler açabilir?
Koca, ana ve çocuk açabilir. Kocanın ölmesi, gaipliği veya sürekli olarak ayırt etme gücünü kaybetmesi halinde TMK'nın 291. maddesinde sayılan diğer ilgililer de dava açabilir.
Anne ne zamana kadar dava açabilir?
Ana, doğumdan itibaren bir yıl içinde dava açmalıdır. Bu süre 7531 sayılı Kanunla getirilmiştir; gecikme haklı bir sebebe dayanıyorsa süre bu sebebin ortadan kalktığı tarihte işlemeye başlar.
Koca için süre ne zaman başlar?
Koca, doğumu ve baba olmadığını veya ananın gebe kaldığı sırada başka bir erkekle cinsel ilişkide bulunduğunu öğrendiği tarihten itibaren bir yıl içinde dava açmalıdır. Şüphe veya söylenti süreyi başlatmaz.
Çocuk ne zamana kadar dava açabilir?
Çocuk, ergin olduğu tarihten itibaren bir yıl içinde dava açabilir. Ergin değilse dava kayyım aracılığıyla yürütülür.
Biyolojik baba dava açabilir mi?
Koca sağ ve ayırt etme gücü yerindeyse hayır. Biyolojik baba, ancak kocanın dava açma süresi geçmeden ölmesi, gaipliğine karar verilmesi veya sürekli olarak ayırt etme gücünü kaybetmesi halinde TMK'nın 291. maddesi uyarınca dava açabilir.
DNA testine rıza göstermezsem ne olur?
Önce HMK'nın 292. maddesi uyarınca zor kullanılarak kan veya doku örneği alınmasına karar verilebilir. Bu yol tüketilirse TMK'nın 284. maddesinin ikinci fıkrası uyarınca bundan beklenen sonuç aleyhinize doğmuş sayılabilir.
Dava sonucunda çocuğun nüfus kaydı ne olur?
Kesinleşen karar doğrultusunda çocuğun nüfus kaydı düzeltilir; çocuğun ana ile soybağı devam eder. Çocuk gerçek baba tarafından tanınabilir veya babalık davası açılabilir.
Ödenen nafakayı geri alabilir miyim?
İade kendiliğinden olmaz; ayrı bir istirdat davasında talep edilir. Ret hükmü geçmişe etkili olduğundan Yargıtay, ödenen iştirak nafakasının geri verilmesi gerektiğini kabul etmektedir.
Soybağının reddi davası ile babalık davası aynı mı?
Hayır. Soybağının reddi mevcut soybağını kaldırır; babalık davası soybağı kurar. Mevcut soybağı kaldırılmadan biyolojik baba hakkında babalık hükmü kurulamaz.
Görevli ve yetkili mahkeme neresi?
Görevli mahkeme aile mahkemesidir. Yetkili mahkeme, taraflardan birinin dava veya doğum sırasındaki yerleşim yeri mahkemesidir; bu kural kesin yetki değildir.
Arabuluculuk zorunlu mu?
Hayır. Soybağının reddi davası 6325 sayılı Kanunun 18/B maddesindeki dava şartı arabuluculuk kapsamında değildir.
Beş yıllık üst süre bugün de geçerli mi?
Hayır. "Her halde doğumdan itibaren beş yıl" sınırı Anayasa Mahkemesinin 25.06.2009 tarihli kararıyla iptal edilmiştir. Bugün koca için öğrenmeye, ana için doğuma, çocuk için erginliğe bağlı bir yıllık süre geçerlidir.
