Gayrimenkul HukukuBağlı olduğu rehber: Gayrimenkul Davaları 2026
Yıkım Kararına İtiraz: İdari Para Cezası ve Yürütmeyi Durdurma 2026
Kaçak yapı, hukuken ruhsatsız ya da ruhsat ve eklerine aykırı yapıdır; İmar Kanunu bu yapıda inşaatın durdurulmasını, mühürlenmesini, bir aylık giderme süresini ve sürenin sonuçsuz kalması halinde yıkım kararını düzenler. Yıkım kararı belediye encümeni ya da il idare kurulu tarafından verilir; iptal davası taşınmazın bulunduğu yer idare mahkemesinde ve kural olarak altmış gün içinde açılır. Aynı olayda kesilen idari para cezasına karşı yargı yolu, yapı tatil zaptı ya da yıkım kararı da varsa idare mahkemesidir; yalnız ceza kesilmişse Kabahatler Kanunu sulh ceza hakimliğini gösterir. Dava açmak yıkımı durdurmaz; yıkımı durdurmak için yürütmeyi durdurma kararı gerekir.
Yıkım Kararı ve Kaçak Yapı Nedir?
Günlük dilde kaçak yapı, ruhsat alınmadan ya da ruhsatındaki projeden ayrılarak yapılan binayı anlatır. Kanun bu ifadeyi kullanmaz; 3194 sayılı İmar Kanunu iki ayrı hal tarif eder: ruhsat alınmadan yapıya başlanması ve ruhsat ve eklerine aykırı yapı yapılması. Ayrım süsleme değildir: ruhsatsız yapıda ortada henüz bir ruhsat ilişkisi yoktur, ruhsata aykırı yapıda ise ruhsat vardır ancak yapı onaylı mimari projesinden, ruhsat eki etüt ve projelerden ya da ilgili mevzuattan ayrılmıştır; giderme imkanı, cezanın hangi kalemden kurulacağı ve mühürün kaldırılıp kaldırılmayacağı bu ayrıma göre değişir.
Usul, aykırılığın öğrenilmesiyle başlar. Kanun üç öğrenme yolunu sayar: ilgili idarenin tespiti, fenni mesulün (yapının teknik sorumlusunun) tespiti ve ihbarı, durumun herhangi bir şekilde öğrenilmesi. Ardından belediye veya valilik o andaki inşaat durumunu tespit eder, yapıyı mühürler ve inşaatı derhal durdurur.
3194 sayılı İmar Kanunu'nun 32. maddesi:
“Bu Kanun hükümlerine göre; ruhsat alınmadan yapıya başlandığı veya ruhsat ve eklerine veya ruhsat alınmadan yapılabilecek yapılarda projelerine ve ilgili mevzuatına aykırı yapı yapıldığı ilgili idarece tespiti … üzerine, belediye veya valiliklerce o andaki inşaat durumu tespit edilir. Yapı mühürlenerek inşaat derhal durdurulur.”
Durdurmanın tebliği özel bir yola bağlanmıştır. Yapı tatil zaptı yapı yerine asıldığında, yapı sahibine tebliğ edilmiş sayılır. Kanun ayrıca zaptın bir nüshasının muhtara bırakılmasını ve bir nüshasının Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğüne gönderilmesini emreder. Bu hüküm, yapı sahibinin adresinde bulunamadığı ya da tebligattan kaçındığı hallerde usulün tıkanmasını önler; aynı zamanda okurun takvimini belirler, çünkü asılma tarihi sürenin başlangıcı olur.
3194 sayılı İmar Kanunu'nun 32. maddesinin ikinci fıkrası:
“Durdurma, yapı tatil zaptının yapı yerine asılmasıyla yapı sahibine tebliğ edilmiş sayılır. Bu tebligatın bir nüshası muhtara bırakılır, bir nüshası da Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğüne gönderilir.”
İmar Kanunu'nun 32. maddesine eklenen tapu ayağı, yıkım tartışmasının en çok atlanan parçasıdır. Yapının imar mevzuatına aykırı olduğu bilgisi, tapu kayıtlarının beyanlar hanesine kaydedilmek üzere ilgili idarece tapu dairesine en geç yedi gün içinde yazılı olarak bildirilir. Kayıt, aykırılığın giderildiğine dair idareden tapu dairesine bildirim yapılmadan kaldırılamaz. Bu düzenleme, yapıyı devralacak üçüncü kişinin tapu kaydında aykırılığı görmesini sağlar; satış ve ipotek aşamasında ortaya çıkan uyuşmazlıkların önemli bölümü bu kayıttan doğar.
Tespit, tek başına yıkım kararı değildir. Yapı tatil zaptı inşaatı durdurur ve bir aylık süreyi başlatır; yıkım kararı ise bu sürenin sonuçsuz kalması üzerine verilen ayrı bir işlemdir. Aynı olayda genellikle üç işlem birlikte bulunur: yapı tatil zaptı, yıkım kararı ve 42. madde uyarınca verilen idari para cezası. Üçü ayrı tebliğe, ayrı süreye ve kimi zaman ayrı yargı yoluna tabidir. Okurun elindeki belge hangisi ise, o belgenin kendi takvimi işler.
Yapı tatil zaptının içeriği, sonraki ceza hesabının da temelidir. Danıştay 6. Dairesi, 16.04.2025 tarihli ve E. 2024/889, K. 2025/2065 sayılı kararında, para cezasının hesaplanabilmesi için zapta aykırılıktan etkilenen alanın yüzölçümünün, inşaatın tamamlanıp tamamlanmadığının ve kullanılıp kullanılmadığının yazılması gerektiğini belirtmiştir. Daire, altı blok için tek tutanak düzenlenmesini tek başına iptal sebebi saymamış; tutanakta her bloktaki aykırılığın ayrı ayrı gösterilmesini yeterli bulmuştur.
İmar planının iptali, ruhsatlı yapıda da mühürleme ve yıkım gündeme getirebilir. Plan iptalinin kapsamı ve sonuçları ayrı bir uyuşmazlıktır; bu konu imar planının iptali davası yazısında ele alınmıştır.
Yıkım kararı ile 42. madde cezası arasındaki ilişki, yargı yolu bakımından belirleyicidir. Anayasa Mahkemesi, 05.04.2007 tarihli ve E. 2007/35, K. 2007/36 sayılı kararında 42. madde uyarınca para cezası verilmesi işleminin, imar mevzuatına aykırı bir yapılanmanın tespiti, önlenmesi veya giderilmesine yönelik idari işlemin devamı niteliğinde olduğunu söylemiştir. Bu tespit, cezanın bağımsız bir trafik cezası gibi düşünülemeyeceğini gösterir; yargı yolunun tayininde de aynı bağlantı esas alınır. Kararın ayrıntısı ve karşı oyu yargı yolu bölümündedir.
Bir Aylık Giderme Süresi ve Mühürün Kaldırılması
Mühür, inşaatı durdurur ama yapıyı kesin olarak yıkıma mahkum etmez. Kanun yapı sahibine bir aylık bir pencere tanır: yapıyı ruhsata uygun hale getirerek ya da ruhsat alarak belediyeden veya valilikten mühürün kaldırılmasını isteyebilir. Süre, yapı tatil zaptının asıldığı tarihten işlemeye başlar; talebin yazılı olması ve tarihinin belgelenmesi hem idarenin inceleme yükümlülüğü hem de sonraki dava bakımından önemlidir.
3194 sayılı İmar Kanunu'nun 32. maddesinin üçüncü ve dördüncü fıkraları:
“Bu tarihten itibaren en çok bir ay içinde yapı sahibi, yapısını ruhsata uygun hale getirerek veya ruhsat alarak, belediyeden veya valilikten mühürün kaldırılmasını ister.”
“Ruhsata aykırılık olan yapıda, bu aykırılığın giderilmiş olduğu veya ruhsat alındığı ve yapının bu ruhsata uygunluğu, inceleme sonunda anlaşılırsa, mühür, belediye veya valilikçe kaldırılır ve inşaatın devamına izin verilir.”
Kanun, her dosyada bir ay beklenmesini istemez. 32. maddenin son fıkrası, idare tarafından ruhsata bağlanamayacağı veya aykırılıkların giderilemeyeceği tespit edilen yapılar bakımından ayrı bir yol kurar. Bu yapılarda ruhsat, üçüncü fıkradaki bir aylık süre beklenmeden iptal edilir ve mevzuata aykırı imalatlar hakkında beşinci fıkra hükümleri uygulanır.
3194 sayılı İmar Kanunu'nun 32. maddesinin son fıkrası:
“İdare tarafından ruhsata bağlanamayacağı veya aykırılıkların giderilemeyeceği tespit edilen yapıların ruhsatı üçüncü fıkrada düzenlenen bir aylık süre beklenmeden iptal edilir ve mevzuata aykırı imalatlar hakkında beşinci fıkra hükümleri uygulanır.”
Bu istisnanın pratik anlamı, okurun dosyasında hangi tespitin bulunduğuna bağlıdır. Kamu tesisi alanında, kıyıda, yapılaşmaya yasaklanmış alanda ya da özel imar rejimine tabi bir sahada kalan yapıda, aykırılığın giderilmesi hukuken mümkün olmayabilir. Böyle bir dosyada bir aylık sürenin dolmasını beklemek, yıkım kararının şekil yönünden sakat olduğu iddiasına dayanak yapılamaz. Buna karşılık istisnanın uygulanması, idarenin bunu somut olarak tespit etmesine bağlıdır; soyut bir değerlendirme yeterli değildir.
İki ayrı bir aylık süre birbirine karıştırılmamalıdır. 32. maddedeki bir ay, mühürün kaldırılması için yapı sahibine tanınan süredir. 42. maddenin (ç) bendindeki bir ay ise, verilen idari para cezasının ek kaleminin tahsil edilmemesi için aykırılığın giderilmesi gereken süredir. İkisi farklı işlemlere, farklı sonuçlara ve farklı tebliğ tarihlerine bağlıdır. Danıştay 6. Dairesi, 15.10.2025 tarihli kararında (ç) bendinin bir aylık süresini cezanın tahsiliyle ilgili bir düzenleme olarak ele almıştır; bu yaklaşım, iki sürenin ayrı okunması gerektiğini doğrular.
Mühür kaldırılmadan inşaata devam edilmesi, yalnız idari yaptırım değil ceza hukuku bakımından da sonuç doğurur. 42. madde, idarenin yazılı izni dahilinde yapılan iş ve işlemlerin mühür bozma suçu teşkil etmediğini belirtir; mühür kaldırma talebinin bu nedenle yazılı yapılması önemlidir. Mühür bozma suçunun tanımı ve cezası aşağıda, ceza boyutu bölümünde ele alınmıştır.
Yıkım Kararını Kim Verir?
Yıkım kararını veren organ, kanun metninde açıkça gösterilmiştir: ruhsata aykırı veya ruhsatsız yapılan bina, belediye encümeni veya il idare kurulu kararını müteakip belediye veya valilikçe yıktırılır. Yani kararı veren organ ile yıkımı fiilen yapan idare aynı olmayabilir.
3194 sayılı İmar Kanunu'nun 32. maddesinin beşinci fıkrası:
“Aksi takdirde, ruhsat iptal edilir, ruhsata aykırı veya ruhsatsız yapılan bina, belediye encümeni veya il idare kurulu kararını müteakip, belediye veya valilikçe yıktırılır ve masrafı yapı sahibinden tahsil edilir.”
"İl idare kurulu" ifadesi, 5442 sayılı İl İdaresi Kanunu'nun 57. maddesinde düzenlenen organdır; valinin başkanlığında hukuk işleri müdürü, defterdar ve ilgili müdürlerden oluşur. Buna karşılık 5302 sayılı İl Özel İdaresi Kanunu'nun 25. maddesindeki il encümeni ayrı bir organdır ve 26. maddenin (e) bendi uyarınca kanunlarda öngörülen cezaları verme görevi bu encümene aittir. 6360 sayılı Kanun'la büyükşehir belediyesi kurulan illerde il özel idarelerinin tüzel kişiliği kaldırıldığı için, bu illerde il encümeni ya da il idare kurulu değil belediye encümeni devrededir.
5302 sayılı Kanunun 70. maddesi, il özel idaresinin sorumlu ve yetkili kılındığı görev ve hizmetlerde 3194 sayılı Kanun dahil sayılan kanunlara aykırılık bulunması halinde 5302 hükümlerinin uygulanacağını söyler; il encümeni kararının kanuni dayanağı bu hükümdür. Organ, belediye ve mücavir alan sınırları içinde belediye encümeni, bu sınırların dışında il idare kuruludur; uygulamada taşrada il encümeni kararı çıkar ve davalı il özel idaresi olur. Danıştay 6. Dairesi, 28.02.2025 tarihli ve E. 2025/901, K. 2025/1055 sayılı kararında Çanakkale İl Encümeninin 32. madde uyarınca aldığı yıkım kararını incelemiş; dosyada davalı "... İl Özel İdaresi" olarak görünmüştür. Davalı, kararı veren idaredir. 2577 sayılı Kanunun 15. maddesinin birinci fıkrasının (c) bendi uyarınca yanlış hasım mahkemece belirlenir ve dilekçe gerçek hasma tebliğ edilir; süresinde açılan dava bu nedenle süre aşımına uğramaz. Doğru idarenin başta gösterilmesi yargılamanın uzamasını önler.
Büyükşehirlerde yetki dağılımı ayrı bir kurala tabidir. 5216 sayılı Büyükşehir Belediyesi Kanunu'nun 11. maddesi, büyükşehir belediyesine ilçe belediyelerinin imar uygulamalarını denetleme yetkisi verir. Denetim sonunda belirlenen eksiklik ve aykırılıkların giderilmesi için ilgili belediyeye üç ayı geçmemek üzere süre verilir; bu sürede giderilmezse büyükşehir, 32 ve 42. maddelerdeki yetkilerini kullanabilir. Madde, aynı fiilden iki kez ceza verilemeyeceğini açıkça söyler.
Danıştay 6. Dairesi, 18.12.2020 tarihli ve E. 2019/11449, K. 2020/13161 sayılı kararında bu sırayı somut olarak uygulamıştır. Daire, ruhsatsız veya ruhsat ve eklerine aykırı yapılar nedeniyle para cezası verilmesine ilişkin kararları alma yetkisinin ilçe belediyelerine ait olduğunu; büyükşehirin ancak bildirim ve üç aylık süre işletildikten sonra 32. maddeye uygun yapı tatil tutanağına dayanarak yıkım kararı alabileceğini ve ceza verebileceğini kabul etmiştir. Karar oyçokluğuyla verilmiştir; karşı oy, yapı ruhsatını veren büyükşehirin denetim yetkisinin de bulunduğu yönündedir.
Yıkım Kararına İtiraz Süresi: Hangi Belge İçin Kaç Gün?
3194 sayılı Kanun'da yıkım kararına ya da idari para cezasına karşı ayrı bir dava açma süresi yoktur. Bu nedenle genel hüküm uygulanır: 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu uyarınca dava açma süresi, özel kanununda ayrı süre gösterilmeyen hallerde idare mahkemesinde altmış gündür. Süre, yazılı bildirimin yapıldığı tarihi izleyen günden başlar.
2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 7. maddesi:
“1. Dava açma süresi, özel kanunlarında ayrı süre gösterilmeyen hallerde Danıştayda ve idare mahkemelerinde altmış ve vergi mahkemelerinde otuz gündür.”
“2. Bu süreler; a) İdari uyuşmazlıklarda; yazılı bildirimin yapıldığı, … Tarihi izleyen günden başlar.”
İkinci fıkranın (a) bendi, sürenin idari uyuşmazlıklarda yazılı bildirimin yapıldığı tarihi izleyen günden başlayacağını söyler. Aynı kural 8. maddenin birinci fıkrasında da tekrarlanmıştır: süreler tebliğ, yayın veya ilan tarihini izleyen günden itibaren işlemeye başlar.
Yapı tatil zaptı bakımından "yazılı bildirim" yerine asılma geçer. 32. maddenin ikinci fıkrası, durdurmanın yapı tatil zaptının yapı yerine asılmasıyla tebliğ edilmiş sayılacağını düzenler. Bu nedenle zaptın iptali davasında süre, asılma tarihini izleyen günden işler. Encümen yıkım kararı ve idari para cezası ise ayrı işlemlerdir; bunlarda yazılı bildirim aranır. Aynı dosyada iki takvimin birden işlemesi, uygulamada en sık yapılan hesap hatasının kaynağıdır.
Belge | Tebliğ | Sürenin başlangıcı | Süre | Dayanak |
|---|---|---|---|---|
Yapı tatil zaptı | Yapı yerine asılma | Asılma tarihini izleyen gün | Altmış gün | 3194 sayılı Kanun'un 32. maddesi; 2577 sayılı Kanun'un 7. maddesi |
Belediye encümeni veya il idare kurulu yıkım kararı | Yazılı bildirim | Tebliği izleyen gün | Altmış gün | 2577 sayılı Kanun'un 7. maddesi |
İdari para cezası ve ihbarname (başka idari işlemle birlikte) | Yazılı bildirim | Tebliği izleyen gün | Altmış gün, idare mahkemesinde | 2577 sayılı Kanun'un 7. maddesi; 5326 sayılı Kanun'un 27. maddesinin sekizinci fıkrası |
Yalnız idari para cezası, başka idari işlem yok | Yazılı bildirim | Tebliği izleyen gün | On beş gün, sulh ceza hakimliğinde | 5326 sayılı Kanun'un 27. maddesinin birinci fıkrası |
Danıştay 6. Dairesi, 03.05.2023 tarihli ve E. 2021/9897, K. 2023/4392 sayılı kararında 08.11.2016 tarihli yapı tatil tutanağının aynı gün yapı yerine asıldığını, altmış günlük sürenin bu tarihi izleyen günden işlediğini ve 10.02.2017 tarihinde açılan davanın süre aşımına uğradığını kabul etmiştir. Karar ayrıca dosyada 2577 sayılı Kanun'un 11. maddesi kapsamında süreyi durdurucu bir başvuru bulunmadığını tespit etmiştir. Bu iki tespit birlikte okunduğunda, asılma tarihinin tutanakla ispatının ve varsa başvurunun belgelenmesinin önemi ortaya çıkar.
Aynı dosyada iki takvimin ayrı işlediğini gösteren en açık örnek, 6. Dairenin 30.09.2025 tarihli ve E. 2022/2052, K. 2025/4509 sayılı kararıdır. Dosyada 31.12.2018 tarihli yapı tatil tutanağı yapıya asılmış, altmış günlük sürenin 01.03.2019 tarihinde dolduğu kabul edilmiş ve 17.03.2019 tarihinde açılan dava tutanak yönünden süre aşımına uğramıştır. Buna karşılık aynı davada encümen kararı ve ceza ihbarnamesi esas yönünden incelenmiştir. Daire, tutanağa ilişkin kısmı onamış, para cezasına ilişkin kısmı ise cezaların şahsiliği gerekçesiyle bozmuştur. Yani aynı dilekçeyle açılan davada bir işlem süre aşımı nedeniyle kapıdan dönerken diğer işlem esastan incelenebilmektedir.
Sürenin son günü tatile denk gelirse süre uzar. 2577 sayılı Kanun'un 8. maddesi, tatil günlerinin sürelere dahil olduğunu, ancak sürenin son gününün tatil gününe rastlaması halinde sürenin tatil gününü izleyen çalışma gününün bitimine kadar uzayacağını düzenler. Çalışmaya ara verme dönemine denk gelen süreler ise aynı maddenin üçüncü fıkrasında ayrıca ele alınmıştır.
İdareye Başvuru: Süreyi Durdurur mu, Uzatır mı?
Dava açmadan önce idareye dilekçe vermek zorunlu değildir; 2577 sayılı Kanun'un 11. maddesi, ilgililerin idari dava açmadan önce işlemin kaldırılmasını, geri alınmasını, değiştirilmesini veya yeni bir işlem yapılmasını isteyebileceğini söyler. "İstenebilir" sözcüğü başvuruyu bir dava şartı haline getirmez; 3194 sayılı Kanun'da da yıkım kararına ya da idari para cezasına karşı zorunlu bir itiraz yolu öngörülmemiştir. Başvuru, süreyi durdurmak ve idareye kendi hatasını düzeltme fırsatı vermek için kullanılan isteğe bağlı bir yoldur.
Başvurunun en önemli etkisi süre üzerindedir: işlemeye başlamış olan dava açma süresini durdurur, ancak süreyi uzatmaz. Otuz gün içinde cevap verilmezse istek reddedilmiş sayılır; ret veya zımni ret üzerine süre yeniden işlemeye başlar ve başvuru tarihine kadar geçmiş süre de hesaba katılır. Yani toplam altmış günlük aktif süre korunur; başvuru yalnız bu sürenin başvuru ile ret arasındaki dönemde işlemesini engeller.
2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 11. maddesi:
“1. İlgililer tarafından idari dava açılmadan önce, idari işlemin kaldırılması, geri alınması, değiştirilmesi veya yeni bir işlem yapılması üst makamdan, üst makam yoksa işlemi yapmış olan makamdan, idari dava açma süresi içinde istenebilir. Bu başvurma, işlemeye başlamış olan idari dava açma süresini durdurur.”
“3. İsteğin reddedilmesi veya reddedilmiş sayılması halinde dava açma süresi yeniden işlemeye başlar ve başvurma tarihine kadar geçmiş süre de hesaba katılır.”
Cevap süresi otuz gündür. Otuzuncu günün sonunda zımni ret doğar ve süre kaldığı yerden işlemeye başlar. Zımni ret tarihi, başvuru tarihinden otuz gün sonrasıdır; bu tarihin doğru hesaplanması, davanın süresinde açılıp açılmadığını belirler.
Sürenin uzamadığını gösteren en açık örnek, Danıştay 8. Dairesinin 29.12.2025 tarihli ve E. 2024/5279, K. 2025/10540 sayılı kararıdır. Dosyada başvuru 23.03.2022 tarihinde yapılmış, otuz gün içinde cevap verilmemesiyle 22.04.2022 tarihinde zımni ret doğmuş, ret işlemi 08.06.2022 tarihinde tebliğ edilmiş ve dava 07.07.2022 tarihinde açılmıştır. Daire, başvurudan önce kırk altı gün geçtiğini, ret işleminin tebliğinden sonra yirmi dokuz gün daha geçtiğini; başvuru tarihine kadar geçmiş süre de hesaba katıldığında toplam yetmiş beş gün olduğunu ve davanın süre aşımına uğradığını kabul etmiştir.
Danıştay 8. Dairesinin 29.12.2025 tarihli ve E. 2024/5279, K. 2025/10540 sayılı kararı:
“başvurma tarihine kadar geçmiş 46 günlük süre de hesaba katıldığında, 75 gün geçtikten sonra açılan davanın süre aşımı nedeniyle reddi gerektiği sonucuna varılmıştır.”
Başvurunun kime yapılacağı, kararı hangi organın verdiğine bağlıdır. Kanun üst makamı, üst makam yoksa işlemi yapmış olan makamı gösterir. Belediye encümeni kararında muhatap, kararı veren organın bağlı olduğu belediye başkanlığıdır; il encümeni ya da il idare kurulu kararında muhatap valilik veya il özel idaresidir. İmar müdürlüğü ne kararı veren organ ne de üst makamdır; müdürlüğe verilen dilekçe ancak aracılık eder. Başvurunun süreyi durdurduğunun ispatı için dilekçenin yetkili makama verildiği tarihin belgelenmesi gerekir.
Kanun'un 10. maddesi ile 11. maddesi karıştırılmamalıdır. 10. madde, idari davaya konu olabilecek bir işlemin veya eylemin yapılması için yapılan başvuruyu düzenler; süreyi durdurduğuna dair bir hüküm içermez. Mevcut bir işlemin kaldırılması, geri alınması ya da değiştirilmesi istemi ise 11. madde kapsamındadır ve süreyi durdurur. Yıkım kararı ve para cezası bakımından doğru hüküm 11. maddedir.
Görevli ve Yetkili Mahkeme
Yıkım kararı ve idari para cezası bakımından görevli mahkeme idare mahkemesidir. 2576 sayılı Bölge İdare Mahkemeleri, İdare Mahkemeleri ve Vergi Mahkemelerinin Kuruluşu ve Görevleri Hakkında Kanun'un 5. maddesi, idare mahkemelerinin vergi mahkemelerinin görevine giren davalarla ilk derecede Danıştayda çözümlenecek davalar dışındaki iptal ve tam yargı davalarını çözeceğini düzenler. Yıkım kararı bir iptal davasına, yıkımdan doğan zarar ise tam yargı davasına konu olur.
Yetkili mahkeme, taşınmazın bulunduğu yer idare mahkemesidir. 2577 sayılı Kanun'un 34. maddesi, imar, kamulaştırma, yıkım, işgal, tahsis, ruhsat ve iskan gibi taşınmaz mallarla ilgili mevzuatın uygulanmasında veya bunlara bağlı her türlü haklara ya da kamu mallarına ilişkin idari davalarda yetkili mahkemenin taşınmaz malların bulunduğu yer idare mahkemesi olduğunu söyler. Madde iki fıkradan oluşur; ikinci fıkra köy, belediye ve özel idareleri ilgilendiren mevzuatın uygulanmasına ilişkin davalarla sınır uyuşmazlıklarında yetkiyi ayrıca düzenler.
2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 34. maddesi:
“1. İmar, kamulaştırma, yıkım, işgal, tahsis, ruhsat ve iskan gibi taşınmaz mallarla ilgili mevzuatın uygulanmasında veya bunlara bağlı her türlü haklara veya kamu mallarına ilişkin idari davalarda yetkili mahkeme taşınmaz malların bulunduğu yer idare mahkemesidir.”
Yetki kamu düzeninden olduğu için bu kural kesindir; 2577 sayılı Kanun'un 32. maddesi bunu açıkça belirtir. Taraflar sözleşmeyle ya da dilekçedeki beyanla yetkiyi değiştiremez; mahkeme yetkiyi re'sen inceler. Bu nedenle yanlış yer mahkemesinde açılan dava, 2577 sayılı Kanunun 15. maddesinin birinci fıkrasının (a) bendi uyarınca yetki yönünden reddedilir ve dosya yetkili mahkemeye gönderilir; yeniden dava açılmaz, başvuru tarihi korunur.
İdari para cezası davasında da aynı yetki kuralı geçerlidir. Ceza, imar mevzuatının uygulanmasına ilişkin bir işlemden doğduğu için 34. maddenin kapsamındadır; ayrı bir yetki hükmü yoktur. Bu nedenle yıkım kararı ile para cezasına karşı açılan davalar aynı mahkemede görülür. Aralarında maddi veya hukuki bağlılık ya da sebep-sonuç ilişkisi bulunduğundan, 2577 sayılı Kanun'un 5. maddesi uyarınca tek dilekçeyle de dava açılabilir.
İdare mahkemesi bulunmayan yerlerde dilekçenin nereye verileceği ayrıca düzenlenmiştir. 2577 sayılı Kanun'un 4. maddesi, dilekçelerin Danıştay veya ait olduğu mahkeme başkanlıklarına ya da bunlara gönderilmek üzere idare veya vergi mahkemesi başkanlıklarına, idare veya vergi mahkemesi bulunmayan yerlerde büyükşehir belediyesi sınırları içerisinde kalıp kalmadığına bakılmaksızın asliye hukuk hakimliklerine verilebileceğini söyler. 2577 sayılı Kanun'un 6. maddesi uyarınca bu yerlerde verilen dilekçeler en geç üç gün içinde ait olduğu mahkemeye taahhütlü olarak gönderilir (6. maddenin üçüncü fıkrası); dava, dilekçenin kayıt tarihinde açılmış sayılır (6. maddenin birinci fıkrası).
İdari Para Cezası Kime Verilir?
Cezanın muhatabı kanunda sayılmıştır: ruhsat alınmaksızın veya ruhsata, ruhsat eki etüt ve projelere ve imar mevzuatına aykırı olarak yapılan yapıların sahibi, yapı müteahhidi ve aykırılığı altı iş günü içinde idareye bildirmeyen ilgili fenni mesuller. Ceza, "üstlenilen her bir sorumluluk için ayrı ayrı" uygulanır. Bu ifade, aynı yapıda hem yapı sahibine hem müteahhide hem de fenni mesule ayrı ayrı ceza kesilebileceğini gösterir; ancak her birinin sorumluluğu kendi fiiline göre belirlenir.
3194 sayılı İmar Kanunu'nun 42. maddesinin ikinci fıkrası:
“Ruhsat alınmaksızın veya ruhsata, ruhsat eki etüt ve projelere ve imar mevzuatına aykırı olarak yapılan … yapılanların sahibine, yapı müteahhidine ve aykırılığı altı iş günü içinde idareye bildirmeyen ilgili fenni mesullere, … idari para cezaları uygulanır:”
Cezaların şahsiliği ilkesi, muhatabın belirlenmesinde belirleyicidir. Anayasanın 38. maddesinde ceza sorumluluğunun şahsi olduğu kuralı, idari para cezaları bakımından da geçerlidir. Danıştay 6. Dairesi, 30.09.2025 tarihli ve E. 2022/2052, K. 2025/4509 sayılı kararında, yapı sahibi ve müteahhidi limited şirket olduğu halde şirket ortağına hissesi oranında verilen cezayı bu ilkeye aykırı bulmuştur. Daire, tüzel kişi adına kayıtlı taşınmaz üzerinde tüzel kişinin temsilcisi ve ortakları tarafından yapı yapıldığının tespiti halinde bile inşaat faaliyetinin tüzel kişi adına yapıldığının kabulü gerektiğini belirtmiştir.
Danıştay 6. Dairesinin 30.09.2025 tarihli ve E. 2022/2052, K. 2025/4509 sayılı kararı:
“Cezaların şahsiliği ilkesi uyarınca, imar para cezasının ruhsatsız ya da ruhsat ve eklerine aykırı yapıyı yapan kişiye verilmesi gerekmektedir.”
“para cezasının cezaların şahsiliği ilkesi gereğince yapı sahibi ve müteahhidi olan, ayrı bir tüzel kişiliği ve mal varlığı bulunan sermaye şirketi olan anılan şirkete verilmesi gerektiği”
Ceza muhatabı olmayan kişinin iptal davasında menfaati de yoktur. Danıştay 6. Dairesi, 09.12.2025 tarihli ve E. 2023/7278, K. 2025/6695 sayılı kararında, ölmüş muris adına verilen cezada mirasçının kişisel ve güncel menfaatinin bulunmadığını, davanın ehliyet yönünden reddi gerektiğini kabul etmiştir. Karar, ceza muhatabının ölümünden sonra mirasçının hangi sıfatla dava açabileceği sorusunu da gündeme getirir; bu soru, cezanın kesilme tarihine ve muhatabın kim olduğuna göre cevaplanır.
Yapı tatil zaptı bakımından muhatap farklıdır. 32. madde uyarınca tesis edilen işlemin muhatabı yapı sahibidir; yükümlülük, yapıyı ruhsata uygun hale getirme veya ruhsat alma yükümlülüğüdür. Danıştay 6. Dairesi, 03.05.2023 tarihli kararında, müteahhit adına tesis edilmeyen ve işlem muhatabı gösterilmeyen encümen kararı bakımından bu ayrımı yapmıştır. Bu nedenle aynı dosyada ceza müteahhide, yapı tatil zaptı ve mühür yükümlülüğü yapı sahibine ait olabilir; dava açmadan önce her işlemin muhatabının ayrı ayrı belirlenmesi gerekir.
Danıştay 6. Dairesinin 03.05.2023 tarihli ve E. 2021/9897, K. 2023/4392 sayılı kararı:
“3194 sayılı Kanun'un 32. maddesi uyarınca tesis edilen işlemin muhatabının yapı sahibi olduğu noktasında herhangi bir tereddütün bulunmadığı”
Yapının kime ait olduğu tartışmalıysa, bu tartışma ceza dosyasında muhataplığın belirlenmesi bakımından ayrıca ele alınmalıdır; yapının aidiyeti muhdesatın aidiyetinin tespiti davası konusu olabilir.
İdari Para Cezası Nasıl Hesaplanır?
İdari para cezası tek bir çarpımdan oluşmaz; kanun, imalatın niteliğine göre (a) ya da (b) bendinden birini seçerek temel cezayı, ardından (c) bendindeki artırımları ve (ç) bendindeki ek cezayı kurar; bunlara iki ek hüküm eklenir. Aynı yapıdaki farklı aykırılıklar için farklı bentler ayrı ayrı uygulanabilir. 42. maddenin ikinci fıkrası, cezanın bin Türk lirasından az olamayacağını söyler; küçük alanlı aykırılıkta metrekare hesabı bu sınırın altında kalırsa ceza bu sınırdan az olamaz. Kalemlerin sırası, hem idarenin hesap raporunda hem de mahkemenin denetiminde aynıdır. Hesabın doğruluğu, büyük ölçüde yapı tatil zaptındaki alan, sınıf ve grup tespitine bağlıdır; tutanakta bu veriler yoksa ceza denetlenemez hale gelir.
İlk kalem, temel cezadır. Bakanlıkça belirlenen yapı sınıflarına ve gruplarına göre yapının inşaat alanı üzerinden, mevzuata aykırılığın her bir metrekaresi için maddede yazılı tutar uygulanır. Kanun'da yazılı bu tutarlar her takvim yılı başından geçerli olmak üzere, Vergi Usul Kanunu'nun mükerrer 298. maddesi uyarınca tespit ve ilan edilen yeniden değerleme oranında, bir Türk lirasının küsuru da dikkate alınmak suretiyle artırılarak uygulanır.
3194 sayılı İmar Kanunu'nun 42. maddesinin ikinci fıkrasının (a) bendi:
“a) Bakanlıkça belirlenen yapı sınıflarına ve gruplarına göre yapının inşaat alanı üzerinden hesaplanmak üzere, mevzuata aykırılığın her bir metrekaresi için; … Bu miktarlar her takvim yılı başından geçerli olmak üzere o yıl için 4/1/1961 tarihli ve 213 sayılı Vergi Usul Kanununun mükerrer 298 inci maddesi hükümleri uyarınca tespit ve ilan edilen yeniden değerleme oranında bir Türk Lirasının küsuru da dikkate alınmak suretiyle artırılarak uygulanır.”
İkinci kalem, inşaat alanı üzerinden hesaplanamayan imalata aittir. Mevzuata aykırılığı yapı inşaat alanı üzerinden hesaplanması mümkün olmayan, yapının cephelerini ve diğer yapı elemanlarını değiştiren veya yapı malzemesi için öngörülen gereklere aykırı bulunan uygulamalarda, Bakanlıkça yayımlanan ve aykırılığa konu imalatın tespiti tarihinde yürürlükte bulunan birim fiyat listesine göre ilgili idarece belirlenen bedelin yüzde 20'si kadar ceza verilir. Bu kalem, metrekaresi ölçülemeyen ama yapıya eklenen imalatı cezalandırır.
3194 sayılı İmar Kanunu'nun 42. maddesinin ikinci fıkrasının (b) bendi:
“b) Mevzuata aykırılığı yapı inşaat alanı üzerinden hesaplanması mümkün olmayan, yapının cephelerini ve diğer yapı elemanlarını değiştiren veya yapı malzemesi için öngörülen gereklere aykırı bulunan uygulamalar için, Bakanlıkça yayımlanan ve aykırılığa konu imalatın tespiti tarihinde yürürlükte bulunan birim fiyat listesine göre ilgili idarece belirlenen bedelin % 20'si kadar idari para cezası verilir.”
Hangi kalemin uygulanacağı, imalatın niteliğine göre belirlenir. Danıştay 6. Dairesi, 09.12.2025 tarihli ve E. 2024/8025, K. 2025/6699 sayılı kararında bu ayrımı açıkça yapmıştır: para cezası yapının inşaat alanı üzerinden hesaplanabiliyorsa (a) bendi, mekansal olarak alan oluşturmayan bahçe duvarı, kapı, pencere, dış cephe kaplaması gibi imalatlarda (b) bendi uygulanır. Daire, saha betonunun ölçülebilir bir alan oluşturduğunu ve bu nedenle (a) bendine göre hesaplanmasının hukuka uygun olduğunu kabul etmiştir.
Danıştay 6. Dairesinin 09.12.2025 tarihli ve E. 2024/8025, K. 2025/6699 sayılı kararı:
“para cezasının yapının inşaat alanı üzerinden hesaplanması mümkün ise, 3194 sayılı Kanunun 42. maddesinin 2. fıkrasının (a) bendi uyarınca yapının inşaat alanı üzerinden; mekansal olarak alan oluşturmayan bahçe duvarı, kapı, pencere, dış cephe kaplaması gibi imalatlarda ise, metrekare bazında hesaplanamayacağı için para cezasının (b) bendine göre yapının maliyet bedeli üzerinden hesaplanması gerektiği anlaşılmaktadır.”
Üçüncü kalem, artırımlardır. (c) bendi, temel cezayı gerektiren aykırılığa konu yapının özelliklerine göre on üç alt bentte oran sayar. Hisseli parselde diğer maliklerin muvafakati alınmaksızın yapım yüzde 30, kamuya veya başkasına ait parselde yapım yüzde 40, uygulama imar planında kamu tesisi veya umumi hizmet alanı olarak belirlenmiş alanda yapım yüzde 60, can ve mal emniyetini tehdit yüzde 100, uygulama imar planı bulunan alanda yapım yüzde 20, yapılaşmaya yasaklanmış alanda yapım yüzde 80, özel imar rejimine tabi alanda yapım yüzde 50, ruhsatsız yapım yüzde 180, ruhsatı hükümsüzken inşaata devam yüzde 50, yapı kullanma izni varken yeni inşai faaliyet yüzde 100, tamamlanmış ve kullanılmıyor yüzde 10, tamamlanmış ve kullanılıyor yüzde 20, çevre ve görüntü kirliliği yüzde 20. Bu oranlar temel cezaya ayrı ayrı hesap edilerek eklenir.
3194 sayılı İmar Kanunu'nun 42. maddesinin ikinci fıkrasının (c) bendi:
“c) (a) ve (b) bentlerine göre cezalandırmayı gerektiren aykırılığa konu yapı; … (a) ve (b) bentlerinde belirtilen şekilde tespit edilen para cezalarının miktarına göre ayrı ayrı hesap edilerek ilave olunur. Para cezalarına konu olan alanın hesaplanmasında, aykırılıktan etkilenen alan dikkate alınır.”
Dördüncü kalem, (ç) bendindeki ek cezadır. Aykırılığa konu alan ile bu alanın bulunduğu arsa veya arazinin emlak vergisine esas asgari metrekare birim değerinin çarpımıyla bulunan bedel, yukarıdaki bentlere göre verilen cezalara ayrıca eklenir. Ceza ilgilisine tebliğ edildikten itibaren bir ay içinde aykırılık giderilir ve yapı mevzuata uygun hale getirilirse bu kalem tahsil edilmez. Bu nedenle (ç) bendi, hem bir ceza kalemi hem de bir giderme teşviki işlevi görür.
3194 sayılı İmar Kanunu'nun 42. maddesinin ikinci fıkrasının (ç) bendi:
“ç) Bu fıkra uyarınca idari para cezası verilmesini gerektiren aykırılığa konu alan ile bu alanın bulunduğu arsa veya arazinin emlak vergisine esas asgari metrekare birim değerinin çarpımı ile bulunan bedel kadar idari para cezası yukarıdaki bentlere göre aykırılıktan sorumlu olan yapı sahibine ve yapı müteahhidine verilen para cezalarına ayrıca ilave edilir. Bu fıkraya göre verilen idari para cezasının ilgilisine tebliğinden itibaren bir ay içinde aykırılığın giderilmesi ve yapının mevzuata uygun hale getirilmesi halinde bu bent uyarınca ilave edilen para cezası tahsil edilmez.”
Bu dört kaleme iki ek hüküm eklenebilir. 42. maddenin üçüncü fıkrası, 18, 28, 32, 33, 34, 35, 36, 37, 40 ve 41. maddelerde belirtilen mükellefiyetleri yerine getirmeyen veya bu maddelere aykırı davranan yapı ya da parsel sahibine, ilgisine göre ayrı ayrı ceza verilmesini öngörür. 32. maddeye aykırılık bu fıkrada sayıldığı için, yıkım kararıyla birlikte ayrı bir ceza kalemi doğabilir. Altıncı fıkra ise fiilin yapının inşa edilmesi veya yangın güvenliği açısından kullanım süreci içinde tekrarı halinde cezaların bir kat artırılarak uygulanacağını söyler.
Hesabın sırası, 42. maddenin kurgusundan çıkar: önce aykırılığa konu alan üzerinden temel ceza hesaplanır, ardından (c) bendindeki artırımlar uygulanır, sonra (ç) bendine göre belirlenen tutar ilave edilir. Aynı sıra, İdari Dava Daireleri Kurulunun aktardığı Konya Bölge İdare Mahkemesi 2. İdari Dava Dairesi kararında da uygulanmıştır. Bu sıra, okurun idarenin hesap raporunu denetlemesini de kolaylaştırır: kalemler karıştırılmışsa, örneğin artırım (ç) ilavesinden sonra uygulanmışsa, hesap yeniden yapılmalıdır.
Kalem | Hesap | Dayanak | Dikkat |
|---|---|---|---|
Temel ceza | İmalatın niteliğine göre (a) ya da (b) bendi seçilir: alan üzerinden hesaplanabiliyorsa alan ile yapı sınıf ve grubunun metrekare birim cezası çarpılır; hesaplanamıyorsa birim fiyatın yüzde 20'si alınır | İkinci fıkranın (a) ve (b) bentleri | İki bent aynı aykırılıkta birlikte uygulanmaz |
Alt sınır | Hesaplanan ceza bin Türk lirasından az olamaz | İkinci fıkranın giriş cümlesi | Küçük alanlı aykırılıkta metrekare hesabı bu sınırın altında kalabilir |
Artırımlar | Temel ceza üzerinden uygulanan alt bent oranları, her biri ayrı ayrı | İkinci fıkranın (c) bendi | On üç alt bent; birden fazlası birlikte uygulanabilir |
Ek ceza | Alan ile emlak vergisine esas asgari metrekare birim değerinin çarpımı | İkinci fıkranın (ç) bendi | Bir ay içinde giderme halinde tahsil edilmez |
Ayrı ceza | Mükellefiyetleri yerine getirmeyen ilgilisine ayrı ayrı ceza | Üçüncü fıkra | Yıkım kararıyla birlikte ayrı kalem doğabilir |
Tekrar | Cezaların bir kat artırılması | Altıncı fıkra | İnşa veya yangın güvenliği açısından kullanım sürecinde tekrar |
Toplam | Temel ceza, artırımlar ve ek ceza toplamı | İkinci fıkra | Sıra bozulursa hesap yeniden yapılır |
2026 yılına ait metrekare ceza tutarı bu yazıda sabitlenmemiştir. Tutarlar kanunda yazılıdır ve her yıl yeniden değerleme oranında artırıldığı için o yılın Bakanlık tablosundan okunması gerekir. Okur, hesabı kendi yaparken yukarıdaki tablonun sırasını izleyebilir; tablo, tutanaktan alan ve sınıf-grup, Bakanlık tablosundan metrekare cezası, artırım oranları ve emlak vergisine esas asgari metrekare birim değeri üzerinden kurulur.
Cezanın genel kabahat rejimi içindeki yeri, ceza türleri ve sulh ceza yolunun genel işleyişi idari para cezasına itiraz yazısında anlatılmıştır. Bu yazı, 3194 sayılı Kanun'un 42. maddesine özgü hesap ve muhatap sorularıyla sınırlıdır.
Kanun'un 42. maddesinin birinci fıkrası, aykırılığın tespit edildiği tarihten itibaren on iş günü içinde ilgili idare encümenince sorumlular hakkında yaptırım uygulanmasını öngörür. Bu süre idarenin karar süresidir; okurun dava açma süresi değildir. Sürenin geçirilmesinin tek başına cezayı ortadan kaldırıp kaldırmadığı içtihatta açık değildir; bu nedenle yazıda "süre geçerse ceza kesin olarak iptal olur" gibi bir sonuç kurulmamıştır.
3194 sayılı İmar Kanunu'nun 42. maddesinin birinci fıkrası:
“Bu maddede belirtilen ve imar mevzuatına aykırılık teşkil eden fiil ve hallerin tespit edildiği tarihten itibaren on iş günü içinde ilgili idare encümenince sorumlular hakkında, üstlenilen her bir sorumluluk için ayrı ayrı olarak bu maddede belirtilen idari müeyyideler uygulanır.”
(ç) Bendi Cezasında Uyarı Şartı: İki Kararın Ayrışması
(ç) bendi cezasında uyarı şartı tartışmalıdır: 2025'te iki yüksek yargı mercii ayrı yönde karar vermiştir. Kanun, cezanın ilgilisine tebliğinden itibaren bir ay içinde aykırılığın giderilmesi ve yapının mevzuata uygun hale getirilmesi halinde ek cezanın tahsil edilmeyeceğini söyler. Encümen kararında bu açıklamanın bulunmamasının sonucu, dosyadaki işlemin tarihine ve düzeyine göre değişir.
Danıştay İdari Dava Daireleri Kurulu, 01.10.2025 tarihli ve E. 2024/68, K. 2025/61 sayılı kararında, bölge idare mahkemeleri arasındaki aykırılığı gidermiştir. Karar oyçokluğuyla verilmiştir. Kurulun çoğunluğu, (ç) bendindeki ifadenin para cezasının tahsilatına ilişkin olduğunu, bu ifadenin yazılmasının işlemin geçerlilik şartı olmadığını ve encümen kararında yazılmamasının cezayı hukuka aykırı hale getirmeyeceğini kabul etmiştir. Kurulun aktardığı Konya Bölge İdare Mahkemesi 2. İdari Dava Dairesi kararında ise kanunda encümen kararına bu açıklamanın yazılacağına dair bir hüküm bulunmadığı, hukuka uygunluk denetiminin pozitif hukuk kurallarına göre yapılacağı ve kanunda yazmayan bir hususun yargı kararıyla ihdas edilemeyeceği belirtilmiş; Kabahatler Kanunu'nun 17. maddesindeki indirim düzenlemesiyle bir benzetme kurulmuştur.
Danıştay İdari Dava Daireleri Kurulunun 01.10.2025 tarihli ve E. 2024/68, K. 2025/61 sayılı kararı:
“bu ifadenin yazılmasının işlemin geçerlilik şartı olmadığı, bu ifadenin idari para cezası verilmesine ilişkin belediye encümeni kararında yazılmamasının anılan işlemin (ç) bendi uyarınca verilen idari para cezasına ilişkin kısmını hukuka aykırı hale getirmeyeceği sonucuna ulaşılmıştır.”
Karara karşı oy vardır. Karşı oyda, (ç) bendindeki uyarının ilgilisine tebliğ edilmesi gerektiği, aksi halde kişinin bir aylık sürede aykırılığı giderirse ek cezayı ödemeyeceğini bilmesinin mümkün olmadığı savunulmuştur. Karşı oy, Kurulun çoğunluk görüşü değildir; ancak aşağıda görüleceği üzere 6. Dairenin aynı dönemde verdiği kararla aynı yöndedir. Bu nedenle karşı oy, uygulamada hangi iddianın ileri sürülebileceğini göstermesi bakımından önemlidir.
İki hafta sonra 6. Daire, 15.10.2025 tarihli ve E. 2022/9242, K. 2025/5012 sayılı kararında aksi yönde karar vermiştir. Karar oybirliğiyle alınmıştır. Daire, (ç) bendindeki düzenlemenin ilgilisi açısından yeni bir imkan getirdiğini, bu imkanın kullanılabilmesi için kişinin bilgilendirilmesi gerektiğini ve encümen kararında bu uyarıya yer verilmemesinin cezanın bu kısmını hukuka aykırı kıldığını kabul etmiştir. Dairenin gerekçesi, Anayasa Mahkemesinin 26.01.2022 tarihli ve E. 2020/95, K. 2022/3 sayılı kararına da dayanmaktadır; o kararda (ç) bendi iptal edilmemiş, ancak düzenlemenin belirli ve öngörülebilir olduğu değerlendirilmiştir.
Danıştay 6. Dairesinin 15.10.2025 tarihli ve E. 2022/9242, K. 2025/5012 sayılı kararı:
“Bu itibarla, idari para cezasının tebliğinden itibaren bir ay içinde aykırılığın giderilmesi ve yapının mevzuata uygun hale getirilmesi halinde (ç) bendi uyarınca ilave edilen para cezasının tahsil edilmeyeceğine ilişkin uyarıyı içermeksizin tesis edilen dava konusu encümen kararının ve para cezasının tahsili için düzenlenen ihbarnamenin bu miktarı karşılayan kısım yönünden … isabet görülmemiştir.”
İki karar arasındaki fark, hukuki nitelendirmeden kaynaklanır. Kurul, (ç) bendini tahsilata ilişkin bir düzenleme saydığı için uyarının yokluğunu işlemin geçerliliğine etkisiz görür. 6. Daire ise aynı hükmü ilgilisine tanınmış bir imkan olarak okuduğu için bilgilendirmeyi imkanın kullanılabilmesinin şartı sayar. İki görüş de kendi içinde tutarlıdır; ancak sonuçları aynı dosyada birbirine zıttır. Bu nedenle yazıda "uyarı şart değildir" ya da "uyarı şarttır" biçiminde tek bir kesin kural kurulmamıştır.
Pratik sonuç, okurun dosyasındaki işlemin tarihine ve düzeyine göre değişir. Bölge idare mahkemesi kararları arasındaki aykırılık İdari Dava Daireleri Kurulu kararıyla giderildiği için, sonraki dosyalarda Kurulun çoğunluk görüşü yol gösterici olacaktır. Buna karşılık 6. Dairenin oybirliğiyle verdiği karar, aynı dönemde bir dairenin konuyu farklı değerlendirdiğini gösterir ve (ç) bendi cezasının iptali talebinde gerekçe olarak kullanılabilir. İddia ileri sürülürken iki kararın künyesi, oy durumu ve tarihi birlikte verilmeli; tek bir karar "yerleşik uygulama" gibi sunulmamalıdır.
İdari Para Cezasında Yargı Yolu: Sulh Ceza mı, İdare Mahkemesi mi?
Kural olarak idari para cezasına karşı on beş gün içinde sulh ceza hakimliğine başvurulur; ancak aynı işlem kapsamında idari yargının görevine giren bir karar da verilmişse görevli mahkeme idare mahkemesidir. 5326 sayılı Kabahatler Kanunu'nun 27. maddesinin birinci fıkrası, idari para cezası ve mülkiyetin kamuya geçirilmesine ilişkin idari yaptırım kararına karşı, kararın tebliği veya tefhimi tarihinden itibaren en geç on beş gün içinde sulh ceza hakimliğine başvurulabileceğini söyler. Bu süre içinde başvuru yapılmazsa idari yaptırım kararı kesinleşir.
5326 sayılı Kabahatler Kanunu'nun 27. maddesinin birinci fıkrası:
“(1) İdarî para cezası ve mülkiyetin kamuya geçirilmesine ilişkin idarî yaptırım kararına karşı, kararın tebliği veya tefhimi tarihinden itibaren en geç onbeş gün içinde, sulh ceza mahkemesine başvurulabilir. Bu süre içinde başvurunun yapılmamış olması halinde idarî yaptırım kararı kesinleşir.”
Ancak aynı maddenin sekizinci fıkrası, bu kuralı imar cezası bakımından büyük ölçüde devre dışı bırakır. Fıkra, idari yaptırım kararının verildiği işlem kapsamında aynı kişiyle ilgili olarak idari yargının görev alanına giren kararların da verilmiş olması halinde, idari yaptırım kararına ilişkin hukuka aykırılık iddialarının bu işlemin iptali talebiyle birlikte idari yargı merciinde görüleceğini düzenler. Yani ceza, idari yargının görevine giren başka bir işlemle birlikte doğmuşsa, cezaya karşı yol da idari yargıya döner. Yalnız ceza ihbarnamesinin tebliği, aynı işlemde başka bir karar bulunmadığını tek başına göstermez; encümen kararının bütünü ve ekleri incelenerek 27. maddenin sekizinci fıkrasının uygulanıp uygulanmayacağı belirlenir.
5326 sayılı Kabahatler Kanunu'nun 27. maddesinin sekizinci fıkrası:
“(8) İdarî yaptırım kararının verildiği işlem kapsamında aynı kişi ile ilgili olarak idarî yargının görev alanına giren kararların da verilmiş olması halinde; idarî yaptırım kararına ilişkin hukuka aykırılık iddiaları bu işlemin iptali talebiyle birlikte idarî yargı merciinde görülür.”
Anayasa Mahkemesi bu bağlantıyı 2007 yılında kurmuştur. 05.04.2007 tarihli ve E. 2007/35, K. 2007/36 sayılı kararda Mahkeme, itiraz başvurusunu dönemin sulh ceza mahkemesinin yetkisizliği nedeniyle reddetmiş; gerekçesinde 42. madde uyarınca para cezası verilmesi işleminin, imar mevzuatına aykırı bir yapılanmanın tespiti, önlenmesi veya giderilmesine yönelik idari bir işlemin devamı niteliğinde olduğunu belirtmiştir. Karar oyçokluğuyla verilmiştir; üç üyenin karşı oyu vardır.
Anayasa Mahkemesinin 05.04.2007 tarihli ve E. 2007/35, K. 2007/36 sayılı kararı:
“Bu çerçevede, İmar Kanunu'nun 42. maddesi uyarınca para cezası verilmesi işlemi, imar mevzuatına aykırı bir yapılanmanın tespiti, önlenmesi veya giderilmesine yönelik idari bir işlemin devamı niteliğinde olduğundan, Kabahatler Kanunu'nun 27. maddesinin (8) numaralı fıkrası uyarınca idari yaptırım kararının yanı sıra idari yargının görev alanına giren başka bir kararın da verilmiş olduğunun ve buna bağlı olarak söz konusu para cezalarına karşı açılacak davalarda idari yargının görevli olduğunun kabulü gerekmektedir.”
“Bu durumda, İmar Kanunu'nun 42. maddesi uyarınca verilen para cezasına karşı Sulh Ceza Mahkemesinde açılan dava, itiraz başvurusunda bulunan Mahkeme'nin görevine girmemektedir.”
Karşı oyda, 27. maddenin sekizinci fıkrasının uygulanabilmesi için idari işlem ile yaptırım kararının birlikte dava konusu edilmesi gerektiği savunulmuştur. Karşı oya göre salt para cezasına karşı açılan davada dönemin sulh ceza mahkemesi görevlidir; çünkü 27. maddenin sekizinci fıkrası, idari işlemin de dava konusu edilmesi halinde devreye girer. Bu görüş, Mahkemenin çoğunluk gerekçesi değildir. Ancak uygulamada, özellikle yalnız para cezası kesilmiş ve yıkım kararı alınmamış dosyalarda bu ayrımın önemi büyüktür.
Yargıtay da aynı yönde kararlar vermiştir. Yargıtay 19. Ceza Dairesi, 05.12.2016 tarihli ve E. 2016/15202, K. 2016/23033 sayılı kararında, 3194 sayılı Kanun'un 42. maddesi uyarınca verilen para cezasına karşı sulh ceza hakimliğinde açılan davada görevsizlik kararı verilmesi gerektiği sonucuna varmıştır. Karar, kanun yararına bozma incelemesidir; Daire, ihbarname içeriğini yerinde görerek sulh ceza hakimliğinin kararını bozmuştur. Bu nedenle kararın gerekçesi, ihbarnamede ileri sürülen hukuka aykırılık iddialarıyla sınırlıdır.
Yargıtay 7. Ceza Dairesi, 20.10.2025 tarihli ve E. 2025/2665, K. 2025/12695 sayılı kararında aynı mekanizmayı farklı bir kabahat dosyasında işletmiştir. Dosyada özel öğretim kurumuna ilişkin idari para cezası ile idari yargının görev alanına giren kapatma kararı birlikte verilmiş; sulh ceza hakimliği başvuruyu esastan incelemiştir. Daire, kanun yararına bozma istemini yerinde görerek kararı bozmuştur. Karar, 27. maddenin sekizinci fıkrasının yalnız imar cezasında değil, idari yargının görevine giren bir işlemle birlikte verilen her idari para cezasında işlediğini gösterir.
Danıştay da idari yargının görevli olduğunu kabul etmiştir. Danıştay 15. Dairesi, 20.11.2015 tarihli ve E. 2014/9778, K. 2015/7922 sayılı kararında, idari para cezasının idari yargının görev alanına giren başka bir işlemle birlikte verildiği halde 27. maddenin sekizinci fıkrası uyarınca idari yargının görevli olduğunu belirtmiştir. Karar imar cezasına değil, trafikten men işlemiyle birlikte verilen idari para cezasına ilişkindir; ancak kurduğu mekanizma aynıdır. Daire ayrıca görevsiz yargı yerine başvurma tarihinin idari yargıya başvuru tarihi sayıldığını ve görevsizlik kararının kesinleşmesinden itibaren otuz gün içinde idare mahkemesinde dava açılabileceğini kabul etmiştir.
Bu noktada 2577 sayılı Kanun'un 9. maddesi devreye girer. Madde, çözümlenmesi Danıştayın, idare ve vergi mahkemelerinin görevlerine girdiği halde adli yargı yerlerine açılmış davaların görev noktasından reddi halinde, kararın kesinleşmesini izleyen günden itibaren otuz gün içinde görevli mahkemede dava açılabileceğini; görevsiz yargı merciine başvurma tarihinin idari yargıya başvuru tarihi sayılacağını düzenler. İkinci fıkra, otuz günlük süre geçmiş olsa bile idari dava açma süresi henüz dolmamışsa bu süre içinde dava açılabileceğini ekler. Sulh ceza hakimliğinin görevsizlik kararı, bu hükmün uygulanmasına yol açar.
2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 9. maddesi:
“1. Çözümlenmesi Danıştayın, idare ve vergi mahkemelerinin görevlerine girdiği halde, adli … yargı yerlerine açılmış bulunan davaların görev noktasından reddi halinde, bu husustaki kararların kesinleşmesini izleyen günden itibaren otuz gün içinde görevli mahkemede dava açılabilir. Görevsiz yargı merciine başvurma tarihi, Danıştaya, idare ve vergi mahkemelerine başvurma tarihi olarak kabul edilir.”
İmar para cezasına karşı idare mahkemesinde 2577 sayılı Kanun'un 7. maddesindeki altmış gün içinde dava açılır. Sulh ceza hakimliğinde görevsizlik kararı verilirse 9. maddedeki otuz günlük ek süre işler; idari dava süresi henüz dolmamışsa otuz gün geçmiş olsa da dava açılabilir. Bu iki imkan, okurun sulh cezada kaybettiği zamanı tümüyle yitirmesini önler.
Elde bulunan işlem | Görevli mahkeme | Süre | Sonuç |
|---|---|---|---|
Yalnız idari para cezası, başka idari işlem yok | Sulh ceza hakimliği | On beş gün | Görevsizlik çıkarsa 2577 sayılı Kanun'un 9. maddesi işler |
İdari para cezası ve yapı tatil zaptı | İdare mahkemesi | Altmış gün | İki işlem tek dilekçeyle dava edilebilir |
İdari para cezası ve yıkım kararı | İdare mahkemesi | Altmış gün | Yıkım kararı için ayrı takvim işleyebilir |
Yapı tatil zaptı, yıkım kararı ve para cezası birlikte | İdare mahkemesi | Altmış gün, her işlem için ayrı başlangıç | 5326 sayılı Kanun'un 27. maddesinin sekizinci fıkrası uygulanır |
Yürütmeyi Durdurma: Dava Açmak Yıkımı Durdurur mu?
Dava açmak, dava edilen idari işlemin yürütülmesini kendiliğinden durdurmaz; bu kural 2577 sayılı Kanun'un 27. maddesinin birinci fıkrasında açıkça yazılmıştır. Yani yıkım kararına karşı iptal davası açılması, belediyenin yıkımı yapmasını tek başına engellemez. Yıkımı durdurmak için ayrıca yürütmeyi durdurma kararı alınması gerekir.
2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 27. maddesinin birinci ve ikinci fıkraları:
“1. Danıştayda veya idari mahkemelerde dava açılması dava edilen idari işlemin yürütülmesini durdurmaz.”
“2. Danıştay veya idari mahkemeler, idari işlemin uygulanması halinde telafisi güç veya imkânsız zararların doğması ve idari işlemin açıkça hukuka aykırı olması şartlarının birlikte gerçekleşmesi durumunda, davalı idarenin savunması alındıktan veya savunma süresi geçtikten sonra gerekçe göstererek yürütmenin durdurulmasına karar verebilirler.”
Yürütmeyi durdurma iki şartın birlikte gerçekleşmesine bağlıdır: işlemin uygulanması halinde telafisi güç veya imkansız zararların doğması ve işlemin açıkça hukuka aykırı olması. Şartlardan biri yoksa istem reddedilir. Kararda işlemin hangi gerekçelerle açıkça hukuka aykırı olduğu ve doğacak zararların neler olduğu gösterilmelidir; bu gerekçe yükümlülüğü, kararın denetlenebilir olması için kanuna konmuştur.
Yıkım, uygulanmakla etkisi tükenecek işlemlerdendir. Maddenin ikinci fıkrası, bu tür işlemlerin yürütülmesinin, savunma alındıktan sonra yeniden karar verilmek üzere idarenin savunması alınmaksızın da durdurulabileceğini söyler. Yıkımın geri döndürülemezliği, bu hükmün pratik önemini artırır: yıkılan yapı yeniden inşa edilse bile eski haline getirilemez, yıkımın maliyeti ve kaybedilen süre tazminatla tam olarak karşılanamaz. Yürütmeyi durdurma isteminin bu nedenle ayrıntılı gerekçeyle ve somut zarar anlatımıyla yapılması gerekir.
2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 27. maddesinin altıncı ve yedinci fıkraları:
“6. Yürütmenin durdurulması kararları teminat karşılığında verilir; ancak, durumun gereklerine göre teminat aranmayabilir. … İdareden ve adli yardımdan faydalanan kimselerden teminat alınmaz.”
“7. Yürütmenin durdurulması istemleri hakkında verilen kararlar; … idare ve vergi mahkemeleri ile tek hakim tarafından verilen kararlara karşı bölge idare mahkemesine … kararın tebliğini izleyen günden itibaren yedi gün içinde bir defaya mahsus olmak üzere itiraz edilebilir. İtiraz edilen merciler, dosyanın kendisine gelişinden itibaren yedi gün içinde karar vermek zorundadır. İtiraz üzerine verilen kararlar kesindir.”
Yürütmeyi durdurma kararı verilmeden yapılan yıkımın sonuçları ağır olur. Danıştay 6. Dairesi, 01.02.2022 tarihli ve E. 2021/5274, K. 2022/898 sayılı kararında, yürütmenin durdurulması isteminin reddi üzerine iş yerlerinin 08.09.2007 tarihinde yıkıldığını, iptal kararının 14.02.2012 tarihinde kesinleştiğini ve tazminat davasının ancak 2020 yılında açıldığını tespit etmiştir. Daire, tazminat davasının iptal kararının tebliğinden itibaren altmış gün içinde açılması gerektiğini belirterek davayı süre aşımından reddetmiştir. Karar, yıkımın geri döndürülemezliğini ve sürenin ne kadar hızlı işlediğini gösterir.
Yıkımın hukuka aykırılığı tek başına tazminat sonucu doğurmaz; zararın varlığı ve miktarı ayrıca ispatlanmalıdır. 6. Daire, 25.12.2024 tarihli ve E. 2022/592, K. 2024/8049 sayılı kararında, Hazine taşınmazındaki yapının yıkımının mevzuatta öngörülen usule aykırı yapılmasını hizmet kusuru olarak nitelemiş; ancak eşyaların tutanakla teslim edildiği ve eksik teslim ya da maddi zarar iddiasının delillendirilmediği gerekçesiyle tazminat istemini reddeden kararı sonucu itibarıyla onamıştır. Karar, yıkım sırasında eşya tutanağı tutulmasının tazminat davasındaki önemini gösterir.
Yıkımın İcrası ve Masrafı
Yıkım kararı verildikten sonra yıkımı belediye veya valilik yapar; masrafı yapı sahibinden tahsil edilir ve kanun bu masraf için ayrı bir oran öngörmez. Yani 32. madde kapsamındaki yıkımda masraf, gerçek yıkım masrafıdır; buna bir fazlalık eklenmez. Uygulamada sık tekrarlanan "yüzde yirmi fazlasıyla tahsil" ifadesi 32. maddeye değil, 40. maddeye aittir.
3194 sayılı İmar Kanunu'nun 32. maddesinin beşinci fıkrası:
“Aksi takdirde, ruhsat iptal edilir, ruhsata aykırı veya ruhsatsız yapılan bina, belediye encümeni veya il idare kurulu kararını müteakip, belediye veya valilikçe yıktırılır ve masrafı yapı sahibinden tahsil edilir.”
Kanun'un 40. maddesi, arsalarda, evlerde ve sair yerlerde umumun sağlık ve selametini ihlal eden, şehircilik, estetik veya trafik bakımından mahzurlu görülen enkaz veya birikintilerin giderilmesine ilişkindir. Tebliğde belirtilen süre içinde tebliğe uyulmazsa belediye veya valilik mahzuru giderir ve masrafı yüzde 20 fazlasıyla arsa sahibinden alır. Bu rejim, ruhsatsız yapının yıkımından ayrı bir işlemdir; iki madde birbirine karıştırıldığında masrafın yanlış hesaplanması kaçınılmaz olur.
3194 sayılı İmar Kanunu'nun 40. maddesi:
“Tebliğde belirtilen müddet içinde tebliğe riayet edilmediği takdirde belediye veya valilikçe mahzur giderilir; masrafı % 20 fazlasiyle arsa sahibinden alınır veya mahzur tevlit edenlerin faaliyeti durdurulur.”
Kanun'un 32. maddesinde yüzde 100 fazlalık ise yalnız Bakanlık eliyle yapılan yıkımda ve yapı sahibinden değil ilgili idareden tahsil edilir. Kanun, yapı tatil tutanağının düzenlendiği tarihten itibaren bir ay içinde yapının ruhsata uygun hale getirilmediğinin veya ruhsat alınmadığının tespit edilmesine rağmen iki ay içinde hakkında yıkım kararı alınmayan yapılar ile yıkım kararı alınmış olmasına rağmen altı ay içinde ilgili idaresince yıkılmayan yapıların, yıkım maliyetleri döner sermaye işletmesi gelirlerinden karşılanmak üzere Bakanlıkça yıkılabileceğini veya yıktırılabileceğini düzenler. Yıkım maliyetleri yüzde 100 fazlasıyla ilgili idaresinden tahsil edilir; tahsil edilemezse ilgili idarenin 5779 sayılı Kanun gereğince aktarılan paylarından kesilir.
Masrafın kimden isteneceği, cezaların şahsiliği ilkesiyle birlikte okunmalıdır. 32. madde masrafı yapı sahibinden, yani malikten ister. Danıştay 6. Dairesi, 15.01.2025 tarihli ve E. 2022/2901, K. 2025/247 sayılı kararında yıkım ve para cezası yönünden kararı oybirliğiyle, yıkım masrafının yapı sahibinden tahsili yönünden ise oyçokluğuyla onamıştır. Yapıyı inşa etmeyen maliklerden masraf tahsili bu oyçokluğuyla onanmıştır; yapı sahibini inşa eden kişi sayan görüş karşı oyda kalmıştır.
Danıştay İdari Dava Daireleri Kurulu, 17.02.2021 tarihli ve E. 2020/3379, K. 2021/296 sayılı kararında, taşınmazda kiracı olan ve yapıyı inşa etmediği anlaşılan şirketten yıkım masrafı tahsiline ilişkin işlemin iptali yolundaki kararı esasta oybirliğiyle onamıştır; gerekçede oyçokluğu vardır. Bu sonuç, masrafın yalnız yapı sahibinden istenebileceğini, kiracının masraf muhatabı olmadığını gösterir.
Ödeme, İndirim ve Tahsil
İdari para cezasının ödenmesi, dava açma hakkını ortadan kaldırmaz. Kabahatler Kanunu'nun 17. maddesi, kanunlarında ödeme süresi düzenlenmemiş idari para cezalarının tebliğinden itibaren bir ay içinde ödeneceğini; bu süre içinde ödenmesi halinde cezadan yüzde 25 oranında indirim yapılacağını; ödeme yapılmasının kişinin bu karara karşı kanun yoluna başvurma hakkını etkilemediğini düzenler. 3194 sayılı Kanun'da 42. madde cezası için ayrı bir ödeme süresi öngörülmemiştir.
5326 sayılı Kabahatler Kanunu'nun 17. maddesinin altıncı fıkrası:
“Kanunlarında ödeme süresi düzenlenmemiş olan idari para cezaları, tebliğinden itibaren bir ay içinde ödenir. İdari para cezasının ödeme süresi içinde ödenmesi halinde, cezadan %25 oranında indirim yapılır. … Ödeme yapılması, kişinin bu karara karşı kanun yoluna başvurma hakkını etkilemez.”
Kesinleşen idari para cezası 6183 sayılı Amme Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkında Kanun hükümlerine göre tahsil edilir. Mahalli idarelerce verilen cezaları, ilgili kanunlarında aksine hüküm bulunmadığı takdirde, idare kendisi tahsil eder. Ödeme yapılmazsa 6183 sayılı Kanun'un 55. maddesi uyarınca ödeme emri tebliğ edilir; borçluya 15 gün içinde borcunu ödemesi veya mal bildiriminde bulunması bildirilir. Ödeme emrine karşı açılan dava, cezanın esasına ilişkin davayı ortadan kaldırmaz; ödeme emri yalnız tahsil işlemini konu alır.
Dava açmak tahsili kendiliğinden durdurmaz; 2577 sayılı Kanun'un 27. maddesinin birinci fıkrası dava açılmasının dava edilen idari işlemin yürütülmesini durdurmadığını söyler. Maddenin dördüncü fıkrasındaki tahsili durduran kural yalnız vergi mahkemelerinde görülen vergi uyuşmazlıklarına özgüdür; imar para cezası davası idare mahkemesinde görüldüğünden bu istisna uygulanmaz. Tahsili durdurmak için yürütmeyi durdurma kararı gerekir.
Danıştay İdari Dava Daireleri Kurulu, 22.02.2024 tarihli ve E. 2023/2081, K. 2024/366 sayılı kararında, imar para cezasının tahsili için düzenlenen ödeme emrine karşı açılan davada verilen ret kararını onamıştır. Karar, ödeme emrine karşı ileri sürülebilecek itirazların cezanın esasına ilişkin davadan ayrı değerlendirildiğini gösterir. Ödeme emrine itirazın usulü ve 6183 sayılı Kanun'dan doğan ayrıntılar, bu yazının sınırı dışındadır.
Yapı Kayıt Belgesi, 6306 ve Ceza Boyutu
Yapı kayıt belgesi, 3194 sayılı Kanun'un geçici 16. maddesinde düzenlenmiştir. Madde, 7143 sayılı Kanun'un 16. maddesiyle eklenmiştir. Düzenleme, afet risklerine hazırlık kapsamında ruhsatsız veya ruhsat ve eklerine aykırı yapıların kayıt altına alınması ve imar barışının sağlanması amacıyla, 31.12.2017 tarihinden önce yapılmış yapılar için Bakanlığa ve yetkilendireceği kurum ve kuruluşlara 31.10.2018 tarihine kadar başvurulması, maddedeki şartların yerine getirilmesi ve 31.12.2018 tarihine kadar kayıt bedelinin ödenmesi halinde yapı kayıt belgesi verilebilmesini öngörür.
Belgenin yıkım kararına etkisi, maddenin dördüncü fıkrasında düzenlenmiştir. Fıkra, yapı kayıt belgesi verilen yapılarla ilgili olarak bu Kanun uyarınca alınmış yıkım kararları ile tahsil edilemeyen idari para cezalarının iptal edileceğini söyler. Yani belge, kapsadığı yapı bakımından yıkım kararını ve tahsil edilemeyen cezayı ortadan kaldıran bir sonuç doğurur. Bu sonuç, belgenin kapsamıyla sınırlıdır.
3194 sayılı İmar Kanunu'nun geçici 16. maddesinin dördüncü fıkrası:
“uyarınca alınmış yıkım kararları ile tahsil edilemeyen idari para cezaları iptal edilir.”
Belgenin kapsamı iki yönden sınırlıdır. Birincisi, belge yalnız 31.12.2017 tarihinden önce yapılmış yapılar için verilebilir; bu tarihten sonra yapılan ilave, belgenin kapsamında değildir. İkincisi, belge yapının kullanım amacına yöneliktir ve yapının yeniden yapılmasına veya kentsel dönüşüm uygulamasına kadar geçerlidir. Bu nedenle belge, sonradan yapılan bir ilaveyi ya da yapının mevcut halinden farklı bir kullanımını kendiliğinden meşrulaştırmaz.
Belge, yapı ruhsatı alıp da yapı kullanma izin belgesi almamış veya ruhsatı bulunmayan yapılarda, maliklerin tamamının muvafakati ve imar planlarında umumi hizmet alanlarına denk gelen alanların terk edilmesi halinde yapı kullanma izin belgesi aranmaksızın cins değişikliği ve kat mülkiyeti tesisine de imkan verir. Bu yolun ayrıntısı kat irtifakı ve kat mülkiyeti yazısındadır.
Başvuru süresi 15.06.2019'a (31.12.2018 tarihli ve mükerrer 4. sayılı Resmi Gazetede yayımlanan Cumhurbaşkanlığı kararı), ödeme süresi 31.12.2019'a (1.7.2019 tarihli ve 30818 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan Cumhurbaşkanı Kararı) uzatılmıştır; madde Bakanlar Kuruluna süreleri bir yıla kadar uzatma yetkisi vermişse de bugün bu maddeye göre yeni belge alınması için işleyen bir başvuru penceresi bulunmamaktadır. Bu nedenle belgeye dayanan okur, yeni bir belge almayı değil, elindeki belgenin kapsamını ve bu kapsamın yıkım kararına etkisini tartışmalıdır.
Belgeye dayanan okura, mahkemeden önce yıkım kararını veren idareye başvurması önerilir; başvuru zorunlu değildir (2577 sayılı Kanunun 11. maddesi); başvuru süreyi durdurur, zımni ret veya ret üzerine süre kalan yerden işlemeye devam eder, bu nedenle süre kaçırılmamalıdır. Danıştay 6. Dairesi, 22.02.2022 tarihli ve E. 2021/10093, K. 2022/1989 sayılı kararında, yargı mercilerinin yalnızca yapı kayıt belgesinin varlığına dayanarak hüküm tesis edemeyeceğini; gerekli iptal işlemlerinin, söz konusu işlemleri tesis eden idarelerce yapılabileceğini belirtmiştir. Yani yıkım kararını veren idare, belge kapsamında kalan yapı bakımından kararı geri almalıdır; mahkeme, idarenin yerine geçerek bu iptali yapmaz.
Danıştay 6. Dairesinin 22.02.2022 tarihli ve E. 2021/10093, K. 2022/1989 sayılı kararı:
“yargı mercilerince, yalnızca yapı kayıt belgesinin varlığına dayanarak hüküm tesis edilemeyeceğinden”
Yapı kayıt belgesinin kendisine karşı açılan davalar, iptal ve kapsam sorunları ayrı bir yazının konusudur. Belgenin iptali, kapsamı ve idareye başvuru yolu yapı kayıt belgesinin iptali yazısında ele alınmıştır. Bu yazı, belgenin yıkım kararına ve 42. madde cezasına etkisiyle sınırlıdır.
6306 sayılı Afet Riski Altındaki Alanların Dönüştürülmesi Hakkında Kanun ayrı bir rejimdir. Riskli yapı tespiti bu Kanun'un 3. maddesine göre yapılır. Tespit işlemi, muhtarlıkta on beş gün süreyle yapılan ilanın son günü ayni ve şahsi hak sahiplerine tebliğ edilmiş sayılır; on beş günlük itiraz süresi bu tarihten işler. Yapıya asılan tutanak ve e-Devlet bildirimi tebliğ yerine geçer, tebliğ tarihi değildir. On beş gün, maliklerin veya kanuni temsilcilerin riskli yapı tespitine karşı teknik heyete idari itiraz süresidir; dava açma süresi değildir. Teknik heyet kararından sonra bu Kanun uyarınca tesis edilen idari işlemlere karşı, 6306 sayılı Kanunun 6. maddesinin dokuzuncu fıkrası uyarınca tebliğ tarihinden itibaren otuz gün içinde idari yargıda dava açılabilir. On beş günlük teknik heyet itirazı ile otuz günlük dava süresi ayrı işler.
Ceza hukuku boyutu, idari yaptırımdan ayrıdır. Türk Ceza Kanunu'nun 184. maddesi, yapı ruhsatiyesi alınmadan veya ruhsata aykırı olarak bina yapan veya yaptıran kişiyi bir yıldan beş yıla kadar hapis cezasıyla cezalandırır. Aynı maddenin beşinci fıkrası, kişinin ruhsatsız ya da ruhsata aykırı olarak yaptığı veya yaptırdığı binayı imar planına ve ruhsatına uygun hale getirmesi halinde birinci ve ikinci fıkra hükümleri gereğince kamu davası açılmayacağını, açılmış olan kamu davasının düşeceğini ve mahkum olunan cezanın bütün sonuçlarıyla ortadan kalkacağını düzenler. Bu hüküm, aykırılığın giderilmesinin yalnız idari sonuçlarını değil ceza hukuku sonuçlarını da etkilediğini gösterir. Maddenin dördüncü fıkrası, üçüncü fıkra hariç madde hükümlerinin ancak belediye sınırları içinde veya özel imar rejimine tabi yerlerde uygulanacağını söyler. İdari yaptırıma konu "yapı" ile ceza hükmündeki "bina" kavramları aynı değildir; her yapı ceza hükmü bakımından bina sayılmayabilir.
Mühür bozma suçu da adli yargının konusudur. Türk Ceza Kanunu'nun 203. maddesi, kanun veya yetkili makamların emri uyarınca bir şeyin saklanmasını veya varlığının aynen korunmasını sağlamak için konulan mührü kaldıran veya konuluş amacına aykırı hareket eden kişiyi altı aydan üç yıla kadar hapis veya adli para cezasıyla cezalandırır. 42. maddenin önceki fıkralarından birinde düzenlenen mühür bozma istisnası ise yapının bu Kanuna, ilgili diğer mevzuata, plana, ruhsata, ruhsat eki etüt ve projelere uygun hale getirilmesi için idarenin yazılı izni dahilinde yapılan iş ve işlemlerin mühür bozma suçu teşkil etmediğini belirtir. 7579 sayılı Kanun'la 42. maddeye eklenen hazır beton fıkrası artık maddenin son fıkrasıdır.
Yıkımdan Sonra Tazminat, Harç ve Kanun Yolu
Yıkım yapıldıktan sonra iptal davası konusuz kalmaz; hukuka uygunluk denetimi devam eder. Yukarıda anlatılan 01.02.2022 tarihli karara konu dosyada yıkım 2007 yılında yapılmış olsa da iptal kararı 14.02.2012 tarihinde kesinleşmiştir. Yıkımın fiilen gerçekleşmiş olması iptal davasının görülmesine engel değildir; ancak yıkımdan sonra açılan davada verilecek iptal kararı yapıyı eski haline getirmez, yalnız hukuka aykırılığın tespiti ve tazminatın dayanağı işlevini görür.
Tazminat istemi, iptal davasıyla birlikte veya iptal kararından sonra açılabilir. 2577 sayılı Kanun'un 12. maddesi, ilgililerin doğrudan doğruya tam yargı davası veya iptal ve tam yargı davalarını birlikte açabileceklerini; ilk önce iptal davası açmışlarsa bu davanın karara bağlanması üzerine, kararın veya kanun yollarına başvurulması halinde verilecek kararın tebliğinden veya bir işlemin icrası sebebiyle doğan zararlardan dolayı icra tarihinden itibaren dava süresi içinde tam yargı davası açabileceklerini düzenler.
İdari işlemden doğan zararda doğrudan doğruya tam yargı davası, 2577 sayılı Kanun'un 12. maddesi ve 7. maddesi uyarınca altmış gün içinde açılır. 13. maddedeki idareye başvuru şartı yalnız idari eylemlerden doğan zarara özgüdür. Eylemden doğan zararda, eylemi yazılı bildirim üzerine veya başka suretle öğrenmeden itibaren bir yıl ve her halde eylem tarihinden itibaren beş yıl içinde ilgili idareye başvurulur; istek kısmen veya tamamen reddedilirse ret işleminin tebliğini izleyen günden, otuz gün içinde cevap verilmezse bu sürenin bittiği tarihten itibaren dava süresi içinde dava açılır. Tam yargı davası, zararı doğuran işlemi tesis eden veya eylemi gerçekleştiren idareye karşı açılır; iptal kararına dayanan tazminatta davalı, iptal edilen yıkım kararını veren idaredir.
Yıkım bir idari işlemin icrası ise 12. madde, bağımsız bir idari eylem ise 13. madde uygulanır. Bu ayrım, sürenin başlangıcını değiştirdiği için dosyada önce yıkımın niteliği belirlenmelidir. Yıkım kararına karşı dava açılmış ve iptal kararı verilmişse, tazminat istemi iptal kararının tebliğinden itibaren altmış gün içinde ileri sürülmelidir. 6. Dairenin 01.02.2022 tarihli kararı, süresi içinde açılmayan tazminat davasının süre aşımı nedeniyle reddedildiğini gösterir.
Zararın kapsamı ayrıca ispat gerektirir. Yıkılan yapının bedeli, yıkım masrafı, işletme veya kira kaybı ve eşya bedeli ayrı ayrı istenir; maddi zararın varlığı ve miktarı davacı tarafından ispatlanır. Buna karşılık 11.10.2022 tarihli ve E. 2022/907, K. 2022/8541 sayılı kararında, yıkım işlemi iptal edilmiş olsa da yapı ve müştemilat (yapıya bağlı eklenti) bedelinin tazmininin hukuken mümkün olmadığını; enkazın davacıya bırakılması veya enkaz bedelinin ödenmesinin hakkaniyet gereği olduğunu kabul etmiştir.
Harç bakımından iptal davası maktu harca tabidir. 2026 itibarıyla idare mahkemesinde başvurma harcı 732 TL, maktu karar ve ilam harcı 732 TL'dir. Tutarlar, 98 Seri No.lu Harçlar Kanunu Genel Tebliği ile 1.1.2026 tarihinden itibaren uygulanmak üzere belirlenmiştir; tebliğ 31.12.2025 tarihli ve 33124 sayılı Resmi Gazete'nin 5. Mükerrer sayısında yayımlanmıştır. Harç, dava açılırken yatırılır. Eksik harç veya posta ücreti halinde 2577 sayılı Kanunun 6. maddesinin dördüncü fıkrası uyarınca otuz gün içinde tamamlama için tebligat yapılır; tebligata rağmen gereği yapılmazsa bildirim bir kez daha tekrarlanır ve ancak bundan sonra davanın açılmamış sayılmasına karar verilir. Yargılama sırasında posta giderinin tebliğleri engelleyecek biçimde azalması ayrı bir rejimdir: aynı maddenin beşinci fıkrası uyarınca otuz gün içinde tamamlama istenir, yapılmazsa dosya işlemden kaldırılır ve üç ay içinde yeniden işleme konulmazsa dava açılmamış sayılır.
Kanun yolu bakımından istinaf süresi otuz gündür. 2577 sayılı Kanun'un 45. maddesi, idare ve vergi mahkemelerinin kararlarına karşı, başka kanunlarda farklı bir kanun yolu öngörülmüş olsa dahi, mahkemenin bulunduğu yargı çevresindeki bölge idare mahkemesine, kararın tebliğinden itibaren otuz gün içinde istinaf yoluna başvurulabileceğini düzenler. 45. maddenin birinci fıkrası, konusu parasal sınırı geçmeyen iptal ve tam yargı davalarında ilk derece mahkemesi kararını kesin kılar. Bu sınır, 2577 sayılı Kanun'un Ek 1. maddesi uyarınca her yıl yeniden değerleme oranında güncellenir ve istinaf yoluna başvurulabilecek kararların belirlenmesinde davanın açıldığı tarihteki sınır esas alınır. Sınır, para cezası ve tazminat gibi parasal talepler bakımından belirleyicidir.
Temyiz, 2577 sayılı Kanun'un 46. maddesinin birinci fıkrasındaki liste ve parasal sınır üzerinden değerlendirilir. Yıkım işlemi bu listede sayılan konular arasında değildir. Danıştay 6. Dairesi, 28.02.2025 tarihli ve E. 2025/901, K. 2025/1055 sayılı kararında, uyuşmazlığın yıkım işleminden kaynaklandığını ve bu işlemin 46. maddede sayılan temyize tabi dava konuları arasında bulunmadığını belirterek temyiz istemini incelenmeksizin reddetmiştir. 16.07.2026 tarihli ve 7589 sayılı Kanun'la 2577 sayılı Kanun'un 46. maddesine eklenen ikinci fıkra, birinci fıkra kapsamına girmeyen davalarda bölge idare mahkemesinin istinaf incelemesinde ilk derece mahkemesi kararını kaldırması üzerine yeniden verdiği kararların, tebliğinden itibaren otuz gün içinde Danıştayda temyiz edilebileceğini öngörür; fıkrada sayılan istisnalar saklıdır. Bu nedenle yıkım kararına ilişkin dosyada istinaf son karar olabilir; ancak bölge idare mahkemesi ilk derece kararını kaldırıp yeniden karar verirse 46. maddenin ikinci fıkrası uyarınca otuz gün içinde temyiz yolu açılır. 7589 sayılı Kanunun geçici 1. maddesinin üçüncü fıkrası uyarınca bu değişiklik, yürürlüğe girdiği tarihten sonra bölge idare mahkemelerince verilen kararlara uygulanır; önceki kararlarda eski hükümler geçerlidir. 46. maddenin ikinci fıkrasındaki istisnalar, tek hakimle görülen davalar dahil, saklıdır. Temyiz yolunun açık olup olmadığı, dava konusunun ve hükmün niteliğine göre ayrıca değerlendirilir.
Talep | Mahkeme | Süre | Harç | Kanun yolu |
|---|---|---|---|---|
Yıkım kararının iptali | Taşınmazın bulunduğu yer idare mahkemesi | Altmış gün | Başvurma ve maktu karar harcı | İstinaf otuz gün; 46/1 listesi ve sınırı, BİM kaldırma kararında 46/2 temyizi |
Yapı tatil zaptının iptali | Taşınmazın bulunduğu yer idare mahkemesi | Asılmayı izleyen altmış gün | Başvurma ve maktu karar harcı | İstinaf otuz gün |
İdari para cezasının iptali | İdare mahkemesi; yalnız ceza varsa sulh ceza | Altmış gün; yalnız cezada on beş gün | Başvurma ve maktu karar harcı | İstinaf otuz gün; parasal sınırın altındaki karar kesin |
Yıkımdan doğan tazminat | Taşınmazın bulunduğu yer idare mahkemesi | Seçilen yola göre: doğrudan 60 gün, iptal kararının tebliğinden 60 gün, icra tarihinden itibaren 60 gün | Başvurma ve nispi harç | İstinaf otuz gün; parasal sınırın altındaki karar kesin |
Sıkça Sorulan Sorular
Dava açarsam yıkım durur mu? Hayır. Dava açmak, dava edilen idari işlemin yürütülmesini kendiliğinden durdurmaz. Yıkımın durması için 2577 sayılı Kanun'un 27. maddesi uyarınca yürütmeyi durdurma kararı alınmalıdır; bu karar, telafisi güç veya imkansız zarar ile açıkça hukuka aykırılık şartlarının birlikte gerçekleşmesine bağlıdır.
Süre kaç gün, ne zaman başlar? Kural olarak altmış gündür ve tebliği izleyen günden başlar. Yapı tatil zaptında süre, zaptın yapı yerine asıldığı tarihi izleyen günden işler; encümen yıkım kararı ve idari para cezasında yazılı bildirim aranır. Aynı dosyada iki ayrı takvim işleyebilir; her belge için ayrı tarih yazılmalıdır. Karar tebliğ edilmemişse dava açma süresi işlemeye başlamaz; idare süre aşımını tebliğ tarihiyle ispatlar (2577 sayılı Kanun'un 7. maddesinin ikinci fıkrasının (a) bendi). Danıştay 8. Dairesi, 16.02.2022 tarihli ve E. 2020/5766, K. 2022/910 sayılı kararında, encümen kararının muhatabı olmayan kiracıya kararın tebliğ edildiğine dair dosyada belge bulunmadığını tespit etmiş; bu olguda 2577 sayılı Kanun'un 12. maddesini değil 13. maddesini uygulamıştır. Bu tespit, tebliğ yapılmayan her kararda sürenin öğrenme tarihinden başladığı anlamına gelmez.
Hangi mahkemede dava açılır? Yıkım kararı ve idari para cezası için görevli mahkeme idare mahkemesidir; yetkili mahkeme taşınmazın bulunduğu yer idare mahkemesidir. İdare mahkemesi bulunmayan yerde dilekçe asliye hukuk hakimliğine verilebilir; bu, yetkili mahkemeyi değiştirmez.
Para cezası ne kadar, nasıl hesaplanır? Temel ceza, imalatın niteliğine göre (a) ya da (b) bendinden biri seçilerek hesaplanır: alan üzerinden hesaplanabiliyorsa alan ile yapı sınıf ve grubunun metrekare cezası çarpılır, hesaplanamıyorsa birim fiyatın yüzde 20'si alınır. Ardından (c) bendindeki artırımlar ve alan ile emlak vergisine esas asgari metrekare birim değerinin çarpımından oluşan ek ceza eklenir. Cezanın alt sınırı bin Türk lirasıdır. 2026 yılına ait metrekare cezası bu yazıda sabitlenmemiştir; tutar, her yıl yeniden değerleme oranında artırıldığı için o yılın Bakanlık tablosundan okunur.
Belediyeye dilekçe vermek zorunlu mu? Hayır. 2577 sayılı Kanun'un 11. maddesindeki başvuru isteğe bağlıdır; doğrudan dava açılabilir. Başvuru yapılırsa süre durur, ancak uzamaz; otuz gün içinde cevap verilmezse zımni ret doğar ve başvuruya kadar geçen süre hesaba katılır.
Cezayı ödersem dava açabilir miyim? Evet. Ödeme, kanun yoluna başvurma hakkını etkilemez; bir ay içinde ödemede yüzde 25 indirim yapılır. Dava sonunda ceza iptal edilirse ödenen tutarın iadesi istenebilir.
Yıkım masrafını kim öder? Masrafı yapı sahibinden tahsil edilir; 32. maddede yüzde 20 fazlalık yoktur. Yüzde 20, 40. maddedeki enkaz ve birikinti rejimine aittir. Yüzde 100 fazlalık ise Bakanlık eliyle yapılan yıkımda ve ilgili idareden tahsil edilir. Yapıyı inşa etmeyen kiracıdan masraf istenemez.
Yıkıldıktan sonra ne yapabilirim? Yıkım kararına karşı iptal davası açılabilir; yıkımın yapılmış olması davayı kendiliğinden konusuz bırakmaz. İptal kararından sonra veya iptal ve tam yargı davaları birlikte açılarak tazminat istenebilir. Tazminat istemi seçilen yola göre süresinde ileri sürülmelidir: doğrudan davada 60 gün, iptal kararından sonra iptal kararının tebliğinden 60 gün, icra sebebiyle doğan zararda icra tarihinden 60 gün.
Yapı kayıt belgem var; yıkım kararı iptal olur mu? Tek başına yeterli değildir. Belge, kapsadığı yapı bakımından yıkım kararının iptali sonucunu doğurur; ancak mahkeme yalnız belgenin varlığına dayanarak karar veremez. Yıkım kararını veren idareye başvurulması önerilir; başvuru zorunlu değildir; süreyi durdurur, zımni ret veya ret üzerine süre kalan yerden işlemeye devam eder. İdare iptal işlemini yapmıyorsa süresi içinde idari yargıda dava açılmalıdır. Belge, 31.12.2017 tarihinden sonra yapılan ilaveyi kapsamaz.
Komşumun kaçak yapısını şikayet edebilir miyim? Evet, ihbar edilebilir. Kanun, idarenin durumu herhangi bir şekilde öğrenmesi halinde usulü işletmesini öngörür; ihbar bu yollardan biridir. Ancak ihbar, idareyi belirli bir sonuca zorlamaz; ihbar üzerine işlem yapılmaması halinde dava açma bakımından menfaat ihlalinin ayrıca değerlendirilmesi gerekir.
Yıkım kararına sulh ceza hakimliğinde mi başvurmalıyım? Hayır. Sulh ceza hakimliği, 5326 sayılı Kanun'un 27. maddesi uyarınca yalnız idari para cezasına karşı başvuru yoludur ve imar cezasında bu yol, aynı işlem kapsamında idari yargının görevine giren bir karar varsa idari yargıya döner. Yıkım kararı bir idari işlemdir; iptali için idare mahkemesinde dava açılır.
