İmar Planının İptali Davası ve İmar Planına İtiraz Yolu 2026

İmar planı, bir kentin arazi kullanımını ve yapılaşma koşullarını belirleyen düzenleyici bir idari işlemdir. Bu nedenle plana karşı, askı süresi içinde itiraz edilebilir ya da doğrudan idari yargıda iptal davası açılabilir. İptal davası kural olarak askı süresinin sonunu izleyen günden itibaren altmış gün içinde açılır; askı süresinde itiraz edilmişse süre, ret kararının tebliğinden ya da zımni reddin oluşmasından işlemeye başlar. Kesinleşen planlara karşı dava açılabilecek en son tarih her halde beş yıldır; ivedi yargılamaya tabi planlarda süre otuz gündür.

İmar Planı Nedir?

İmar planı, bir yerleşmenin bugünkü ve gelecekteki nüfusunu, arazi kullanım kararlarını, yapılaşma yoğunluğunu ve sosyal ve teknik altyapı ihtiyacını gösteren, kademeli olarak hazırlanan düzenleyici bir idari işlemdir. Plan, haritalar ve plan açıklama raporuyla birlikte bir bütün oluşturur; harita üzerindeki kullanım kararlarının gerekçesini rapor taşır. Bu nedenle bir planın hukuka uygunluğu değerlendirilirken yalnız pafta değil, planın dayandığı etütler, analizler ve kurum görüşleri de incelenir.

İmar planları kural olarak iki ölçekte hazırlanır. Nazım imar planı, kural olarak 1/5.000, büyükşehirlerde 1/25.000 ölçekte hazırlanır; yerleşmenin genel kullanım kararlarını ve ulaşım ağını belirler. Uygulama imar planı ise 1/1.000 ölçekte, nazım imar planının kararlarını parsellere indirger ve yapılaşma koşullarını gösterir. İki plan arasında hiyerarşik bir ilişki bulunur; uygulama imar planı, nazım imar planına aykırı olamaz. Plan türleri arasındaki ayrım ayrı bir yazının konusudur; ayrıntı için imar planı çeşitleri yazısı okunabilir.

Kanun, hangi yerleşmelerde plan yapılmasının zorunlu olduğunu gösterir:

3194 sayılı İmar Kanunu'nun 7. maddesi:
“Son nüfus sayımında, nüfusu 10.000'i aşan yerleşmelerin imar planlarının yaptırılmaları mecburidir.
Son nüfus sayımında nüfus 10.000'i aşmayan yerleşmelerde, imar planı yapılmasının gerekli olup olmadığına belediye meclisi karar verir. Mevcut imar planları yürürlüktedir.”

Plan, onaylandığı anda hukuk düzeninde varlık kazanır ve mülkiyet hakkı üzerinde etki doğurur. Bu nedenle planın hukuka uygunluğu, planın uygulanması beklenmeden de denetlenebilir. Ancak bu denetim, planın ilanı ve askı süreciyle sıkı biçimde bağlıdır; dava açma süresi bu sürece göre hesaplanır.

İmar Planına İtiraz Nasıl Yapılır?

İmar planına itiraz, planın kesinleşmesini engelleyen ve planı onaylayan idarenin kendi iradesini yeniden gözden geçirmesini sağlayan bir idari başvuru yoludur. Kanun, bu yolu ayrıntılı biçimde düzenler:

3194 sayılı İmar Kanunu'nun 8. maddesi:
“İmar Planları; Nazım İmar Planı ve Uygulama İmar Planından meydana gelir. Mevcut ise bölge planı ve çevre düzeni plan kararlarına uygunluğu sağlanarak, belediye sınırları içinde kalan yerlerin nazım ve uygulama imar planları ilgili belediyelerce yapılır veya yaptırılır. … Bu planlar onay tarihinden itibaren belediye başkanlığınca tespit edilen ilan yerlerinde ve ilgili idarelerin internet sayfalarında bir ay süreyle eş zamanlı olarak ilan edilir. Bir aylık ilan süresi içinde planlara itiraz edilebilir. Belediye başkanlığınca belediye meclisine gönderilen itirazlar ve planları belediye meclisi onbeş gün içinde inceleyerek kesin karara bağlar.
Belediye ve mücavir alan dışında kalan yerlerde yapılacak planlar valilik veya ilgilisince yapılır veya yaptırılır. Valilikçe uygun görüldüğü takdirde onaylanarak yürürlüğe girer. … Bir aylık ilan süresi içinde planlara itiraz edilebilir. İtirazlar valiliğe yapılır, valilik itirazları ve planları onbeş gün içerisinde inceleyerek kesin karara bağlar.”

Hükümden üç sonuç çıkar. Birincisi, askı süresi bir aydır; plan, belediye başkanlığınca belirlenen ilan yerlerinde ve idarenin internet sitesinde eş zamanlı olarak ilan edilir. İkincisi, itiraz bu bir aylık süre içinde yapılmalıdır; süre geçtikten sonra yapılan başvuru, planı itiraz yoluyla değiştirme imkanı vermez. Üçüncüsü, itirazları inceleme süresi on beş gündür; belediye meclisi veya valilik bu süre içinde karar verir.

Kanun, 2020 yılında yapılan değişiklikle askı sürecine ek duyuru yükümlülükleri getirmiştir. İmar planlarının ve plan değişikliklerinin nerede askıya çıktığına dair bilgilendirme ilanı, askı süresiyle eş zamanlı olarak ilgili muhtarlıkların panosunda duyurulur. Plan değişikliği hakkında ayrıca, değişikliğe konu alanda görülebilir biçimde en az iki tabela ile otuz gün süreyle bilgilendirme yapılır. Bu yükümlülükler, planın ilgililerce öğrenilmesini sağlamaya yöneliktir; askı tutanağı ve duyuru belgeleri, dava dosyasında sürenin başlangıcını göstermesi bakımından delil değeri taşır.

Askı sürecinin işleyişi bakımından iki nokta önemlidir. İlk olarak, itiraz zorunlu değildir. Planı dava etmek isteyen kişi, askı süresi içinde itiraz etmeden doğrudan iptal davası açabilir; bu halde dava açma süresi, askı süresinin sonunu izleyen günden itibaren işlemeye başlar. İkinci olarak, itirazın sonucu dava açma süresini değiştirir; itirazın reddedilmesi halinde süre, ret kararının tebliğinden itibaren yeniden işlemeye başlar. Bu nedenle itiraz edilip edilmemesi, yalnız idari aşamanın değil, yargısal sürenin de belirleyicisidir.

İtiraz, planı onaylayan idareye yapılır. Belediye sınırları içindeki planlarda muhatap belediye başkanlığı, belediye ve mücavir alan dışındaki planlarda valiliktir. Uygulamada itiraz dilekçesine, itirazın hangi parsel ve hangi plan kararına yöneldiği, planın hangi ilke ve mevzuat hükmüne aykırı olduğu açıkça yazılmalıdır; itirazın konusunun ve gerekçesinin açık olması, incelemenin sağlıklı yapılmasını sağlar.

Plan değişiklikleri de aynı usule tabidir. Kanun, onaylanmış planlarda yapılacak değişikliklerin de yukarıdaki usullere tabi olduğunu açıkça belirtir. Bu nedenle bir plan değişikliğine karşı da önce askı süresi içinde itiraz edilebilir; itiraz reddedilirse iptal davası açılır.

İmar Planının İptali Davası Nedir?

İmar planı, idarenin tek taraflı irade açıklamasıyla hukuk düzeninde değişiklik yapan düzenleyici bir idari işlemdir. Anayasa, idarenin her türlü eylem ve işlemine karşı yargı yolunu açık tutar:

Türkiye Cumhuriyeti Anayasası'nın 125. maddesi:
“İdarenin her türlü eylem ve işlemlerine karşı yargı yolu açıktır. … İdari işlemlere karşı açılacak davalarda süre, yazılı bildirim tarihinden başlar.”

Bu çerçevede planın yetki, şekil, sebep, konu ve amaç yönünden hukuka aykırı olduğu iddiasıyla imar planının iptali davası açılır. Dava, 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 2. maddesinin birinci fıkrasının (a) bendi uyarınca, menfaatleri ihlal edilenler tarafından açılan bir iptal davasıdır. Dava sonucunda mahkeme, planı hukuka aykırı bulursa iptal eder; planın iptali, plan kararının hukuk düzeninden kalkması sonucunu doğurur.

İptal davası ile tam yargı davası birbirinden ayrılır. İptal davası, planın hukuka uygunluğunu denetler ve planı ortadan kaldırır; planın uygulanmasıyla doğan zararın tazmini ise ayrı bir tam yargı davasının konusudur. İki dava birlikte açılabilir; ancak tazminat istemi, iptal kararının sonucuna göre değerlendirilir.

Planın iptali davasında mahkeme, planın dayanağı olan bilgi ve belgeleri inceler; planın şehircilik ilkelerine, planlama esaslarına ve kamu yararına uygun olup olmadığını denetler. Bu denetim, idarenin takdir yetkisini yerindelik yönünden denetlemeye dönüşmemelidir; mahkeme, idarenin yerine geçerek yeni bir plan kararı veremez, yalnız hukuka aykırılığı tespit eder.

İmar Planının İptali Sebepleri Nelerdir?

İmar planı, idari işlemlerin genel hukuka uygunluk ölçütlerine tabidir. Plan bu nedenle yetki, şekil, sebep, konu ve amaç unsurları bakımından hukuka aykırı olabilir. Uygulamada en sık karşılaşılan iptal sebepleri şunlardır:

• Planın yetkili idarece hazırlanmaması veya onaylanmaması.
• Askı ve ilan usulünün gereği gibi yerine getirilmemesi.
• Planın üst ölçekli plana, plan notlarına veya planların kademeli birlikteliği ilkesine aykırı olması.
• Planın şehircilik ilkelerine, planlama esaslarına ve kamu yararına aykırı olması.
• Planın dayanağı nüfus, yoğunluk ve altyapı hesaplarının eksik ya da tutarsız olması; ihtiyaç analizinin yapılmaması.
• Kamu hizmetine ayrılmış bir alanda azaltmaya gidilmesine karşın eşdeğer alan ayrılmaması.
• Plan açıklama raporu ile pafta arasında çelişki bulunması.
• Jeolojik ve jeoteknik etütlerin plan kararlarına yansıtılmaması.

Bu sebepler sınırlı değildir; her plan kendi dayanağına göre değerlendirilir. Buna karşılık bazı aykırılıklar kanunda doğrudan yasaklanmıştır. Plan değişiklikleri bakımından en çok karşılaşılan yasak, parsel bazında yoğunluk artırıcı değişiklik yasağıdır:

3194 sayılı İmar Kanunu'nun Ek 8. maddesi:
“Fonksiyon değişikliği hariç olmak üzere, parsel bazında; nüfusu, yapı yoğunluğunu, kat adedini, bina yüksekliğini arttıran imar planı değişiklikleri yapılamaz. Ancak bir fonksiyon, parsel bazında konut kullanımına dönüştürülemez.”

Aynı madde, plan değişikliği tekliflerinde ihtiyaç analizini içeren sosyal ve teknik altyapı etki değerlendirme raporunun hazırlanmasını ve planı onaylayacak idareye sunulmasını zorunlu kılar. Uygulamada bu raporun hiç düzenlenmemesi ya da yalnız genel ifadelerle geçiştirilmesi, plan değişikliğinin iptali için bağımsız bir sebep oluşturur.

İptal sebeplerinin değerlendirilmesinde planın bütünlüğü ilkesi belirleyicidir. Bir parselde yapılan değişiklik, çevresindeki kullanım kararlarını, sosyal ve teknik altyapı dengesini ve ulaşım ağını etkiliyorsa, yalnız o parselin değil, etkilenen plan bütününün hukuka uygunluğu denetlenir. Bu nedenle dava dilekçesinde, itiraz edilen kararın hangi parsel ve hangi plan bütünlüğü içinde değerlendirilmesi gerektiği somut olarak gösterilmelidir.

Plan değişikliği davalarında ayrıca değişikliğin gerekçesine bakılır. Plan değişikliği, plan ana kararlarını, sürekliliğini, bütünlüğünü ve sosyal ve teknik altyapı dengesini bozmayacak şekilde ve teknik gerekçeleri sağlamak şartıyla yapılabilir (3194 sayılı Kanun'un Ek 8. maddesi). Değişikliğin hangi ihtiyaca karşılık geldiği, bu ihtiyacın plan açıklama raporunda nasıl gerekçelendirildiği ve bölgedeki donatı dengesini nasıl etkilediği, iptal davasının esasını oluşturur. Gerekçesiz ya da yalnız malik talebine dayanan değişiklikler, kamu yararı denetiminde sıkça hukuka aykırı bulunur.

İmar Planının İptali Davasını Kimler Açabilir?

İptal davasının sübjektif şartı menfaat ihlalidir. 2577 sayılı Kanun'un 2. maddesi, iptal davasının menfaatleri ihlal edilenler tarafından açılacağını belirtir. Danıştay, menfaat ihlalini dava konusu işlem ile davacı arasında kurulan kişisel, meşru ve güncel bir menfaat ilişkisi olarak tanımlar. Menfaatin kişisel olması, davacının herkes gibi değil, kendi hukuki durumu dolayısıyla etkilenmesini; meşru olması hukuken korunan bir yarara dayanmasını; güncel olması ise ihlalin dava açıldığı sırada devam etmesini ifade eder.

Danıştay 6. Dairesi, bu ölçütü plan davalarına uyarlarken belde sakini sıfatına sınır çizmiştir. Danıştay 6. Dairesinin 08.02.2022 tarihli ve 2018/5124 E., 2022/1166 K. sayılı kararında bu sınır şöyle ifade edilmiştir: “Çevre, tarihi ve kültürel değerlerin korunması amacıyla kamu yararını yakından ilgilendiren konularda Danıştay içtihatları ile belde sakini olmak dava açmak için yeterli görülmüş ise de, bu kapsamda bulunmayan bir alanda imar planının iptali istemiyle dava açabilmek için davacının dava açmakta menfaati olduğunu somut olarak ortaya koyması gerekmektedir.”

Karar, Zonguldak'ta bir imar planı revizyonuna ilişkindir. Dava dilekçesinde davacılardan birinin dava konusu plan sınırları içinde taşınmaz maliki olmadığı ileri sürülmüş; Daire, bu hususun dikkate alınması ve her davacı yönünden kişisel, meşru ve güncel menfaat bulunup bulunmadığının araştırılması gerektiği gerekçesiyle kararı bozmuştur.

Buna göre davayı açabilecek kişiler şu şekilde sıralanabilir:

• Plan alanında taşınmazı bulunan tapu malikleri ve paydaşlar.
• İntifa, oturma hakkı gibi sınırlı ayni hak sahipleri.
• Taşınmazı plan kararından doğrudan etkilenen komşu parsel malikleri.
• Oturduğu çevreyi etkileyen plan kararları bakımından, menfaat bağını açıklayan belde sakinleri.

Taşınmaz malikinin ehliyeti, kendi taşınmazına ilişkin kullanım kararlarıyla sınırlıdır. Danıştay 6. Dairesinin 28.05.2024 tarihli ve 2020/7607 E., 2024/3298 K. sayılı kararında bu sınır şöyle açıklanmıştır: “Taşınmaz maliki sıfatıyla, yani imar planının davacının taşınmazına ilişkin kullanım kararlarının iptali istemiyle açılan davalarda, incelemenin bu kullanım kararları ile sınırlı olarak yapılması gerekmektedir. Zira; kişilerin bunun dışında, imar planlarının kendilerini etkilemeyen kullanım kararlarının ya da tümünün iptalini istemekte kişisel, meşru ve güncel bir menfaatleri bulunmamaktadır.” Aynı kararda belde sakini bakımından ölçüt daha açık biçimde verilmiştir: kişi, oturduğu çevreyi etkileyen kullanım kararlarının iptalini isteyebilir; ancak iptalini istediği kararlarla arasında kişisel, meşru ve güncel bir menfaat bağı bulunduğunu açıklamak zorundadır. Daire, bu ölçütü uygulayarak kararı bozmuştur.

Komşu parsel maliklerinin ehliyeti ise 2025 tarihli bir kararda geniş yorumlanmıştır. Karar, 6306 sayılı Kanun uyarınca rezerv yapı alanı ilan edilen bir alandaki planlara ilişkindir. Danıştay 6. Dairesinin 06.10.2025 tarihli ve 2024/2262 E., 2025/4655 K. sayılı kararında, taşınmazları plan onama sınırı içindeki parsellerin bitişiğinde bulunan davacıların sosyal donatı dengesinin bozulduğu, ilave nüfus getirildiği, üst ölçekli plana aykırılık oluştuğu ve taşkın riski bulunduğu iddialarıyla açtığı davada ehliyetin bulunduğu sonucuna varılmıştır: “… dava açma ehliyetinin belirtilen iddialar kapsamında geniş yorumlanması gerektiği ve davacıların dava konusu imar planlarından doğrudan etkilendiği açık olup dolayısıyla davacıların dava konusu işlemle meşru ve güncel bir menfaat ilişkisinin bulunduğu sonucuna varılmıştır.” Daire, Bölge İdare Mahkemesinin “rezerv yapı alanı ilanına karşı açılan dava ehliyet yönünden kesinleşmiş retle sonuçlandığı” gerekçesini benimsememiş ve kararı bozmuştur.

Karar, komşu parsel malikinin plan kararından doğrudan etkilendiğini ortaya koyduğu ölçüde dava açabileceğini göstermesi bakımından önemlidir. Buna karşılık yalnız "komşuyum" demek yeterli değildir; davacı, plan kararının kendi taşınmazı üzerindeki etkisini somutlaştırmalıdır.

Kiracıların ehliyeti bakımından Danıştayın yaklaşımı dardır. Plan kararı mülkiyet hakkının kullanımına ilişkin olduğunda, taşınmazda mülkiyet veya benzeri bağı bulunmayan kiracının planın iptalini istemesinde hukuken korunması gereken bir menfaat bulunmadığı kabul edilmektedir (Danıştay 6. Dairesinin 18.03.2022 tarihli ve 2018/7339 E., 2022/3292 K. sayılı kararı). Kiracı, belde sakini sıfatıyla ve oturduğu çevreyi etkileyen kararlar bakımından menfaat bağını ortaya koyarsa dava açabilir.

Ehliyet, davanın her aşamasında incelenebilir. Bu nedenle dava dilekçesinde davacının taşınmazı, plan kararıyla bağlantısı ve uğradığı ihlal açıkça yazılmalı; tapu kaydı, kira sözleşmesi gibi belgeler dilekçeye eklenmelidir. Eksik ya da genel ifadelerle kurulan ehliyet, davanın esasa girilmeden reddedilmesine yol açar.

İmar Planının İptali Davası Kime Karşı Açılır?

Davalı, planı onaylayan idaredir. Planı hazırlayan birim ile onaylayan organ aynı olmayabilir; husumet, onay işlemini tesis eden tüzel kişiliğe yöneltilir. Belediye meclisi kararıyla onaylanan planlarda davalı, belediye meclisi değil belediye tüzel kişiliğidir; meclis, belediyenin organı olduğundan tek başına hasım gösterilemez. Belediye ve mücavir alan dışındaki planlarda onay mercii valilik olduğundan davalı, il özel idaresidir. Özel kanunlarla başka bir idareye plan yapma ve onaylama yetkisi verilmişse davalı, o idaredir.

Bakanlıkça onaylanan planlarda davalı ilgili bakanlıktır. Özelleştirme kapsamındaki alanlarda planlar, Özelleştirme İdaresi Başkanlığınca hazırlanıp Cumhurbaşkanı kararıyla onaylanır. Bu planlarda onay mercii Cumhurbaşkanı olduğundan, davalı sıfatı bakımından planı hazırlayıp onaya sunan idare esas alınır. Nitekim Danıştay 6. Dairesinin 05.07.2022 tarihli ve 2021/7307 E., 2022/7603 K. sayılı kararında davalı, "Hazine ve Maliye Bakanlığı Özelleştirme İdaresi Başkanlığı" olarak gösterilmiştir; ancak karar husumet hakkında ayrıca hüküm kurmamaktadır.

Büyükşehir belediyesi bulunan yerlerde onay mercii büyükşehir belediye meclisidir. 5216 sayılı Büyükşehir Belediyesi Kanunu'nun 7. maddesinin birinci fıkrasının (b) bendi uyarınca büyükşehir belediyesi, ilçe belediyelerinin hazırladığı uygulama imar planlarını ve bu planlarda yapılacak değişiklikleri onaylar. Bu nedenle ilçe belediyesince hazırlanan plana karşı davalı, onayı yapan büyükşehir belediyesidir. Uygulamada planı hazırlayan ilçe belediyesine husumet yöneltilmesi, davanın husumet yönünden reddine yol açabilir; bu nedenle onaylayan idare doğru belirlenmelidir. Bazı davalarda ilçe ve büyükşehir belediyesine birlikte husumet yöneltildiği de görülmektedir. Davalı idarenin yanlış gösterilmesi halinde dava kendiliğinden reddedilmez; mahkeme, 2577 sayılı Kanun'un 15. maddesinin birinci fıkrasının (c) bendi uyarınca gerçek hasmı tespit ederek dava dilekçesinin bu idareye tebliğine karar verir.

Davalı idarenin tespiti, dava dilekçesinin zorunlu unsurlarındandır. Plan onama kararının hangi organ tarafından alındığı, kararın tarih ve sayısı ile birlikte yazılmalı; onay kararı ile plan paftaları dilekçeye eklenmelidir.

İmar Planının İptali Davasında Görevli ve Yetkili Mahkeme

İmar planının iptali davası, idari yargının görev alanına girer. Görev kamu düzenine ilişkin olduğundan mahkeme, görevsizliği resen dikkate alır. Kural olarak görevli mahkeme idare mahkemesidir. Ancak 2575 sayılı Danıştay Kanunu'nun 24. maddesinin birinci fıkrası uyarınca Danıştay, ilk derece mahkemesi olarak Cumhurbaşkanı kararlarına, Cumhurbaşkanlığı kararnameleri dışındaki düzenleyici işlemlere ve bakanlıklar ile kamu kuruluşları veya kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşlarınca çıkarılan ve ülke çapında uygulanacak düzenleyici işlemlere karşı açılan iptal ve tam yargı davalarını karara bağlar.

Buna göre Cumhurbaşkanı kararıyla onaylanan planlara karşı dava ilk derecede Danıştayda açılır. Bakanlıkların yalnız belirli bir alana ilişkin plan onama işlemleri ise ülke çapında uygulanacak düzenleyici işlem niteliğinde olmadığından idare mahkemesinde görülür.

2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 34. maddesi:
“İmar, kamulaştırma, yıkım, işgal, tahsis, ruhsat ve iskan gibi taşınmaz mallarla ilgili mevzuatın uygulanmasında veya bunlara bağlı her türlü haklara veya kamu mallarına ilişkin idari davalarda yetkili mahkeme taşınmaz malların bulunduğu yer idare mahkemesidir.”

Yetkili mahkeme, 2577 sayılı Kanun'un 34. maddesinin birinci fıkrası uyarınca taşınmazın bulunduğu yer idare mahkemesidir. Hüküm, imar, kamulaştırma, yıkım, ruhsat ve iskan gibi taşınmaz mallarla ilgili mevzuatın uygulanmasına ilişkin idari davalarda bu yetkiyi özel olarak düzenler; 32. maddedeki genel yetki kuralı bu davalarda uygulanmaz. Bu nedenle planı onaylayan idarenin (örneğin bir bakanlığın) bulunduğu yer değil, planın kapsadığı taşınmazın bulunduğu yer mahkemesi yetkilidir. Bakanlıkça onaylanan planlarda davalı Bakanlık olsa da yetkili mahkeme değişmez (Danıştay 6. Dairesinin 07.05.2024 tarihli ve 2023/4294 E., 2024/2712 K. sayılı kararı). Yetki kamu düzenine ilişkindir; dava yetkili olmayan mahkemede açılırsa yetkisizlik kararı verilir.

İmar Planının İptali Davasında Dava Açma Süresi

İmar planları, 2577 sayılı Kanun'un 7. maddesinin dördüncü fıkrasında belirtilen ilanı gereken düzenleyici işlemlerdendir. Bu nedenle dava açma süresi, kural olarak ilan tarihini izleyen günden itibaren işlemeye başlar. Danıştay uygulamasında planlarda bu tarih, bir aylık askı süresinin son günüdür:

2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 7. maddesi:
“İlanı gereken düzenleyici işlemlerde dava süresi, ilan tarihini izleyen günden itibaren başlar. Ancak bu işlemlerin uygulanması üzerine ilgililer, düzenleyici işlem veya uygulanan işlem yahut her ikisi aleyhine birden dava açabilirler. Düzenleyici işlemin iptal edilmemiş olması bu düzenlemeye dayalı işlemin iptaline engel olmaz.”

Bu kural, plan davalarında üç hesap biçimi ve bir belirsizlik doğurur.

a) Askı Süresi İçinde İtiraz Edilmemişse

Plan, bir aylık askı süresinin sonunda kesinleşir. Dava açma süresi, askı süresinin son gününü izleyen günden itibaren altmış gündür. Danıştay İdare Dava Daireleri Kurulunun 20.11.2024 tarihli ve 2024/1155 E., 2024/2927 K. sayılı kararı (oy çokluğuyla), askı süresinde itiraz edilmemesi halinde davanın ilan ve askı süresinin son gününü izleyen günden itibaren altmış gün içinde açılması gerektiğini belirtmiş; somut olayda davayı süre aşımı nedeniyle reddetmiştir.

b) Askı Süresi İçinde İtiraz Edilmişse

İtiraz, planı onaylayan idarenin kararını beklemeyi gerektirir. İtirazın reddedilmesi halinde dava açma süresi, ret kararının tebliğini izleyen günden itibaren altmış gündür. İdare, itiraza süresi içinde cevap vermezse istek reddedilmiş sayılır. Açık ret, zımni ret ve geç verilen cevap hallerinde sürenin başlangıcı farklıdır; bu nedenle itirazın tarihi, idarenin cevabı ve tebliğ tarihi her olayda ayrı ayrı değerlendirilir.

Zımni ret süresi, 7331 sayılı Kanunla yapılan değişiklikle otuz gün olarak belirlenmiştir:

2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 11. maddesi:
“1. İlgililer tarafından idari dava açılmadan önce, idari işlemin kaldırılması, geri alınması, değiştirilmesi veya yeni bir işlem yapılması üst makamdan, üst makam yoksa işlemi yapmış olan makamdan, idari dava açma süresi içinde istenebilir. Bu başvurma, işlemeye başlamış olan idari dava açma süresini durdurur.
2. Otuz gün içinde bir cevap verilmezse istek reddedilmiş sayılır.”

Kanun'un üçüncü fıkrası, ret halinde dava açma süresinin yeniden işlemeye başlayacağını ve başvurma tarihine kadar geçmiş sürenin de hesaba katılacağını öngörür.

Danıştayın askı tutanağındaki bildirime ilişkin uygulaması ise 2025 yılında ayrışmıştır. Danıştay 6. Dairesinin 18.04.2024 tarihli ve 2023/2852 E., 2024/2366 K. sayılı kararı, askı tutanağında zımni ret süresinin otuz gün olduğu gösterilmemişse altmış günlük sürenin uygulanacağını kabul etmiş ve 07.12.2021 tarihinde açılan davayı süresinde saymıştır: “… 08/07/2021 tarihinden sonra tesis edilen imar planı ve parselasyon işlemlerinde askı tutanaklarında itiraz başvurusu olması halinde zımni ret süresinin 30 gün olduğu, askıdan iniş tarihinden itibaren 30 gün olan zımni ret süresinin son gününü izleyen günden sonra genel dava açma süresinin başlayacağı hususunun gösterilmesi gerekmekte olup, bu hususun askı tutanağında belirtilmemesi halinde, ilgililerce de bilindiği kabul edilen genel zımni ret süresinin 60 gün olarak uygulanması suretiyle dava açma süresinin hesaplanması gerektiği sonucuna varılmıştır.”

Ancak aynı dosyada Danıştay İdare Dava Daireleri Kurulu, 22.05.2025 tarihli ve 2025/109 E., 2025/1128 K. sayılı kararıyla (oy çokluğuyla) Bölge İdare Mahkemesinin ısrar kararını onamış; dava süre aşımından reddedilmiştir. Kurul, 16.07.2025 tarihli ve 2025/498 E., 2025/1557 K. sayılı kararında da aynı yönde karar vermiştir.

Buna karşılık Kurul, 09.10.2025 tarihli ve 2025/294 E., 2025/1899 K. sayılı kararında, askı süresi içinde itiraz edilmesi halinde zımni ret tarihinden itibaren altmış günlük yeni bir sürenin işleyeceği formülünü yinelemiştir. Bu nedenle askı tutanağındaki bildirimin süreye etkisi konusunda Daire ile Kurul arasında çelişki bulunmaktadır; bu konuda yerleşik bir uygulamadan söz edilemez.

Uygulamada bu nedenle önce askı tutanağındaki bildirim, ardından itirazın tarihi ve idarenin cevabı birlikte değerlendirilmelidir. Hangi görüş benimsenirse benimsen, davanın askı süresinin sonunu izleyen altmış gün içinde açılması en güvenli yoldur; sürenin kaçırılması davanın esasa girilmeden reddi sonucunu doğurur.

c) Uygulama İşlemiyle Birlikte Dava Açılması

Planın uygulanması niteliğinde bir işlem tesis edilmişse, ilgili kişi düzenleyici işlem olan plan ile uygulama işlemi aleyhine birlikte dava açabilir. Örneğin yapı ruhsatının verilmesi, ruhsat talebinin reddi, imar durum belgesi düzenlenmesi ya da yıkım ve tahliye bildirimi, planın uygulanması niteliğinde işlemlerdir. Bu halde dava açma süresi, uygulama işleminin tebliğini izleyen günden itibaren altmış gündür. İdare Dava Daireleri Kurulu, 09.10.2025 tarihli ve 2025/294 E., 2025/1899 K. sayılı kararında bu kapının varlığını kabul etmiş; ancak somut olayda imar durum belgesi niteliğinde olmayan bir yazıyı uygulama işlemi saymayarak davayı süre aşımından reddetmiştir. Planın daha önce kesinleşmiş olması, uygulama işlemiyle birlikte planın denetlenmesine kural olarak engel olmaz. Ancak 20.02.2020'den sonra kesinleşen planlarda bu yolun sınırını aşağıda açıklanan beş yıllık süre çizer; iki hükmün birlikte nasıl uygulanacağı tartışmalıdır.

ç) Zımni Rette Sürenin Niteliği

Zımni ret halinde sürenin yeniden mi başladığı, yoksa kalan sürenin mi işlediği de tartışmalıdır. Kanun, kalan sürenin işleyeceğini ve başvuru tarihine kadar geçen sürenin hesaba katılacağını söylerken; İdare Dava Daireleri Kurulu 2024/1155 E. sayılı kararında zımni ret tarihinden itibaren altmış günlük yeni bir sürenin işleyeceğini belirtmiştir. Aynı kararda karşı oy, Kanun'un lafzına uygun olarak kalan sürenin işlemesi gerektiğini savunmuştur. Kurul, 2025/294 sayılı kararında bu formülü yinelemiştir. Fark davacı lehine sonuç doğursa da sürenin kaçırılması riskini ortadan kaldırmaz.

İmar Planlarına Karşı Beş Yıllık Üst Süre

3194 sayılı Kanun, kesinleşen planlara karşı dava açılmasına bir üst sınır getirmiştir. Bu süre, genel altmış günlük dava açma süresinin yerine geçmez; yalnızca bu sürenin en geç ne zamana kadar kullanılabileceğini gösterir:

3194 sayılı İmar Kanunu'nun 8. maddesi:
“Kesinleşen imar planları veya parselasyon planlarına karşı kesinleşme tarihinden itibaren her halde beş yıl içinde dava açılabilir.”

Hüküm, 7221 sayılı Kanunla 2020 yılında eklenmiş ve 20.02.2020 tarihinde yürürlüğe girmiştir. 7221 sayılı Kanun'un 38. maddesi, 01.07.2020 tarihini yalnız 3194 sayılı Kanun'un 8. maddesinin birinci fıkrasının (b) bendinin sonuna eklenen paragrafın (yençok: serbest) birinci cümlesi için öngörmüştür. Danıştay, bu süreyi dava açma süresini genişleten bir düzenleme olarak değil, beş yılın dolmasıyla dava açılmasını engelleyen hak düşürücü süre olarak nitelendirmektedir (Danıştay 6. Dairesinin 23.11.2023 tarihli ve 2022/2822 E., 2023/8614 K. sayılı kararı). Bu nedenle beş yıl geçtikten sonra açılan davada mahkeme, süre aşımını resen dikkate alır.

Sürenin başlangıcı, planın kesinleşme tarihidir. Askı süresi içinde itiraz edilmişse plan, itirazın karara bağlanmasıyla; itiraz edilmemişse askı süresinin sonunda kesinleşir. Beş yıllık süre bu tarihten itibaren işler.

Plan değişikliği, kendi kesinleşme tarihi itibarıyla ayrı bir düzenleyici işlemdir. Bu nedenle beş yıllık süre, dava konusu edilen değişikliğin kesinleşme tarihinden hesaplanır; planın ilk onay tarihi tek başına belirleyici değildir. Bir plan değişikliğine karşı süresinde dava açılmamışsa, aynı değişikliğe karşı sonradan yapılan başvuru yeni bir dava açma süresi başlatmaz (Danıştay İdare Dava Daireleri Kurulunun 20.11.2024 tarihli ve 2024/1155 E., 2024/2927 K. sayılı kararı).

Hükmün yürürlük tarihinden önce kesinleşen planlara uygulanması ise ayrı bir sorundur. Danıştay 6. Dairesinin 23.11.2023 tarihli ve 2022/2822 E., 2023/8614 K. sayılı kararı, beş yıllık sınırın 20.02.2020'den önce kesinleşmiş planlara geriye yürütülmesini hukuk güvenliği ilkesine aykırı bulmuştur: “… 7221 sayılı Kanunun 6. maddesi ile getirilen düzenlemenin, kanunun yayım tarihinden önce kesinleşmiş imar planı ve parselasyon planlarına karşı dava açma süresini beş yıl olarak sınırlandırdığı biçiminde yorumlanması kanun hükmünün geriye yürütülmesi anlamına gelmekte ve Anayasa'da yer alan hukuk devleti kapsamındaki hukuk güvenliği ilkesi ile bağdaşmamaktadır.” Kararda yer yer 01.07.2020 tarihi anılmakta ise de kanunun yürürlük maddesi 20.02.2020'yi göstermektedir.

Aynı yönde Danıştay 6. Dairesi, 20.02.2020'den önce kesinleşen planlar bakımından eski rejimin, yani uygulama işlemiyle birlikte planın dava edilmesini sağlayan 2577 sayılı Kanun'un 7. maddesinin dördüncü fıkrasının uygulanmaya devam edeceğini kabul etmiştir. Bu sonuca, imar durum belgesine karşı açılan bir davada varılmıştır: Daire, imar durum belgesinin uygulama işlemi niteliğinde olduğunu, bu nedenle belgenin dayanağı planın da dava edilebileceğini belirtmiştir (Danıştay 6. Dairesinin 23.11.2023 tarihli ve 2022/2822 E., 2023/8614 K. sayılı kararı). Bu nedenle eski bir plana karşı dava açılırken, planın kesinleşme tarihi ile 20.02.2020 tarihi karşılaştırılmalıdır.

Planın değiştirilmesi talebiyle idareye başvurulması ayrı bir yol açar. Danıştay 6. Dairesinin 19.06.2023 tarihli ve 2022/2139 E., 2023/6223 K. sayılı kararı, plan değişikliği isteminin 2577 sayılı Kanun'un 10. maddesi kapsamında bir başvuru olduğunu kabul etmiş; 26.01.1998 tarihinde onaylanan plana karşı 2021 yılında yapılan başvurunun reddi üzerine açılan davayı süresinde bulmuştur. Buna karşılık İdare Dava Daireleri Kurulu, plan değişikliği talebinin reddine karşı açılan davada, askı süresinden sonra yapılan plan değişikliği başvurusunun yeni bir dava açma süresi başlatmadığını kabul etmiştir (Danıştay İdare Dava Daireleri Kurulunun 20.11.2024 tarihli ve 2024/1155 E., 2024/2927 K. sayılı kararı; 09.10.2025 tarihli ve 2025/294 E., 2025/1899 K. sayılı kararı). Kararlar arasındaki bu çelişki, konuda yerleşik bir içtihat oluşmadığını göstermektedir. Bu nedenle plan değişikliği talebinin yeni bir süre başlatacağı varsayımıyla hareket edilmemelidir; süre hesabında İdare Dava Daireleri Kurulunun yaklaşımı esas alınmalıdır.

İvedi Yargılamaya Tabi Planlarda Dava Açma Süresi

Bazı planlar, nitelikleri gereği ivedi yargılama usulüne tabidir. İvedi yargılama, kanunda sayılan işlemlerle sınırlı ve istisnai bir usuldür; her Cumhurbaşkanı kararı ya da her kentsel dönüşüm işlemi bu usule tabi değildir. Bu usulde dava açma süresi kısalır ve kanunun idari başvuru hükümleri uygulanmaz:

2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 20/A maddesi:
“1. İvedi yargılama usulü aşağıda sayılan işlemlerden doğan uyuşmazlıklar hakkında uygulanır: … c) Özelleştirme Yüksek Kurulu kararları. …
2. İvedi yargılama usulünde: a) Dava açma süresi otuz gündür. b) Bu Kanunun 11 inci maddesi hükümleri uygulanmaz. … e) Yürütmenin durdurulması talebine ilişkin olarak verilecek kararlara itiraz edilemez. …”

Özelleştirme İdaresi Başkanlığınca hazırlanıp Cumhurbaşkanı kararıyla onaylanan planlar bu kapsamda değerlendirilir; anılan bentteki Özelleştirme Yüksek Kurulu, bugün yerini Cumhurbaşkanı kararlarına bırakmıştır. 6306 sayılı Kanun uyarınca alınan Cumhurbaşkanı kararları da ivedi yargılamaya tabidir (2577 sayılı Kanun'un 20/A maddesinin birinci fıkrasının (f) bendi). Bu planlara karşı dava, otuz gün içinde açılmalıdır; askı süresinde itiraz edilmesi dava açma süresini durdurmaz ve süreyi yeniden başlatmaz (ihya etmez).

Ancak bu otuz günlük süre, işlemde gösterilmediyse doğrudan uygulanmaz. Anayasa'nın 40. maddesi, Devlete işlemlerinde başvurulabilecek kanun yollarını ve süreleri bildirme yükümlülüğü yükler. Danıştay İçtihatları Birleştirme Kurulu, 15.03.2022 tarihli ve 2021/2 E., 2022/1 K. sayılı kararıyla (Resmi Gazete 19.06.2022, 31871), yazılı olarak bildirilen özel veya genel dava açma süresine tabi işlemlerde sürenin belirtilmemesi halinde genel dava açma süresinin uygulanacağını içtihat birliğine bağlamıştır; bu karar, 2575 sayılı Kanun'un 40. maddesi uyarınca bağlayıcıdır.

Danıştay İdare Dava Daireleri Kurulu, bu ilkeyi ivedi yargılamaya tabi işlemlere de uygulamıştır: “… Anayasa'nın 40. maddesi hükmü uyarınca, özel dava açma süresine tabi olmasına rağmen, bu hususun idari işlemde açıklanmaması halinde, dava konusu idari işlemin tebliği tarihinden itibaren, özel dava açma süresinin değil, altmış günlük genel dava açma süresinin uygulanması gerekmektedir.” (Danıştay İdare Dava Daireleri Kurulunun 21.05.2025 tarihli ve 2025/250 E., 2025/1086 K. sayılı kararı, oy çokluğuyla). Kurul, somut olayda davacı idarenin özel süreyi bildiğini kabul ederek otuz günlük süreyi uygulamış ve davayı süre aşımından reddetmiştir. Aynı çizgi, 01.10.2025 tarihli ve 2025/2530 E., 2025/1777 K. sayılı kararda da sürdürülmüştür.

Kurul, 25.12.2025 tarihli ve 2025/3103 E., 2025/3649 K. sayılı kararında ise içtihat birliği kararının ilanı gereken işlemlere de uygulanacağını belirtmiş; Cumhurbaşkanı kararının ilgilisine tebliğ edilmediği olayda altmış günlük süreyi uygulayarak davanın süresinde olduğuna karar vermiştir (oy çokluğuyla).

Bu değerlendirme, Danıştay 6. Dairesinin daha önceki uygulamasından ayrılmaktadır. Daire, 05.07.2022 tarihli ve 2021/7307 E., 2022/7603 K. sayılı kararında, işlemde yalnız otuz günlük sürenin bildirilmesi halinde 11. madde kapsamındaki başvurunun süreyi durduracağını kabul etmiş; ancak kalan süre geçirildiği için davayı yine süre aşımından reddetmiştir. Bugün için geçerli ölçüt, İdare Dava Daireleri Kurulunun yukarıdaki kararlarıdır. İvedi yargılamada verilen nihai karara karşı temyiz süresi, tebliğden itibaren on beş gündür (2577 sayılı Kanun'un 20/A maddesinin ikinci fıkrasının (g) bendi).

İvedi yargılamanın bir sonucu da yürütmenin durdurulmasına ilişkin kararlara itiraz edilememesidir. Bu nedenle ivedi yargılamaya tabi plan davalarında, yürütmenin durdurulması talebinin dilekçede açıkça ve gerekçeli olarak ileri sürülmesi ayrıca önem taşır.

İmar Planının İptali Davasında Yürütmenin Durdurulması

Dava açılması, dava konusu planın uygulanmasını kendiliğinden durdurmaz. Planın uygulanması halinde telafisi güç veya imkansız bir zarar doğacaksa, dilekçede yürütmenin durdurulması talebinde bulunulmalıdır. Şartlar kanunda belirlenmiştir:

2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 27. maddesi:
“2. Danıştay veya idari mahkemeler, idari işlemin uygulanması halinde telafisi güç veya imkânsız zararların doğması ve idari işlemin açıkça hukuka aykırı olması şartlarının birlikte gerçekleşmesi durumunda, davalı idarenin savunması alındıktan veya savunma süresi geçtikten sonra gerekçe göstererek yürütmenin durdurulmasına karar verebilirler. Uygulanmakla etkisi tükenecek olan idari işlemlerin yürütülmesi, savunma alındıktan sonra yeniden karar verilmek üzere, idarenin savunması alınmaksızın da durdurulabilir. … Yürütmenin durdurulması kararlarında idari işlemin hangi gerekçelerle hukuka açıkça aykırı olduğu ve işlemin uygulanması halinde doğacak telafisi güç veya imkânsız zararların neler olduğunun belirtilmesi zorunludur. Sadece ilgili kanun veya Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi hükmünün iptali istemiyle Anayasa Mahkemesine başvurulduğu gerekçesiyle yürütmenin durdurulması kararı verilemez.”

Hüküm üç kural getirir. Birincisi, iki şartın birlikte gerçekleşmesi gerekir: telafisi güç veya imkansız zarar ile açık hukuka aykırılık. İkincisi, mahkeme yürütmeyi durdurma kararında bu iki unsuru gerekçelendirmek zorundadır; gerekçesiz karar verilemez. Üçüncüsü, yalnız Anayasa Mahkemesine başvurulmuş olması, yürütmenin durdurulması için yeterli sebep değildir.

İmar planı davalarında telafisi güç zarar, çoğu zaman planın uygulanmasıyla başlar. Parselde inşaat başlaması, yıkım ve tahliye bildirimi yapılması, ruhsat verilmesi ya da arazi ve arsa düzenlemesi yapılması bu kapsamdadır.

Yıkım ve tahliye ihtarında olduğu gibi uygulanmakla etkisi tükenecek işlemlerde, idarenin savunması alınmaksızın da yürütmenin durdurulmasına karar verilebilir.

Yürütmenin durdurulması kararı teminat karşılığında verilebilir; ancak durumun gereklerine göre teminat aranmayabilir (2577 sayılı Kanun'un 27. maddesinin altıncı fıkrası). Karara karşı, kararın tebliğini izleyen günden itibaren yedi gün içinde bir defaya mahsus itiraz edilebilir; aynı sebeplere dayanılarak ikinci kez yürütmenin durdurulması istenemez. Yürütmenin durdurulması kararı verilen dosyalar öncelikle incelenir ve karara bağlanır.

Yürütmenin durdurulması talebinin reddedilmesi, iptal davasını sona erdirmez. Dava esas yönünden incelenmeye devam eder ve mahkeme planı hukuka aykırı bulursa iptal eder. Ancak yürütmenin durdurulması kararı alınmadığı sürece planın uygulanması devam eder; bu nedenle inşaat, yıkım ya da tahliye gibi geri dönülemez sonuçlar doğmadan talebin ileri sürülmesi gerekir.

İmar Planının İptalinin Sonuçları

İptal kararı, planı hukuk düzeninden kaldırır. İptal edilen plana konu alan, o plan bakımından plansız hale gelir; üst ölçekli bir plan yürürlükteyse yeni plan bu plana uygun yapılır. Danıştay 6. Dairesinin 23.11.2020 tarihli ve 2016/10881 E., 2020/11301 K. sayılı kararında ifade edildiği üzere, Dairenin yerleşik içtihatlarında plan değişikliğinin geri alınması veya planın mahkeme kararıyla iptal edilmesi halinde önceki plan kendiliğinden yürürlüğe girmez, alan plansız konuma düşer ve idare yeni bir plan yapmak zorunda kalır.

İdarenin bu yükümlülüğü kanundan doğar:

2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 28. maddesi:
“1. Danıştay, bölge idare mahkemeleri, idare ve vergi mahkemelerinin esasa ve yürütmenin durdurulmasına ilişkin kararlarının icaplarına göre idare, gecikmeksizin işlem tesis etmeye veya eylemde bulunmaya mecburdur. Bu süre hiçbir şekilde kararın idareye tebliğinden başlayarak otuz günü geçemez.”

İptal kararı, planın yürürlükte kaldığı dönemde tesis edilen uygulama işlemlerini de etkiler. İdare, iptal edilen plana dayanılarak verilen ruhsat gibi işlemleri yeniden değerlendirmek ve kararın gereklerini yerine getirmekle yükümlüdür. Bu nedenle iptal kararının ardından idarenin hareketsiz kalması, ayrı bir hukuka aykırılık oluşturur.

Mahkeme, planın tamamını ya da yalnız iptali istenen kısmını iptal edebilir. İptal kararı, planın kapsamı ve dava konusu edilen kararlarla sınırlıdır; dava konusu edilmeyen plan kararları kendiliğinden ortadan kalkmaz. Üst ölçekli planın iptal edilmesi de alt ölçekli planları kendiliğinden yürürlükten kaldırmaz; alt ölçekli planların üst ölçekle uyumu, 3194 sayılı Kanun'un 8. maddesinin (d) bendi uyarınca idarece sağlanır.

İptal kararının mali sonuçları bakımından 3194 sayılı Kanun'un Ek 8. maddesi ayrı bir hüküm içerir. Plan değişiklikleri nedeniyle değer artış payı alınmasını düzenleyen madde, iptal gerekçeleri doğrultusunda mahkeme kararını yerine getirmeye yönelik plan değişikliklerinde uygulanmaz. Aynı madde, iptal edilen plan değişikliklerinde oluşan değer farkının yüzde doksanını değer artış payı olarak düzenlemekte; ancak mahkeme kararını yerine getirmeye yönelik değişiklikleri bu payın dışında bırakmaktadır. Bu nedenle iptal kararından sonra yapılan düzeltici plan değişikliği, malikler bakımından değer artış payı yükümlülüğü doğurmaz.

Alt Ölçekli Plan Davasında Üst Ölçekli Planın İptali

İmar planları kademeli bir bütün oluşturur. Uygulama imar planı nazım imar planına, nazım imar planı da çevre düzeni planına aykırı olamaz. Bu nedenle alt ölçekli plana karşı açılan davada, üst ölçekli planın da iptali istenebilir. 2577 sayılı Kanun'un 7. maddesinin dördüncü fıkrası, düzenleyici işlem ile uygulama işlemi aleyhine birlikte dava açılmasına imkan verir; planların birlikte dava edilmesi de bu kurala dayanır. Danıştay 6. Dairesi, alt ölçekli planı üst ölçekli planın uygulama işlemi niteliğinde saymakta ve bu nedenle üst ölçekli planın da aynı davada dava edilebileceğini yerleşik içtihat olarak kabul etmektedir (Danıştay 6. Dairesinin 26.11.2020 tarihli ve 2017/1196 E., 2020/11602 K. sayılı kararı).

Bu yolun iki sınırı vardır. Birincisi, 20.02.2020'den sonra kesinleşen üst ölçekli planlarda iptal, kesinleşme tarihinden itibaren beş yıllık süre içinde istenmelidir. İkincisi, üst ölçekli planın iptali, alt ölçekli planın kendiliğinden ortadan kalkması sonucunu doğurmaz. 3194 sayılı Kanun'un 8. maddesinin (d) bendi uyarınca alt kademe planlar, üst kademe planların kesinleştiği tarihten itibaren en geç bir yıl içinde üst kademe planlara uygun hale getirilir; aksi halde üst kademe planı onaylayan kurum ve kuruluşlar alt kademe planları en geç altı ay içinde uygun hale getirir ve resen onaylar.

Alt ölçekli planın üst ölçekli plana aykırılığı, başlı başına bir iptal sebebidir. Ancak mahkeme, planların farklı tarihlerde yapılmış olmasını ve geçiş hükümlerini de değerlendirir. Bu nedenle üst ölçekli plana aykırılık iddiası, somut plan kararları gösterilerek ve iki plan arasındaki çelişki pafta üzerinde işaretlenerek ileri sürülmelidir.

İptal Davasında İspat, Keşif ve Bilirkişi

İptal davasında mahkeme, idari işlemin hukuka uygunluğunu resen araştırır (2577 sayılı Kanun'un 20. maddesinin birinci fıkrası). Bu nedenle davacıya klasik anlamda bir ispat yükü düşmez; davacı, planın hukuka aykırı olduğuna ilişkin iddiasını somutlaştırır, mahkeme dosya üzerinde ya da yerinde inceleme yaparak hukuka uygunluğu denetler.

İmar planı davalarında mahkeme sıkça keşif ve bilirkişi incelemesi yapar. Bilirkişi, planın dayanağı etütleri, nüfus ve yoğunluk hesaplarını, altyapı dengesini ve üst ölçekle uyumunu inceler. Bilirkişi raporu mahkemeyi bağlamaz; hukuki değerlendirme mahkemeye aittir. Bu nedenle rapordaki teknik tespitler, mahkemenin hukuka uygunluk denetiminin dayanağıdır.

Danıştay 6. Dairesi, Zonguldak'a ilişkin kararında bu incelemenin kapsamını göstermiştir. Daire, dava konusu parsellerin netleştirilmesi, planların tümünün iptalinin istenip istenmediğinin açıklığa kavuşturulması, gerekirse ek rapor alınması veya yeniden keşif ve bilirkişi incelemesi yaptırılması gerektiğine karar vermiştir (Danıştay 6. Dairesinin 08.02.2022 tarihli ve 2018/5124 E., 2022/1166 K. sayılı kararı).

Dava dilekçesine eklenmesi gereken belgeler şunlardır: dava konusu plan paftaları, plan açıklama raporu, onay kararı, askı ve ilan tutanakları, üst ölçekli plan paftaları, plana esas jeolojik ve jeoteknik etütler ile varsa kurum görüşleri. Bu belgeler, hem aykırılığın somutlaştırılmasını hem de mahkemenin incelemesini kolaylaştırır.

İmar Planının İptali Halinde Yapı Ruhsatı Ne Olur?

İmar planının iptali, plana dayanılarak verilen yapı ruhsatının hukuki dayanağını ortadan kaldırır. Ancak bu, ruhsatın kendiliğinden hükümsüz hale geldiği anlamına gelmez. Danıştay, plan iptalinin ruhsata etkisini, ruhsatın idarece iptal edilmesi veya ruhsatla ilgili bir davanın açılmış olması halinde değerlendirmekte; bu halde ruhsatın hukuki dayanağının kalmayacağını kabul etmektedir (Danıştay 10. Dairesinin 07.07.2021 tarihli ve 2016/3210 E., 2021/3872 K. sayılı kararı). Bu nedenle idare, iptal kararının gereklerini yerine getirirken ruhsatı yeniden değerlendirmek zorundadır.

Uygulamada bu değerlendirme üç biçimde ortaya çıkar. Birincisi, henüz inşaata başlanmamışsa ruhsatın iptal edilmesi ya da yeni plan yapılıncaya kadar askıya alınmasıdır. İkincisi, inşaat kısmen tamamlanmışsa, yeni plan kararlarına göre ruhsatın revize edilmesidir. Üçüncüsü, iptal edilen plana göre yapılaşma koşulları ağırlaşmışsa, malikin yeni plan koşullarına göre yeniden ruhsat başvurusunda bulunmasıdır.

Ruhsatın hukuki durumu değerlendirilirken yapının fiili durumu da gözetilir. Danıştay, salt yapı ruhsatının varlığına kazanılmış hak değeri atfetmemekte; tamamlanmamış yapılarda korunacak kısmın, ruhsatın geçerlilik süresi içinde tamamlanan bölümlerle sınırlı olduğunu kabul etmektedir (Danıştay 6. Dairesinin 25.12.2018 tarihli ve 2013/6220 E., 2018/10656 K. sayılı kararı). Bu nedenle plan iptalinin ruhsata etkisi, yapının hangi aşamada olduğuna göre somut olarak değerlendirilir.

Ruhsatın iptali, ayrı bir idari işlemdir ve kendi dava açma süresine tabidir. Bu nedenle plan iptal davası ile ruhsat iptal davası birbirinden bağımsız yürür; ancak ruhsat iptal davasında, planın iptal edilmiş olması belirleyici bir vakıadır. Ruhsatın iptaline ilişkin işlem, tebliğinden itibaren altmış gün içinde dava edilebilir.

Planın iptali, tek başına bir tazminat hakkı doğurmaz. İdarenin hukuka aykırı işlemi nedeniyle zarar doğmuşsa, tam yargı davası doğrudan ya da iptal kararından sonra açılabilir (2577 sayılı Kanun'un 12. maddesi). Tazminat istemi, zararın somut olarak ortaya konulmasına bağlıdır; iptal kararının kesinleşmesi beklenmez.

Kentsel dönüşüm kapsamında yapılan plan değişikliklerinde ruhsat süreci ayrıca değerlendirilir; riskli yapı ve uygulama işlemlerine ilişkin ayrıntı için kentsel dönüşüm yazısı okunabilir. Planın kamu hizmetine ayırdığı alanlarda ise ruhsatın yanı sıra kamulaştırma ve el atma sorunları gündeme gelebilir; bu konuda kamulaştırmasız el atma yazısı yol göstericidir.

İmar Planının İptali Davasında Dilekçe Nasıl Hazırlanır?

İptal davasında dilekçe, davanın çerçevesini çizer. Dilekçede dava konusu işlem, davalı idare, davacının menfaati ve hukuka aykırılık iddiaları ayrı ayrı ve somut olarak gösterilmelidir. Genel ifadelerle yazılan dilekçe, esasa girilmeden reddedilme riski taşır.

Dilekçenin taşıması gereken unsurlar şunlardır:

• Dava konusu işlem: Planın adı, ölçeği, onay kararının tarih ve sayısı, onaylayan idare ve planın askıya çıkarıldığı tarihler.
• Davalı idare: Planı onaylayan tüzel kişilik; büyükşehir ve ilçe belediyesi ayrımı yapılarak.
• Davacının menfaati: Taşınmazın tapu kaydı, plan alanıyla ilişkisi ve plan kararının davacı üzerindeki etkisi.
• Hukuka aykırılık iddiaları: Yetki, şekil, sebep, konu ve amaç unsurlarına göre ayrı başlıklar altında.
• Süre: Planın ilan tarihi, itirazın tarihi ve varsa ret kararının tebliğ tarihi; böylece davanın süresinde olduğu gösterilir.
• Deliller: Plan paftaları, plan açıklama raporu, askı tutanakları, üst ölçekli plan, jeolojik etütler ve varsa bilirkişi incelemesi talebi.

Hukuka aykırılık iddiaları, planın somut kararlarına bağlanmalıdır. Örneğin "plan şehircilik ilkelerine aykırıdır" demek yerine, hangi parselde hangi yoğunluğun artırıldığı, bu artışın hangi donatı alanını yetersiz bıraktığı ve üst ölçekli planın hangi kararıyla çeliştiği gösterilmelidir. Bu tür bir somutlaştırma, hem ehliyetin hem de esasa ilişkin iddiaların ortaya konmasını kolaylaştırır.

Dilekçede yürütmenin durdurulması talebi ayrı bir başlık altında ileri sürülmelidir. Talebin gerekçesinde, planın uygulanması halinde doğacak telafisi güç zarar somut olarak açıklanmalı; inşaat, yıkım ya da tahliye gibi yakın riskler varsa bunlar belgelenmelidir.

Sıkça Sorulan Sorular

İmar planına itiraz etmek zorunlu mu? Hayır. Askı süresi içinde itiraz edilmeden doğrudan iptal davası açılabilir. Bu halde dava açma süresi, askı süresinin sonunu izleyen günden itibaren işlemeye başlar.

İtiraz ne kadar sürede karara bağlanır? Belediye meclisi veya valilik, itirazı on beş gün içinde inceleyerek kesin karara bağlar. Karar verilmezse, 2577 sayılı Kanun'un 11. maddesi uyarınca otuz gün içinde cevap verilmemesi halinde istek zımnen reddedilmiş sayılır.

İmar planı iptal davası kaç gün içinde açılır? Kural olarak altmış gündür. Askı süresinde itiraz edilmişse süre, ret kararının tebliğinden ya da zımni reddin oluşmasından işlemeye başlar. İvedi yargılamaya tabi planlarda süre otuz gündür.

Beş yıl geçtikten sonra imar planına dava açılabilir mi? Kural olarak hayır. Kesinleşen planlara karşı dava açılabilecek en son tarih her halde beştir; bu süre altmış günlük dava açma süresinin yerine geçmez. 20.02.2020'den önce kesinleşen planlar bakımından Danıştay, bu sınırın geriye yürütülemeyeceğini kabul etmektedir.

Komşu parsel maliki imar planına dava açabilir mi? Evet, ancak plan kararının kendi taşınmazı üzerindeki etkisini somut olarak ortaya koyması gerekir. Yalnız komşu olmak, tek başına dava açma ehliyeti vermez.

Kiracı imar planının iptalini isteyebilir mi? Kural olarak hayır. Plan kararı mülkiyet hakkının kullanımına ilişkin olduğunda, taşınmazda mülkiyet veya benzeri bağı bulunmayan kiracının menfaati korunmaz. Kiracı, ancak belde sakini sıfatıyla oturduğu çevreyi etkileyen kararlar bakımından menfaat bağını ortaya koyarsa dava açabilir.

İmar planı iptal edilirse taşınmaz plansız mı kalır? Evet. İptal edilen plana konu alan, o plan bakımından plansız hale gelir. İdare, iptal kararının gereklerini gözeterek yeniden plan yapmak zorundadır; önceki plan kendiliğinden yürürlüğe girmez.

Yürütmenin durdurulması kararı almadan iptal davası açmanın anlamı var mı? Vardır; iptal kararı planı ortadan kaldırır. Ancak planın uygulanmasıyla telafisi güç zarar doğacaksa, inşaat veya yıkım riskini önlemek için yürütmenin durdurulması talebi ayrıca ve gerekçeli olarak ileri sürülmelidir.

İptal kararından sonra idare ne yapmak zorundadır? İdare, kararın tebliğinden itibaren en geç otuz gün içinde kararın gereklerini yerine getirmek zorundadır. Bu kapsamda yeni bir plan yapılması ya da plan değişikliğine gidilmesi gerekir.

İmar planı davası ne kadar sürer? Süre, dosyanın niteliğine, keşif ve bilirkişi incelemesinin kapsamına göre değişir. İdare mahkemesinin kararı istinaf ve temyiz yollarına tabi olduğundan, kesin sonuç bu aşamaların tamamlanmasıyla alınır.