İdare HukukuBağlı olduğu rehber: İdare Hukuku Davaları 2026
Tam Yargı Davası ve İdarenin Hizmet Kusuru: Tazminat Şartları, Süre ve Zamanaşımı 2026
Tam yargı davası, idarenin bir eylemi veya işlemi nedeniyle kişisel hakkı doğrudan zarar gören kişinin idare aleyhine açtığı tazminat davasıdır. İdare, hizmet kusuru bulunduğunda ya da kusursuz sorumluluk ilkeleri gerektirdiğinde zararı ödemekle yükümlüdür. İdari eylemden doğan zararda eylemi öğrendikten itibaren bir yıl, her halde eylem tarihinden itibaren beş yıl içinde idareye başvurulur; başvurunun reddi veya otuz günlük sessizlik üzerine altmış gün içinde dava açılır. İdari işlemden doğan zararda ise kural, işlemin tebliğinden itibaren altmış gün içinde dava açmaktır.
Tam Yargı Davası Nedir, İptal Davasından Farkı Nedir?
Tam yargı davası, idarenin bir eylemi ya da işlemi yüzünden kişisel hakkı doğrudan zarar gören kişinin, bu zararın giderilmesi istemiyle idare aleyhine açtığı davadır. Dava türü, 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun (İYUK) 2. maddesinin birinci fıkrasının (b) bendinde düzenlenmiştir:
İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 2. maddesinin birinci fıkrasının (b) bendi:
“İdari eylem ve işlemlerden dolayı kişisel hakları doğrudan muhtel olanlar tarafından açılan tam yargı davaları”
Kanunun aradığı koşul, kişisel hakların doğrudan ihlal edilmiş olmasıdır. İptal davasında aranan menfaat ihlali bundan daha geniş bir kavramdır. İptal davası idari işlemin hukuka aykırılığını denetletip işlemi ortadan kaldırmaya yönelir; tam yargı davası ise işlemin ya da eylemin doğurduğu zararın para ile giderilmesini amaçlar. Bu nedenle iki dava aynı olaydan doğsa bile farklı sonuçlara yönelir:
Ölçüt | İptal davası | Tam yargı davası |
|---|---|---|
Amaç | İdari işlemin iptali | Zararın tazmini |
Aranan menfaat | Menfaat ihlali | Kişisel hakkın doğrudan ihlali |
Tipik sonuç | İşlem hukuka aykırı bulunarak iptal edilir | Maddi ve manevi tazminata hükmedilir |
Süre | Kural olarak tebliğden altmış gün | Eylemde bir yıl ve beş yıl, işlemde altmış gün |
İki dava arasındaki geçişi İYUK'nın 12. maddesi düzenler. Madde, zarar gören kişiye üç ayrı yol tanır:
İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 12. maddesi:
“İlgililer haklarını ihlal eden bir idari işlem dolayısıyla Danıştaya ve idare ve vergi mahkemelerine doğrudan doğruya tam yargı davası veya iptal ve tam yargı davalarını birlikte açabilecekleri gibi ilk önce iptal davası açarak bu davanın karara bağlanması üzerine, bu husustaki kararın veya kanun yollarına başvurulması halinde verilecek kararın tebliği veya bir işlemin icrası sebebiyle doğan zararlardan dolayı icra tarihinden itibaren dava süresi içinde tam yargı davası açabilirler.”
Buna göre zarar gören kişi ya doğrudan tam yargı davası açar, ya iptal ve tam yargı davalarını birlikte açar, ya da önce iptal davası açıp kararın tebliğinden sonra tam yargı davası açar. Üçüncü yolun pratik anlamı şudur: iptal kararı, işlemin hukuka aykırılığını kesinleştirir ve tam yargı davasında bu nokta yeniden tartışılmaz. Ancak tam yargı davasında mahkeme yalnız zararın miktarını değil, zararın varlığını, illiyet bağını ve manevi tazminat koşullarını da ayrıca değerlendirir. İptal davası açmak zorunlu değildir; doğrudan tam yargı davası da açılabilir. Hukuka aykırılığa dayanan talepte işlemin hukuka aykırılığı bu davada ortaya konulmalıdır; bu nedenle süresi içinde iptal davası açmak, tazminat davasının en güçlü dayanağını oluşturur. Kusursuz sorumluluğa dayanan talepte ise hukuka aykırılık aranmaz; zararın, illiyet bağının ve sorumluluk sebebinin ortaya konulması gerekir.
Tam yargı davası ile karıştırılmaması gereken bir dava türü, İYUK'nın 2. maddesinin birinci fıkrasının (c) bendindeki idari sözleşmelerden doğan davalardır. Kamu hizmetlerinin yürütülmesi için yapılan idari sözleşmelerden doğan uyuşmazlıklar kendi rejimine tabidir; bu yazının konusu, idarenin eylem ve işlemlerinden doğan tazminat sorumluluğudur. İdare hukukundaki dava türlerinin bütünü idare hukuku davaları rehberimizde anlatılmıştır.
İdarenin Hizmet Kusuru Nedir, Hangi Hallerde Sorumluluk Doğar?
İdarenin sorumluluğunun anayasal dayanağı Anayasa'nın 125. maddesinin son fıkrasıdır:
Anayasa'nın 125. maddesinin son fıkrası:
“İdare, kendi eylem ve işlemlerinden doğan zararı ödemekle yükümlüdür.”
Bu hüküm sorumluluğun varlığını gösterir; sorumluluğun hangi ölçüte göre kurulacağını ise idare hukuku ilkeleri belirler. Uygulamada iki sorumluluk rejimi vardır: hizmet kusuru ve kusursuz sorumluluk. Hizmet kusuru, idarenin sorumluluğunun asli ve olağan nedenidir.
Danıştay, hizmet kusurunu yerleşik biçimde şöyle tanımlar:
Danıştay 10. Dairesinin 11.09.2025 tarihli ve 2022/4736 E., 2025/3693 K. sayılı kararı:
“İdarenin yürütmekle görevli olduğu bir hizmetin kuruluşunda, düzenlenişinde veya işleyişindeki nesnel nitelikli bozukluk, aksaklık veya boşluk olarak tanımlanabilen hizmet kusuru; hizmetin kötü işlemesi, geç işlemesi veya hiç işlememesi hallerinde gerçekleşmekte ve idarenin tazmin yükümlülüğünün doğmasına yol açmaktadır. Bu bağlamda hizmet kusuru, özel hukuktaki anlamından uzaklaşarak nesnelleşen, anonim bir niteliğe sahip, bağımsız karakteri olan bir kusurdur.”
Tanımın üç unsuru vardır. Birincisi, kusur hizmete aittir; görevlinin kimliği değil, hizmetin kuruluşu, düzenlenmesi ve işleyişi değerlendirilir. Buna anonim kusur denir. İkincisi, kusur nesnel ölçütlere göre belirlenir; görevlinin öznel durumu, niyeti ya da kişisel yetenekleri tek başına belirleyici değildir. Üçüncüsü, kusur hizmetin işleyişinde ortaya çıkar. Bu nedenle hizmet kusuru, özel hukuktaki haksız fiil kusurundan ayrı, kendine özgü bir sorumluluk ölçütüdür.
Kanun ve yargı kararları hizmet kusurunun üç görünümünü kabul eder:
a) Hizmetin kötü işlemesi. Hizmet yürütülmekte, ancak gereken özen, düzen ve denetim gösterilmemektedir. Belediyenin bozuk kaldırımı onarmaması, inşaat nedeniyle yaya geçişini güvenli hale getirmemesi ya da ruhsatlı bir yapının denetimini yapmaması bu gruptadır. Kaldırımdaki bozukluk nedeniyle düşme olayında Danıştay 8. Dairesi, zarara idarelerin, zarar görenin ve yapı sahibi üçüncü kişinin birlikte sebep olup olmadığının ve kusur oranlarının bilirkişi incelemesiyle belirlenmesi gerektiğine karar vermiştir (27.03.2025 tarihli ve 2023/2818 E., 2025/3283 K. sayılı karar).
b) Hizmetin geç işlemesi. Hizmet zamanında yerine getirilmemektedir. Kamu hastanesinde tanı ve tedavinin gecikmesi, idarenin başvuruyu süresinde cevaplamaması, ruhsat ya da izin sürecinin makul olmayan biçimde uzaması bu gruptadır. Fenilketonüri taramasında topuk kanı alınmasına rağmen zamanında teşhis ve tedavi yapılmaması iddiasına ilişkin davada İdare Mahkemesi hizmet kusuru bulmuş; Danıştay İdare Dava Daireleri Kurulu, talep artırımına ilişkin faiz başlangıcı dışındaki kısmı onamıştır (23.06.2025 tarihli ve 2025/442 E., 2025/1384 K. sayılı karar).
c) Hizmetin hiç işlememesi. İdare, yürütmekle görevli olduğu hizmeti hiç yerine getirmemektedir. Zorunlu bir altyapı hizmetinin hiç kurulmaması, denetimi yapılmayan bir faaliyetin zarar doğurması bu gruptadır.
Hizmet kusuru ile kamu görevlisinin kişisel kusuru ayrıdır. Anayasa'nın 129. maddesinin beşinci fıkrası, görev sırasında işlenen kusurlardan doğan tazminat davalarının kural olarak idare aleyhine açılacağını belirtir:
Anayasa'nın 129. maddesinin beşinci fıkrası:
“Memurlar ve diğer kamu görevlilerinin yetkilerini kullanırken işledikleri kusurlardan doğan tazminat davaları, kendilerine rücu edilmek kaydıyla ve kanunun gösterdiği şekil ve şartlara uygun olarak, ancak idare aleyhine açılabilir.”
Aynı kural 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu'nun 13. maddesinde de tekrarlanmıştır:
657 sayılı Devlet Memurları Kanunu'nun 13. maddesi:
“Kişiler kamu hukukuna tabi görevlerle ilgili olarak uğradıkları zararlardan dolayı bu görevleri yerine getiren personel aleyhine değil, ilgili kurum aleyhine dava açarlar. ... Kurumun, genel hükümlere göre sorumlu personele rücu hakkı saklıdır.”
Bu nedenle kamu hastanesinde görev yapan hekimin tıbbi müdahale sırasındaki kusuru, kural olarak idarenin hizmet kusuru olarak değerlendirilir ve dava idare aleyhine açılır. İdare, ödediği tazminatı görevlinin kusuru oranında ona rücu edebilir. Sağlık meslek mensupları bakımından özel bir rejim vardır: 3359 sayılı Kanun'un ek 18. maddesi uyarınca kamu kurum ve kuruluşları ile Devlet üniversitelerinde görev yapan hekim ve diğer sağlık meslek mensuplarına rücu edilip edilmeyeceğine ve rücu miktarına, görevin gereklerine aykırı hareket edip etmediği ve kusur durumu gözetilerek Mesleki Sorumluluk Kurulu bir yıl içinde karar verir; zorunlu mesleki sorumluluk sigortası varsa idare, ödediği tazminat için sigorta şirketine başvurur. Görevle hiç ilgisi olmayan, görevin dışında kalan davranışlar ise kişisel kusur sayılır ve doğrudan görevli aleyhine dava konusu edilebilir. Bu ayrımın sınırı, davranışın resmi görevle bağlantılı olup olmadığına göre belirlenir.
Ağır hizmet kusuru, hizmetin işleyişindeki aksaklığın olağan ölçülerin üzerinde, belirgin ve ağır olduğu haller için kullanılan bir ölçüttür. Özellikle yargı kararlarının uygulanmaması, temel hak ve özgürlüklerin ağır biçimde ihlal edilmesi ve idarenin bilerek ya da önemli bir özensizlikle hareket ettiği durumlarda gündeme gelir. Ağır hizmet kusuru, sorumluluğun varlığı için ayrı bir koşul değildir; hizmet kusurunun derecesini gösterir ve özellikle tazminat miktarı ile manevi tazminatın belirlenmesinde etkili olur. Danıştay 10. Dairesi, yargı kararının geç uygulanmasına ilişkin bir dosyada gecikmenin tek başına ağır hizmet kusuru sayılmayacağını, somut koşulların değerlendirilmesi gerektiğini belirtmiştir (31.05.2021 tarihli ve 2019/9381 E., 2021/2854 K. sayılı karar).
Hizmet Kusuru Bulunmazsa: Kusursuz Sorumluluk İlkeleri
Mahkeme, önce hizmet kusuru bulunup bulunmadığını araştırır; hizmet kusuru yoksa kusursuz sorumluluk ilkelerine geçer. Bu sıra, Danıştay'ın yerleşik uygulamasıdır:
Danıştay 10. Dairesinin 11.09.2025 tarihli ve 2022/4736 E., 2025/3693 K. sayılı kararı:
“Tam yargı davalarında, öncelikle zarara yol açtığı öne sürülen idari işlem veya eylemin hukuka uygunluğunun denetlenmesi esas alındığından, olayın oluşumu ve zararın niteliği irdelenip, idarenin hizmet kusuru olup olmadığının araştırılması, hizmet kusuru yoksa kusursuz sorumluluk ilkelerinin uygulanıp uygulanmayacağının incelenmesi, tazminata hükmedilirken de her halde sorumluluk sebebinin açıkça belirtilmesi gerekmektedir.”
Kusursuz sorumluluk, hizmet kusuruna göre ikincil niteliktedir. İdare, kusuru olmasa bile kamu hizmetinin görülmesi sırasında kişilerin uğradığı özel ve olağan dışı zararları tazmin etmekle yükümlü tutulabilir. Uygulamada dört ilke öne çıkar:
a) Risk ilkesi. İdare, hiçbir kusuru olmasa bile yürüttüğü tehlikeli faaliyetler veya kullandığı tehlikeli araçlar nedeniyle ortaya çıkan zararı tazmin etmekle yükümlüdür. Danıştay 10. Dairesi risk ilkesini bu biçimde tanımlamıştır (11.09.2025 tarihli ve 2022/4736 E., 2025/3693 K. sayılı karar).
b) Mesleki risk. Risk ilkesinin iş kazası ve meslek hastalığı alanındaki görünümüdür. İdare, istihdam ettiği kamu görevlisini görevin içerdiği riskten korumakla yükümlüdür. Aynı kararda mesleki risk, görev nedeniyle uğranılan zararların tazmini olarak açıklanmıştır.
c) Sosyal risk ilkesi. İdarenin önlemekle yükümlü olduğu halde önleyemediği zararların, nedensellik bağı ve kusur koşulu aranmadan karşılanmasıdır. Terör olayları ve toplumsal olaylar bu ilkenin tipik uygulama alanıdır. Danıştay İdare Dava Daireleri Kurulu, sosyal risk ilkesini bu çerçevede tanımlamıştır (13.11.2025 tarihli ve 2024/3011 E., 2025/2553 K. sayılı karar).
d) Fedakarlığın denkleştirilmesi ilkesi. Nimetlerinden toplumun tamamının yararlandığı idari eylem ve işlemlerden doğan külfetlerin yalnız belirli kişilerin üzerinde kalması halinde, bu kişilerin uğradığı zararın tazmin edilmesidir. Danıştay 8. Dairesi ilkeyi bu biçimde tanımlamıştır (15.12.2023 tarihli ve 2019/5972 E., 2023/7276 K. sayılı karar).
Terör ve terörle mücadeleden doğan maddi zararlar için 5233 sayılı Kanun ayrı bir başvuru ve sulh yolu öngörür. Bu yol ihtiyaridir; 5233 kapsamına giren hallerde de genel hükümlere göre tam yargı davası açılabilir. Kanun, zarar görenin olayı öğrenmesinden itibaren altmış gün, her halde olaydan itibaren bir yıl içinde valiliğe başvurmasını öngörür. Anayasa Mahkemesi, 10.07.2025 tarihli ve E.2024/116, K.2025/151 sayılı kararıyla 6. maddenin birinci fıkrasındaki "veya mirasçılarının" ibaresini iptal etmiş; iptal 10.09.2026'da yürürlüğe girmiştir. İptal, mirasçıların başvuru süresine ilişkindir; zarar görenin kendisi bakımından süre kuralı yürürlüktedir. Hizmet kusuruna dayanan talepler ise 2577 sayılı Kanun'un 13. maddesine göre ileri sürülür.
Kusursuz sorumluluğun uygulanması için zararın özel ve olağan dışı olması gerekir. Her kamu hizmetinden doğan küçük rahatsızlık tazminat nedeni değildir; zarar, toplumun katlanması beklenen ölçünün üzerinde olmalıdır. Bu nedenle kusursuz sorumluluk, hizmet kusuruna göre daha dar bir alanda uygulanır.
Tam Yargı Davasının Şartları: Zarar, İlliyet Bağı ve Sorumluluğu Kaldıran Haller
Tam yargı davasının kabulü için kural olarak üç unsur birlikte bulunmalıdır: zarar, illiyet bağı ve sorumluluk sebebi. Zarar, idarenin eylem ya da işleminden doğmuş, kesin ve gerçek olmalıdır. Varsayıma dayanan, ileride doğması muhtemel ya da belirsiz zararlar tazminata esas alınmaz. Zararın kişisel olması, yani davacının kendi malvarlığında ya da kişilik değerlerinde bir eksilme doğurması gerekir. Sosyal risk ilkesi bu genel kuralın istisnasıdır: terör veya toplumsal olaylardan doğan zararlarda idarenin eylemiyle zarar arasında doğrudan illiyet bağı ve kusur aranmaz; ancak zararın bu nitelikte bir olaydan kaynaklandığı yine ortaya konulmalıdır.
İlliyet bağı, zarar ile idarenin eylemi arasında uygun nedensellik ilişkisinin kurulmasıdır. İdarenin eylemi zararın zorunlu ya da tipik nedeni olmalıdır. Danıştay İdare Dava Daireleri Kurulu, biber gazı fişeğiyle yaralanma olayında, yaralanmanın idarenin ajanlarının eyleminden kaynaklandığının her türlü şüpheden uzak biçimde saptanamadığını belirtmiş; buna karşın olayın terör veya toplumsal olay niteliği taşıması halinde sosyal risk ilkesi uyarınca gerçek zararın tazmin edilmesi gerektiği gerekçesiyle kararı bozmuştur (13.11.2025 tarihli ve 2024/3011 E., 2025/2553 K. sayılı karar).
İdari yargıda re'sen araştırma ilkesi geçerlidir. Mahkeme, hizmet kusurunun bulunup bulunmadığını kendiliğinden araştırır; tarafların gösterdiği delillerle bağlı değildir. Davacı ise zararın varlığını ve zararla idarenin eylemi arasındaki illiyet bağını ortaya koymalıdır. Zararın miktarı çoğu zaman bilirkişi incelemesiyle belirlenir.
Sorumluluğu kaldıran ya da azaltan haller de bu başlıkta değerlendirilir. Mücbir sebep, dışsal, öngörülemez ve önlenemez niteliğiyle illiyet bağını keserek sorumluluğu kaldırabilir. Beklenmeyen hal ise idari faaliyetin içinde ortaya çıkan, öngörülemeyen bir olgudur; etkisi sorumluluk rejimine göre değerlendirilir ve kusursuz sorumlulukta sorumluluğu kendiliğinden ortadan kaldırmayabilir. Zarar görenin kusuru ise tazminat miktarını azaltır:
Danıştay 8. Dairesinin 27.03.2025 tarihli ve 2023/2818 E., 2025/3283 K. sayılı kararı:
“Müterafik kusur (ortak kusur), zarara uğrayanın; zararın doğumuna veya zararın artmasına yardım (etki) etmesidir. Böyle bir durumda, zarara uğrayana veya mirasçılarına ödenecek tazminat miktarları müterafik kusur oranında orantısal olarak azaltılmalıdır.”
Aynı kararda üçüncü kişinin kusurunun da oransal olarak değerlendirileceği belirtilmiştir. Üçüncü kişinin kusuru, olayın koşullarına ve uygulanan sorumluluk rejimine göre tazminatı azaltabilir; davranışı idari faaliyetle zarar arasındaki uygun nedensellik bağını kesecek ağırlıkta ise idarenin sorumluluğunu tamamen kaldırabilir.
İdari İşlem ile İdari Eylem Arasındaki Fark Neden Önemlidir?
Tam yargı davasında sürenin doğru hesaplanması, zararın idari işlemden mi idari eylemden mi doğduğunun belirlenmesine bağlıdır. İki kavram farklı rejimlere tabidir: işlemde altmış günlük dava süresi ve kural olarak ön başvurusuz dava yolu; eylemde bir yıl ve beş yıllık başvuru süresi, otuz günlük cevap ve altmış günlük dava süresi.
İdari işlem, idarenin hukuki sonuç doğurmaya yönelik irade açıklamasıdır. İptal davasının konusu bu irade açıklamasıdır. İdari eylem ise hukuki sonuç doğurmaya yönelik bir irade açıklaması değil, idarenin maddi tasarrufu, davranışı ya da hareketsizliğidir. Danıştay 8. Dairesi ayrımı şöyle yapar:
Danıştay 8. Dairesinin 27.10.2023 tarihli ve 2021/3951 E., 2023/5230 K. sayılı kararı:
“İdari eylem, idarenin maddi bir olaydır; temelinde idari bir işlem bulunmaz, bir idari işleme dayanmaz, yani onun yürütülmesi (icrası) niteliğinde değildir.”
Ayrım günlük hayatta çoğu zaman iç içe geçer. Birkaç örnek konuyu netleştirir:
a) Yıkım kararı bir idari işlemdir. Kararın uygulanması, yani binanın fiilen yıkılması İYUK'nın 12. maddesi anlamında işlemin icrasıdır; bu durumda süre, kural olarak icra tarihinden işleyen altmış günlük dava süresidir. Yıkım, temelinde bir idari işlem bulunmadan ya da işlem ilgilisine tebliğ edilmeden yapılmışsa idari eylemden söz edilir ve İYUK'nın 13. maddesi uygulanır.
b) Yapı ruhsatının verilmesi işlemdir; ruhsata aykırı yapının denetlenmemesi, denetim görevinin yerine getirilmemesi eylemdir.
c) Kamu görevlisinin atanması işlemdir; atama kararının uygulanması sırasında ortaya çıkan zarar da kural olarak işlemin icrasına ilişkindir.
d) Kamu hastanesinde yanlış teşhis ya da tedavinin gecikmesi eylemdir; hastanenin kapatılmasına ilişkin karar işlemdir.
İşlemin icrası, Danıştay'ın yerleşik uygulamasında İYUK'nın 13. maddesi anlamında idari eylem sayılmaz; İYUK'nın 12. maddesinin özel rejimine tabidir.
Bu nedenle dava açmadan önce zararın kaynağı belirlenmelidir. Zarar işlemden doğuyorsa işlemin tebliğ tarihi, eylemden doğuyorsa eylemin öğrenildiği tarih esas alınır. İkisi birlikte zarar doğurmuş ve ayrılamıyorsa Danıştay, oy çokluğuyla verdiği kararda İYUK'nın 13. maddesinin uygulanacağını kabul etmiştir; karşı oyda İYUK'nın 12. maddesi uyarınca altmış günlük sürenin uygulanması gerektiği savunulmuştur (01.06.2023 tarihli ve 2023/50 E., 2023/1212 K. sayılı karar).
İdari eylemin bir diğer görünümü hareketsizliktir. İdare, yapmak zorunda olduğu bir faaliyeti yapmıyorsa ya da alması gereken önlemi almıyorsa eylem yine vardır. Yolun bakımsız bırakılması, dere ıslahının yapılmaması, okulda gözetim görevinin yerine getirilmemesi bu gruptadır. Bu hallerde zarar, hareketsizliğin sürdüğü süre boyunca doğmaya devam edebilir; sürenin başlangıcı da buna göre değerlendirilir.
İdari Eylemlerde Süre: Bir Yıl, Beş Yıl, Otuz Gün ve Altmış Gün
İdari eylemden doğan zararda süre, İYUK'nın 13. maddesine göre işler. Maddenin birinci fıkrası şöyledir:
İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 13. maddesinin birinci fıkrası:
“İdari eylemlerden hakları ihlal edilmiş olanların idari dava açmadan önce, bu eylemleri yazılı bildirim üzerine veya başka süretle öğrendikleri tarihten itibaren bir yıl ve her halde eylem tarihinden itibaren beş yıl içinde ilgili idareye başvurarak haklarının yerine getirilmesini istemeleri gereklidir. Bu isteklerin kısmen veya tamamen reddi halinde, bu konudaki işlemin tebliğini izleyen günden itibaren veya istek hakkında otuz gün içinde cevap verilmediği takdirde bu sürenin bittiği tarihten itibaren, dava süresi içinde dava açılabilir.”
Madde, birbirine bağlı dört aşamalı bir rejim kurar:
a) Başvuru süresi. Eylemden zarar gören kişi, eylemi öğrendiği tarihten itibaren bir yıl, her halde eylem tarihinden itibaren beş yıl içinde ilgili idareye başvurmalıdır. Kanunun genel kuralına göre bir yıllık süre öğrenme tarihinden, beş yıllık süre ise öğrenmeden bağımsız olarak eylem tarihinden işler. Ancak İDDK, eylemin idariliğinin ve zararın sonradan anlaşıldığı hallerde bir ve beş yıllık sürelerin bu tarihten hesaplanacağını kabul etmiştir (aşağıda). Bir yıllık süre geçmişse başvuru, beş yıllık süre dolmamış olsa bile reddedilir; beş yıllık süre öğrenmenin geciktiği hallerde üst sınır olarak işlev görür.
b) İdarenin cevap süresi. İdare, başvuruyu aldığı tarihten itibaren otuz gün içinde cevap vermelidir. Bu süre 8.7.2021 tarihli ve 7331 sayılı Kanun'un 3. maddesiyle kısaltılmıştır; önceki metinde süre altmış gündü. Kanun'un geçici 10. maddesi uyarınca 8.7.2021'den önce yapılan başvurularda önceki süreler uygulanır.
c) Zımni ret. İdare otuz gün içinde cevap vermezse istek reddedilmiş sayılır. Zımni ret, otuz günlük sürenin bittiği tarihte gerçekleşir.
d) Dava süresi. Başvuru açıkça reddedilirse ret işleminin tebliğini izleyen günden, zımni rette otuz günlük sürenin bittiği tarihten itibaren altmış gün içinde tam yargı davası açılır.
Sürelerin işleyişini bir örnekle göstermek yararlıdır. Eylem 10.03.2025 tarihinde gerçekleşmiş ve zarar gören kişi aynı tarihte öğrenmişse:
Aşama | Süre | Örnek tarih |
|---|---|---|
Başvuru için son gün (bir yıl) | Öğrenmeden itibaren bir yıl | 10.03.2026 |
Başvuru için üst sınır (beş yıl) | Eylem tarihinden itibaren beş yıl | 10.03.2030 |
İdarenin cevap süresi | Başvurudan itibaren otuz gün | 09.04.2026 |
Zımni ret | Otuz günlük sürenin bitimi | 09.04.2026 |
Dava açma süresi | Ret veya zımni retten itibaren altmış gün | 08.06.2026 |
Tablodaki tarihler örnektir; somut olayda sürelerin başlangıcı ayrıca değerlendirilir. Kanunun genel kuralına göre beş yıllık süre, bir yıllık süreden sonra gelse bile başvurunun en geç beş yıl içinde yapılması gerekir. Bir yıllık süre kaçırılmışsa beş yıllık süreye sığınmak mümkün değildir; beş yıllık süre yalnız öğrenmenin geciktiği hallerde işlev görür.
İYUK'nın 13. maddesinin ikinci fıkrası önemli bir istisna getirir: görevli olmayan adli yargı mercilerine açılan tam yargı davası görev yönünden reddedilirse, sonradan idari yargıda açılacak davada idareye başvurma şartı aranmaz. Bu istisna, yargı yolu tereddüdü nedeniyle süre kaybedilmesini önler. Ancak görevsizlik kararı üzerine idari yargıda dava açma süresi, kararın kesinleşmesini izleyen günden itibaren otuz gündür. İdari dava açma süresi henüz dolmamışsa, otuz gün geçmiş olsa bile bu süre içinde dava açılabilir (İYUK'nın 9. maddesi).
Sürenin Başlangıcı: Öğrenme Ne Zaman Gerçekleşir?
Bir yıllık sürenin başlangıcı, yalnız zararın görülmesi değil, eylemin idariliğinin, zararın ve illiyet bağının öğrenilmesidir. Danıştay İdare Dava Daireleri Kurulu bu ölçütü açıkça ortaya koymuştur:
Danıştay İdare Dava Daireleri Kurulunun 24.09.2025 tarihli ve 2025/58 E., 2025/46 K. sayılı kararı:
“Bu nedenlerle, 2577 sayılı Kanun'un 13. maddesinde öngörülen bir ve beş yıllık sürelerin eylemin idariliğinin ve doğurduğu zararın ortaya çıktığı tarihten itibaren hesaplanması zorunludur.”
Aynı kararda, eylemin idariliğinin sonradan anlaşıldığı hallerde sürenin bu tarihten başlayacağı belirtilmiş; somut olayda vazife malullüğü kararının tebliği esas alınmıştır. Karar oy çokluğuyla verilmiştir; karşı oylardan biri sürenin ölüm tarihinden işlemeye başladığı, diğeri ise benzer olay koşulunun oluşmadığı görüşündedir. Bu nedenle karar, her olaya körü körüne uygulanacak bir kalıp değil, öğrenmenin niteliğini belirleyen bir ölçüttür.
Bedensel zararlarda öğrenme tarihi özel bir önem taşır. Tedavi süreci tamamlanmadan zararın kapsamı kesinleşmez. Danıştay 10. Dairesi, bedensel zararın tedavi sürecinin tamamlanıp kesin sağlık raporunun alındığı tarihte öğrenilmiş sayılacağını belirtmiştir:
Danıştay 10. Dairesinin 21.11.2024 tarihli ve 2021/595 E., 2024/5242 K. sayılı kararı:
“İdari eylemlerin neden olduğu bedensel zararların, tedavi sürecinin tamamlanıp kesin sağlık raporunun alındığı tarihte öğrenilmiş sayılması ... Danıştay'ın yerleşik içtihatlarındandır.”
Zararın gelişmeye devam ettiği veya yeni bulguların ortaya çıktığı somut delillerle gösterilirse süre bu tarihten işler; zararın sonuçlarının sürmesi tek başına süreyi durdurmaz. Danıştay 8. Dairesi, zararın şiddeti, büyüklüğü ve etki alanı sonlanmadan bir ve beş yıllık sürenin işlemeyeceğini kabul etmiştir (27.10.2023 tarihli ve 2021/3951 E., 2023/5230 K. sayılı karar). Anayasa Mahkemesi ise tedavinin veya zararın gelişiminin sürdüğünü gösteren bilgi bulunmayan bir dosyada, sürenin olay tarihinden işlemeye başladığını kabul etmiştir (18.11.2025 tarihli ve 2022/61575 sayılı karar). Ceza soruşturması sürerken eylemin idariliği henüz ortaya çıkmamışsa süre başlamaz; Danıştay 10. Dairesi bu yönde karar vermiştir (28.11.2024 tarihli ve 2021/527 E., 2024/5642 K. sayılı karar).
Ölüm halinde destekten yoksun kalma zararı ölümle birlikte doğar. Bu nedenle öğrenmenin kural olarak ölüm tarihinde gerçekleştiği kabul edilir. Ancak eylemin idariliği ya da illiyet bağı sonradan ortaya çıkmışsa, yukarıdaki ölçüt gereği süre bu tarihten işler.
İdari İşlemlerde Süre: Altmış Gün ve İptal Davasından Sonra Tam Yargı
İdari işlemden doğan zararda süre, İYUK'nın 7. maddesindeki genel dava açma süresine göre işler:
İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 7. maddesinin birinci fıkrası:
“Dava açma süresi, özel kanunlarında ayrı süre gösterilmeyen hallerde Danıştayda ve idare mahkemelerinde altmış ve vergi mahkemelerinde otuz gündür.”
Buna göre işlemden doğan zararda, işlemin tebliğinden itibaren altmış gün içinde doğrudan tam yargı davası açılabilir. Vergi uyuşmazlığından doğan davalarda süre otuz gündür. İşlemden doğan zararda İYUK'nın 13. maddesindeki idareye başvuru şartı aranmaz; bu şart yalnız idari eylemler için öngörülmüştür.
İşlemle ilgili üç ayrı zaman noktası vardır:
a) İşlemin tebliği. İşlem doğrudan zarar doğurmuşsa süre tebliğden işler.
b) İşlemin icrası. İşlem tesis edildiğinde zarar doğmamış, zarar icra sırasında ortaya çıkmışsa süre icra tarihinden işler. İYUK'nın 12. maddesi bu ihtimali ayrıca düzenler.
c) İptal davasında verilen kararın tebliği. Önce iptal davası açılmışsa tam yargı davası için süre, bu davanın karara bağlanması üzerine verilen kararın tebliğinden; kanun yoluna başvurulmuşsa kanun yolu kararının tebliğinden işler. İptal isteminin reddedilmesi, kusursuz sorumluluk gibi başka bir esasa dayanan tazminat talebini kendiliğinden ortadan kaldırmaz; böyle bir talep ayrıca değerlendirilir.
İYUK'nın 11. maddesi, işlemden doğan uyuşmazlıklarda idareye başvurma imkanı tanır ve bu başvurunun süreyi durdurucu etkisini düzenler:
İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 11. maddesinin birinci fıkrası:
“İlgililer tarafından idari dava açılmadan önce, idari işlemin kaldırılması, geri alınması, değiştirilmesi veya yeni bir işlem yapılması üst makamdan, üst makam yoksa işlemi yapmış olan makamdan, idari dava açma süresi içinde istenebilir. Bu başvurma, işlemeye başlamış olan idari dava açma süresini durdurur.”
Başvuru üzerine idare otuz gün içinde cevap vermezse istek reddedilmiş sayılır; ret veya zımni ret tarihinden itibaren süre yeniden işlemeye başlar ve başvuru tarihine kadar geçen süre de hesaba katılır. Bu mekanizma, idareye başvurmanın dava açma süresini kısaltmaması için getirilmiştir.
İşlemle eylem birlikte zarar doğurmuş ve ikisi birbirinden ayrılamıyorsa hangi rejimin uygulanacağı tartışma konusu olmuştur. Danıştay İdare Dava Daireleri Kurulu, oy çokluğuyla verdiği kararda bu halde İYUK'nın 13. maddesinin uygulanacağını kabul etmiştir; karşı oyda İYUK'nın 12. maddesi uyarınca altmış günlük sürenin uygulanması gerektiği savunulmuştur (01.06.2023 tarihli ve 2023/50 E., 2023/1212 K. sayılı karar). Bu nedenle uygulamada, zararın kaynağının işlem mi eylem mi olduğu dikkatle belirlenmelidir; yanlış nitelendirme süre kaybına yol açabilir.
Süre mi Zamanaşımı mı? İYUK'nın 13. Maddesindeki Sürelerin Hukuki Niteliği
Yazının başlığında yer alan "zamanaşımı" ifadesi, okurun arama alışkanlığı nedeniyle korunmuştur. Hukuki nitelik bakımından ise İYUK'nın 13. maddesindeki bir ve beş yıllık süreler hak düşürücü süre niteliğindedir. Danıştay 8. Dairesi bu niteliği açıkça belirtir:
Danıştay 8. Dairesinin 27.10.2023 tarihli ve 2021/3951 E., 2023/5230 K. sayılı kararı:
“Kanun'da öngörülen ve hak düşürücü niteliği haiz olan ... bir ve beş yıllık süre ... içinde idareye başvuru yapılması ve idarenin açık veya zımmi reddi üzerine dava açma süresi içinde davanın açılması gerekmektedir.”
Hak düşürücü süre, borçlar hukukundaki dar anlamda zamanaşımından farklıdır. Zamanaşımında borçlu, sürenin geçtiğini def'i olarak ileri sürmezse mahkeme bunu kendiliğinden dikkate almaz. Hak düşürücü sürede ise sürenin geçip geçmediği re'sen gözetilir; davalı idarenin itirazına gerek yoktur. İdari yargıda süre aşımı, ilk inceleme aşamasında kendiliğinden değerlendirilir (İYUK'nın 14. maddesinin üçüncü fıkrasının (e) bendi ve 15. maddesinin birinci fıkrasının (b) bendi).
Bu ayrımın pratik sonuçları vardır. Süre geçtikten sonra dava açılırsa mahkeme davayı esastan incelemez; süre aşımı nedeniyle reddeder. Davalı idare süre aşımını ileri sürmese bile mahkeme bunu gözetir. Bu nedenle "zamanaşımı def'i" ileri sürülmesini beklemek doğru değildir.
İdari yargıda sürelerin kesilmesi ve durması da borçlar hukukundaki kurallara göre işlemez. İYUK'nın 11. maddesindeki idareye başvuru, yalnız işlemden doğan uyuşmazlıklarda süreyi durdurur; eylemden doğan uyuşmazlıklarda ise İYUK'nın 13. maddesindeki başvuru zaten dava şartıdır ve otuz günlük cevap süresiyle birlikte kendi rejimini kurar.
Yargı kararının uygulanmamasından doğan tazminat davası bu başlığın dışındadır. İYUK'nın 28. maddesinin üçüncü fıkrası ayrı bir sorumluluk yolu açtığı için süre ve sorumluluk ölçütü ayrıca değerlendirilir (aşağıda).
Davalı İdare, Görevli ve Yetkili Mahkeme
Tam yargı davasında davalı, uyuşmazlık bakımından sorumlu ilgili idaredir. Merkezi idarede ilgili bakanlık, yerinden yönetimde belediye, il özel idaresi veya ilgili kamu tüzel kişisi hasım gösterilir. Bakanlıklar ayrı bir kamu tüzel kişisi değildir; devlet tüzel kişiliği içinde yer alır ve idari yargıda ilgili bakanlık hasım olarak gösterilir. Davalının belirlenmesinde hizmetin hangi idare tarafından yürütüldüğü esas alınır; birim ya da görevlinin adı değil, hizmetin sahibi olan idare önemlidir.
Yanlış hasım gösterilmesi davanın reddine yol açmaz. İYUK'nın 15. maddesinin birinci fıkrasının (c) bendi uyarınca dava dilekçesi gerçek hasma tebliğ edilir:
İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 15. maddesinin birinci fıkrasının (c) bendi:
“3/f bendine göre, davanın hasım gösterilmeden veya yanlış hasım gösterilerek açılması halinde, dava dilekçesinin tespit edilecek gerçek hasma tebliğine”
Görevli mahkeme kural olarak idare mahkemesidir. Vergi uyuşmazlığından doğan tam yargı davasında vergi mahkemesi görevlidir. Danıştay yalnız sınırlı hallerde ilk derece mahkemesi olarak bakar; bunlar 2575 sayılı Danıştay Kanunu'nun 24. maddesinde sayılmıştır (Cumhurbaşkanı kararları, düzenleyici işlemler, birden çok idare veya vergi mahkemesinin yetki alanına giren işler gibi). Askeri idari yargı 2017 Anayasa değişikliğiyle kaldırılmıştır; 2018'deki 703 sayılı KHK ile 2577 sayılı Kanun'daki askeri yargıya ilişkin ibareler metinden çıkarılmıştır.
Yetkili mahkeme, işlemden doğan davalarda İYUK'nın 32. maddesine göre belirlenir:
İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 32. maddesinin birinci fıkrası:
“Göreve ilişkin hükümler saklı kalmak şartıyla bu Kanunda veya özel kanunlarda yetkili idare mahkemesinin gösterilmemiş olması halinde, yetkili idare mahkemesi, dava konusu olan idari işlemi veya idari sözleşmeyi yapan idari merciin bulunduğu yerdeki idare mahkemesidir.”
Tam yargı davalarında ise İYUK'nın 36. maddesi özel bir sıra getirir:
İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 36. maddesi:
“İdari sözleşmelerden doğanlar dışında kalan tam yargı davalarında yetkili mahkeme, sırasıyla: a) Zararı doğuran idari uyuşmazlığı çözümlemeye yetkili, b) Zarar, bayındırlık ve ulaştırma gibi bir hizmetten veya idarenin herhangi bir eyleminden doğmuş ise, hizmetin görüldüğü veya eylemin yapıldığı yer, c) Diğer hallerde davacının ikametgahının bulunduğu yer”
Buna göre tam yargı davasında yetkili mahkeme, sırasıyla zararı doğuran uyuşmazlığı çözmeye yetkili mahkeme, hizmetin görüldüğü veya eylemin yapıldığı yer mahkemesi, diğer hallerde davacının ikametgahının bulunduğu yer mahkemesidir. Taşınmazla ilgili davalarda İYUK'nın 34. maddesi, kamu görevlileriyle ilgili davalarda 33. maddesi özel yetki kuralı getirir.
Uyuşmazlık | Yetkili mahkeme | Dayanak |
|---|---|---|
Kamu görevlisinin atanması ve nakli | Yeni veya eski görev yeri | İYUK'nın 33. maddesi |
Göreve son verme, emeklilik, görevden uzaklaştırma | Son görev yapılan yer | İYUK'nın 33. maddesi |
İmar, kamulaştırma, yıkım, tahsis, ruhsat | Taşınmazın bulunduğu yer | İYUK'nın 34. maddesi |
Taşınır mal davaları | Taşınırın bulunduğu yer | İYUK'nın 35. maddesi |
Kamu aracının karıştığı trafik kazası bu kuralın önemli bir istisnasıdır. Görev, aracın niteliğine ve kazanın yeri ile zararın kaynağına göre belirlenir. 2918 sayılı Karayolları Trafik Kanunu'nun 110. maddesinin birinci fıkrası açıktır:
Karayolları Trafik Kanunu'nun 110. maddesinin birinci fıkrası:
“İşleteni veya sahibi Devlet ve diğer kamu kuruluşları olan araçların sebebiyet verdiği zararlara ilişkin olanları dâhil, bu Kanundan doğan sorumluluk davaları, adli yargıda görülür. Zarar görenin kamu görevlisi olması, bu fıkra hükmünün uygulanmasını önlemez.”
Bu nedenle karayolunda kamu aracının sebebiyet verdiği zararlarda, zarar gören kamu görevlisi olsa ve idarenin hizmet kusuru ileri sürülse bile görevli yargı yolu adli yargıdır. İdari yargının görevli olduğu haller, kazanın KTK'nın uygulama alanı dışında kalan bir yerde (örneğin kışla içinde) meydana gelmesi ya da zararın aracın işletilmesinden değil kamu hizmetinin organizasyonundan doğması gibi ayrık durumlardır. KTK'nın 2. maddesi, karayolu dışındaki kamuya açık alanların bir kısmını da Kanun'un uygulama alanına soktuğu için yalnız "karayolu dışı" olmak görev ayrımı için yeterli değildir. Danıştay İdare Dava Daireleri Kurulu, mahkum sevki için kiralanan ticari taksiyle meydana gelen kazada (16.07.2025 tarihli ve 2024/3148 E., 2025/1552 K. sayılı karar) ve kışla içindeki kazada (16.07.2025 tarihli ve 2024/3128 E., 2025/1553 K. sayılı karar) idari yargının görevli olduğuna karar vermiştir; her iki karar da oy çokluğuyla verilmiş, karşı oylarda adli yargının görevli olduğu savunulmuştur.
Kamu hastanesinde verilen sağlık hizmetinden doğan zararlarda görevli mahkeme idare mahkemesidir ve sorumluluk kural olarak hizmet kusuruna dayanır. Danıştay 10. Dairesi, sağlık hizmetinde idarenin tazmin yükümlülüğünün doğması için zararın hizmet kusuru sonucunda meydana gelmesi gerektiğini belirtmiştir (13.09.2023 tarihli ve 2019/8794 E., 2023/4441 K. sayılı karar). Özel sağlık kuruluşlarında ise sorumluluk sözleşmeye aykırılık çerçevesinde adli yargıda değerlendirilir; ayrıntı tıbbi uygulama hatası yazımızdadır.
Kamulaştırma ve kamulaştırmasız el atma uyuşmazlıkları kendi özel rejimine tabidir; bu yazının konusu, idarenin genel tazminat sorumluluğudur. Bu uyuşmazlıklar kamulaştırmasız el atma ve kamulaştırma yazılarımızda anlatılmıştır.
Dava Dilekçesi, Talep Artırımı ve Yargılama
Tam yargı davası, İYUK'nın 3. maddesine uygun, imzalı bir dilekçeyle açılır. Dilekçede tarafların ad ve adresleri, dava konusu ve sebebi, dayanılan deliller, idari işlemin yazılı bildirim tarihi ve tam yargı davalarında uyuşmazlık konusu miktar gösterilir. Dilekçenin şekline ilişkin eksiklik, İYUK'nın 15. maddesinin birinci fıkrasının (d) bendi uyarınca doğrudan dilekçenin reddine yol açar. Davacı, ret kararının tebliğinden itibaren otuz gün içinde dilekçeyi yeniden düzenleyerek verebilir; aynı yanlışlık tekrarlanırsa dava reddedilir (15. maddenin beşinci fıkrası). Harç veya posta ücretinin verilmemesi ya da eksik verilmesi ayrı bir usule tabidir: İYUK'nın 6. maddesi uyarınca otuz gün içinde tamamlanması tebliğ edilir; süresinde tamamlanmazsa dava açılmamış sayılır. Delil eksikliği ise dilekçe reddi nedeni değil, ispat meselesidir.
Yargılama sırasında tazminat miktarı çoğu zaman başlangıçta kesin olarak bilinemez. Kanun bu sorunu talep artırımı yoluyla çözer:
İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 16. maddesinin dördüncü fıkrası:
“Ancak, tam yargı davalarında dava dilekçesinde belirtilen miktar, süre veya diğer usul kuralları gözetilmeksizin nihai karar verilinceye kadar, harcı ödenmek suretiyle bir defaya mahsus olmak üzere artırılabilir ve miktarın artırılmasına ilişkin dilekçe otuz gün içinde cevap verilmek üzere karşı tarafa tebliğ edilir.”
Talep artırımının üç sınırı vardır. Birincisi, artırım bir defaya mahsustur. İkincisi, artırım nihai karar verilinceye kadar yapılabilir; ilk derece kararı verildikten sonra kural olarak yeni artırım yapılamaz. Üçüncüsü, artırım için harç ödenmesi gerekir. Artırım dilekçesi yeni bir dava değildir; mevcut davadaki talebin genişletilmesidir. Bu nedenle artırılan tutara da dava dilekçesindeki faiz başlangıç tarihinden itibaren faiz yürütülür. Bozma veya kaldırma sonrasında yeniden alınan bilirkişi raporunda tazminat miktarı yükselirse, yeni rapora dayanılarak yeniden artırım yapılabileceği kabul edilmektedir; bu, ikinci bir artırım sayılmaz (Danıştay 10. Dairesinin 19.06.2025 tarihli ve 2022/703 E., 2025/3121 K. sayılı kararı).
İdari yargıda ıslah kurumu ayrı bir tartışma konusudur. İYUK'nın 31. maddesi, HMK'ya yalnız belirli konularda atıf yapar; ıslah bu listede yer almaz. Bu nedenle tam yargı davalarında talep artırımı için öncelikle İYUK'nın 16. maddesinin dördüncü fıkrasındaki özel yol kullanılır. Islahın idari yargıda uygulanabilirliği ve sınırları, ayrı bir yazının konusudur.
Yargılama sonunda verilen karara karşı kanun yolu açıktır. İdare ve vergi mahkemelerinin kararlarına karşı, kararın tebliğinden itibaren otuz gün içinde bölge idare mahkemesine istinaf yoluna başvurulur. Bölge idare mahkemesinin İYUK'nın 46. maddesinde sayılan kararlarına karşı, o maddedeki parasal sınırın üstündeki tam yargı davalarında yine otuz gün içinde Danıştaya temyiz yoluna gidilebilir. 46. maddenin birinci fıkrası kapsamı dışındaki davalarda temyiz, bölge idare mahkemesinin kaldırma kararı üzerine yeniden verdiği kararlara karşı açıktır; ancak aynı maddenin ikinci fıkrası tek hakimle görülen davalar, belirli parasal sınırın altında kalan farklar, yalnız vekalet ücreti ve yargılama giderlerine ilişkin kararlar gibi hallerde temyizi kapatmıştır. 7589 sayılı Kanun'un geçici 1. maddesinin üçüncü fıkrası uyarınca bu değişiklikler, 31.07.2026'dan sonra bölge idare mahkemelerince verilen kararlara uygulanır. İYUK'nın 45. maddesindeki parasal sınırın altında kalan tam yargı davalarında ise karar kesindir; bu sınırın üstündeki davalar istinafa açıktır.
Tazminatın Kapsamı: Maddi Zarar, Manevi Zarar ve Faiz
Tam yargı davasında tazminat, zararın türüne göre belirlenir. Maddi zarar, kişinin malvarlığında meydana gelen eksilmeyi ifade eder. İdarenin sorumluluğunun kaynağı Anayasa'nın 125. maddesi ve idare hukukunun sorumluluk ilkeleridir; zararın kapsamı ve hesabında 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun (TBK) hükümlerinden yararlanılır. Bedensel zarar ve ölüm zararlarında TBK'nın 53 ila 55. maddeleri bu nedenle ayrıca önem taşır. Haksız fiile ilişkin genel hüküm TBK'nın 49. maddesidir:
Türk Borçlar Kanunu'nun 49. maddesi:
“Kusurlu ve hukuka aykırı bir fiille başkasına zarar veren, bu zararı gidermekle yükümlüdür.”
Bedensel zararlarda tazminat kalemleri TBK'nın 54. maddesinde sayılmıştır: tedavi giderleri, kazanç kaybı, çalışma gücünün azalmasından ya da yitirilmesinden doğan kayıplar ve ekonomik geleceğin sarsılmasından doğan kayıplar. Ölüm halinde TBK'nın 53. maddesi cenaze giderlerini, ölüm hemen gerçekleşmemişse tedavi giderleri ile çalışma gücü kayıplarını ve ölenin desteğinden yoksun kalan kişilerin kayıplarını kapsar. Destekten yoksun kalma tazminatı, ölenin yakınlarının ondan sağladığı desteğin yoksunluğunu giderir. Hesapta ölen ile yakını arasındaki destek ilişkisi, ölenin geliri, yaşı ve destek süresi dikkate alınır. Hesap, çoğu zaman bilirkişi ya da aktüer incelemesiyle yapılır. TBK'nın 55. maddesi, hesaplanan tazminatın miktar esas alınarak hakkaniyet düşüncesiyle artırılamayacağını veya azaltılamayacağını belirtir. Aynı madde, kısmen veya tamamen rücu edilemeyen sosyal güvenlik ödemelerinin tazminattan indirilemeyeceğini açıkça söyler.
Tazminatın hesabında TBK'nın 55. maddesi uygulanır. Madde, destekten yoksun kalma ve bedensel zararların bu Kanun hükümlerine ve sorumluluk hukuku ilkelerine göre hesaplanacağını, kısmen veya tamamen rücu edilemeyen sosyal güvenlik ödemelerinin tazminattan indirilemeyeceğini belirtir. Maddenin ikinci fıkrası, bu hükümlerin idari eylem ve işlemlerden doğan vücut bütünlüğü kaybı ve ölüm zararlarında da uygulanacağını açıkça söyler. Bu nedenle idari yargıda bedensel zarar ve destekten yoksun kalma hesabı, özel hukuktaki ölçütlerle yapılır.
Manevi zarar, kişinin kişilik değerlerinde meydana gelen eksilmedir. Manevi tazminat, malvarlığındaki eksilmeyi değil, duyulan elem ve ızdırabı kısmen hafifletmeyi amaçlar. Danıştay 10. Dairesi manevi tazminatın işlevini ve ölçütlerini şöyle açıklar:
Danıştay 10. Dairesinin 11.09.2025 tarihli ve 2022/4736 E., 2025/3693 K. sayılı kararı:
“Manevi tazminat, kişinin mal varlığında meydana gelen eksilmeyi gidermeye yönelik bir tazmin aracı değil, manevi değerlerinde bir eksilme meydana gelen ve yaşama sevinci ve zevki azalan kişinin manen tatminini sağlamaya yönelik bir tazmin aracıdır.”
Manevi tazminatın miktarı takdire bağlıdır. Mahkeme, olayın meydana geliş biçimini, zararın ağırlığını, idarenin kusurunun niteliğini ve sorumluluk sebebini gözeterek hakkaniyete uygun bir tutar belirler. Tutar, benzer ihlalleri özendirmeyecek ölçüde caydırıcı olmalı, ancak hakkaniyeti aşan bir cezaya dönüşmemelidir.
Tazminat miktarı belirlenirken zarar görenin müterafik kusuru indirim yapılmasını gerektirir. Kaldırımdaki bozukluk nedeniyle düşen davacıya ilişkin kararda Danıştay 8. Dairesi, zarara uğrayanın kusurlu olup olmadığının ortaya konulması gerektiğini belirtmiştir (27.03.2025 tarihli ve 2023/2818 E., 2025/3283 K. sayılı karar). Zarar görenin kusuru yoksa indirim yapılmaz; varsa tazminat kusur oranında azaltılır.
Faiz, tazminat alacağının ayrılmaz parçasıdır. İdari eylemden doğan zararda faiz, kural olarak idareye başvuru tarihinden itibaren işler. Gerekçe şudur: başvuru dava şartıdır ve idare zararı en erken bu tarihte sulhen ödeyebilir. Görevli olmayan adli yargıda dava açılmışsa faiz, o dava tarihinden işler. Bu ilke Danıştay'ın yerleşik uygulamasıdır:
Danıştay İdare Dava Daireleri Kurulunun 23.06.2025 tarihli ve 2025/442 E., 2025/1384 K. sayılı kararı:
“yargı yerince hükmedilecek tazminat miktarına, ön karar için idareye yapılan başvuru tarihi, görevli olmayan adli yargıda dava açılması halinde ise adli yargıda dava açıldığı tarih itibarıyla yasal faiz uygulanması ilkesi benimsenmiştir.”
Talep artırımıyla artırılan tutara da aynı tarihten faiz yürütülür. Danıştay İçtihatları Birleştirme Kurulu, 24.10.2024 tarihli kararıyla (2021/5 esas, 2024/2 karar) bu konudaki kararlar arasındaki aykırılığı, dava dilekçesindeki miktara hangi tarihten faiz yürütülüyorsa artırılan miktara da aynı tarihten faiz yürütülmesi yönünde gidermiştir. Kurul kararının tam metni arşivde bulunmadığı için burada doğrudan alıntı yapılmamış; kural, kararı uygulayan daire kararları üzerinden gösterilmiştir. Danıştay 10. Dairesi, 04.11.2025 tarihli ve 2022/6775 E., 2025/4974 K. sayılı kararında artırılan tutara başvuru tarihinden itibaren faiz yürütülmesi gerektiğini belirtmiştir.
Faizin oranı, 3095 sayılı Kanuni Faiz ve Temerrüt Faizine İlişkin Kanun'a göre belirlenen yasal faiztir. 16.07.2026 tarihli ve 7589 sayılı Kanun'un 10. maddesiyle 3095 sayılı Kanun'un 1. maddesi değiştirilmiş; yasal faiz, Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankasının önceki yılın 31 Aralık günü kısa vadeli kredi işlemlerinde uyguladığı reeskont oranının yüzde sekseni üzerinden hesaplanmaya başlamıştır. Oran yıl içinde değişebildiği için faiz dönem dönem hesaplanır. Faiz, dava dilekçesinde talep edilmelidir; talep edilmeyen faize kendiliğinden hükmedilmez.
16.07.2026 tarihli ve 7589 sayılı Kanun, 31.07.2026'da yürürlüğe girmiş ve TBK'nın 55. maddesine iki fıkra eklemiştir. Eklenen üçüncü fıkra faizin başlangıcını dönemlere ayırır:
Türk Borçlar Kanunu'nun 55. maddesinin üçüncü fıkrası:
“Çalışma gücünün azalmasından ya da yitirilmesinden doğan kayıplar ile ölenin desteğinden yoksun kalan kişilerin bu sebeple uğradıkları kayıplar nedeniyle, zarar görenin veya destekte bulunan kişinin kazancının bilindiği döneme ilişkin hesaplanan tazminat miktarının toplamına haksız fiil veya zarar doğuran olayın meydana geldiği tarihten; zarar görenin veya destekte bulunan kişinin kazancının bilinemediği döneme ilişkin hesaplanan tazminat miktarının toplamına ise karar tarihinden itibaren kanuni faiz işletilir.”
Eklenen dördüncü fıkra ise faize değil, mahsuba ilişkindir: çalışma gücü kaybı ve destekten yoksun kalma tazminatlarında, ifa amacıyla tahkikat başlayıncaya kadar ödenen bedel, ödeme tarihine göre belirlenecek tazminat miktarından oransal olarak mahsup edilir. Bu kural, idarenin olaydan sonra yaptığı ön ödemelerin tazminattan düşüleceğini gösterir.
Yeni rejim, 7589 sayılı Kanun'un geçici 1. maddesinin dokuzuncu fıkrası uyarınca yalnız 31.07.2026 tarihinden sonra meydana gelen haksız fiil ve zarar doğuran olaylara uygulanır. Bu tarihten önceki olaylarda önceki hükümler ve Danıştay'ın başvuru tarihine ilişkin içtihadı geçerlidir. Bu nedenle olay tarihi, faiz rejiminin belirlenmesinde belirleyicidir.
Yargı Kararının Uygulanmaması: İYUK'nın 28. Maddesi ve Ağır Hizmet Kusuru
İdare, yargı kararlarının gereğini yerine getirmek zorundadır. İYUK'nın 28. maddesinin birinci fıkrası bu yükümlülüğü ve süresini düzenler:
İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 28. maddesinin birinci fıkrası:
“Danıştay, bölge idare mahkemeleri, idare ve vergi mahkemelerinin esasa ve yürütmenin durdurulmasına ilişkin kararlarının icaplarına göre idare, gecikmeksizin işlem tesis etmeye veya eylemde bulunmaya mecburdur. Bu süre hiçbir şekilde kararın idareye tebliğinden başlayarak otuz günü geçemez.”
2.7.2026 tarihli ve 7588 sayılı Kanun'la eklenen cümle uyarınca, Milli Savunma Bakanlığı, Jandarma, Sahil Güvenlik, Emniyet ve Milli İstihbarat Teşkilatı personeli ile adayları ve öğrencileri hakkında; terör örgütleriyle eylem birliği, yardım, propaganda veya iltisak gerekçeleriyle tesis edilen işlemler, 375 sayılı KHK'nin geçici 35. maddesi kapsamındaki işlemler ve güvenlik soruşturması ya da arşiv araştırması sonucu tesis edilen işlemler nedeniyle verilen ve göreve iade sonucunu doğuran mahkeme kararları, nihai kararların kesinleşmesinden sonra yerine getirilir.
İdare bu süre içinde kararın gereğini yerine getirmezse zarar gören kişi, İYUK'nın 28. maddesinin üçüncü fıkrasına dayanarak idare aleyhine maddi ve manevi tazminat davası açabilir:
İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 28. maddesinin üçüncü fıkrası:
“Danıştay, bölge idare mahkemeleri, idare ve vergi mahkemeleri kararlarına göre işlem tesis edilmeyen veya eylemde bulunulmayan hallerde idare aleyhine Danıştay ve ilgili idari mahkemede maddi ve manevi tazminat davası açılabilir.”
Bu davada İYUK'nın 13. maddesindeki idareye başvuru şartı aranmaz. Danıştay uygulamasında, kararın tebliğinden itibaren on yıllık genel zamanaşımı süresi içinde idareye başvurulabileceği ve talebin reddi üzerine altmış gün içinde tam yargı davası açılabileceği kabul edilmektedir. Anayasa Mahkemesi de bu yorumu açıkça belirtmiştir (19.11.2020 tarihli ve 2018/17071 sayılı karar, § 64).
Bu davanın dayanağı, yargı kararının uygulanmamasıdır. Kararın uygulanmaması, tek başına ağır hizmet kusuru olarak değerlendirilebilir. Ancak her gecikme ağır hizmet kusuru sayılmaz; idarenin kararın gereğini yerine getirmek için gösterdiği çaba ve gecikmenin nedeni ayrıca değerlendirilir. Danıştay 10. Dairesi, gecikmenin ağır hizmet kusuru oluşturup oluşturmadığını somut olayın koşullarına göre değerlendirmiştir (31.05.2021 tarihli ve 2019/9381 E., 2021/2854 K. sayılı karar).
Anayasa'nın 138. maddesinin son fıkrası, yargı kararlarının uygulanması yükümlülüğünü anayasal düzeye çıkarır:
Anayasa'nın 138. maddesinin son fıkrası:
“Yasama ve yürütme organları ile idare, mahkeme kararlarına uymak zorundadır; bu organlar ve idare, mahkeme kararlarını hiçbir suretle değiştiremez ve bunların yerine getirilmesini geciktiremez.”
Anayasa Mahkemesi, yargı kararının uygulanmamasını kararın icrası hakkı kapsamında değerlendirmiştir. Mahkeme, İYUK'nın 28. maddesinin üçüncü fıkrasındaki tazminat yolunun idarenin kararı uygulama yükümlülüğünü ortadan kaldırmadığını ve bu yolun kararın uygulanmamasının alternatifi sayılamayacağını belirtmiştir:
Anayasa Mahkemesinin 19.11.2020 tarihli ve 2018/17071 sayılı kararı:
“2577 sayılı Kanun'un 28. maddesinin üçüncü fıkrasında öngörülen tazminat yolu, idarenin mahkeme kararlarını uygulama yönündeki anayasal yükümlülüklerini ortadan kaldırmadığı gibi bu tazminat hükümleri kararın uygulanmamasının alternatif bir yolu olarak kabul edilemez.”
Bu nedenle yargı kararının uygulanmaması halinde iki yol birlikte değerlendirilir: idareyi kararı uygulamaya zorlamak ve uğranılan zarar için tazminat istemek. Tazminat davası, kararın uygulanması talebinin yerine geçmez.
Sıkça Sorulan Sorular
Tam yargı davası ne kadar sürede açılır? İdari eylemden doğan zararda, eylemi öğrendikten itibaren bir yıl ve her halde eylem tarihinden itibaren beş yıl içinde idareye başvurulur; başvurunun reddi veya otuz günlük sessizlik üzerine altmış gün içinde dava açılır. İdari işlemden doğan zararda ise kural, işlemin tebliğinden itibaren altmış gün içinde dava açmaktır.
İdareye başvurmadan tam yargı davası açılabilir mi? İdari eylemden doğan zararda hayır; İYUK'nın 13. maddesi idareye başvuruyu dava şartı olarak öngörür. İdari işlemden doğan zararda ise başvuru zorunlu değildir; işlemin tebliğinden itibaren doğrudan tam yargı davası açılabilir. Görevli olmayan adli yargı mercilerine açılan dava görev yönünden reddedilirse, sonradan idari yargıda açılacak davada bu şart aranmaz (İYUK'nın 13. maddesinin ikinci fıkrası); ancak görevsizlik kararının kesinleşmesinden itibaren otuz gün içinde dava açılmalıdır (İYUK'nın 9. maddesi).
Hizmet kusuru ile kusursuz sorumluluk arasındaki fark nedir? Hizmet kusurunda idarenin hizmeti kötü, geç ya da hiç işletmesi söz konusudur; kusur aranır. Kusursuz sorumlulukta ise kusur aranmadan, risk, sosyal risk veya fedakarlığın denkleştirilmesi ilkeleri gereği zarar tazmin edilir. Mahkeme önce hizmet kusurunu araştırır; bulamazsa kusursuz sorumluluğa geçer.
Hizmet kusurunu kim ispatlar? İdari yargıda re'sen araştırma ilkesi geçerlidir; mahkeme hizmet kusurunu kendiliğinden araştırır. Davacı, zararın varlığını ve zararla idarenin eylemi arasındaki illiyet bağını ortaya koymalıdır. Zararın miktarı çoğu zaman bilirkişi incelemesiyle belirlenir.
Tam yargı davası hangi mahkemede açılır? Kural olarak idare mahkemesinde. Vergi uyuşmazlığından doğan davalarda vergi mahkemesi görevlidir. Yetkili mahkeme, İYUK'nın 36. maddesindeki sıraya göre belirlenir.
Davalı olarak kimi göstermeliyim? Zarara yol açan hizmeti yürüten kamu tüzel kişisini. Bakanlık, belediye, il özel idaresi ya da ilgili kamu kurumu bu kapsamdadır. Yanlış hasım gösterilirse dava reddedilmez; dilekçe gerçek hasma tebliğ edilir.
Tazminat miktarı sonradan artırılabilir mi? Evet. İYUK'nın 16. maddesinin dördüncü fıkrası uyarınca tazminat, nihai karar verilinceye kadar bir defaya mahsus olmak üzere ve harç ödenerek artırılabilir. Artırılan tutara da dava dilekçesindeki faiz başlangıç tarihinden itibaren faiz yürütülür.
Faiz ne zaman başlar? İdari eylemden doğan zararda kural olarak idareye başvuru tarihinden; görevli olmayan adli yargıda dava açılmışsa o dava tarihinden itibaren yasal faiz işler. 31.07.2026'dan sonra meydana gelen olaylarda, çalışma gücü kaybı ve destekten yoksun kalma tazminatı bakımından TBK'nın 55. maddesinin yeni fıkraları uygulanır; diğer zarar kalemlerinde genel faiz kuralı geçerlidir.
İptal davası açmadan tazminat istenebilir mi? Evet. İYUK'nın 12. maddesi doğrudan tam yargı davası açılmasına imkan verir. İptal davası açmak zorunlu değildir; ancak iptal kararı alınması hukuka aykırılığı kesinleştirir. Hukuka aykırılığa dayanan talepte bu husus davada ortaya konulmalıdır; kusursuz sorumlulukta ise hukuka aykırılık aranmaz. Ayrıca zararın varlığı, illiyet bağı ve manevi tazminat koşulları her halde incelenir.
Yargı kararı uygulanmazsa ne olur? İdare, kararın gereğini en geç otuz gün içinde yerine getirmek zorundadır. 7588 sayılı Kanun'la eklenen özel hallerde ise karar, nihai kararın kesinleşmesinden sonra uygulanır. Uygulanmazsa İYUK'nın 28. maddesinin üçüncü fıkrası uyarınca idare aleyhine maddi ve manevi tazminat davası açılabilir. Anayasa Mahkemesi, bu tazminat yolunun kararın uygulanmasının alternatifi olmadığını belirtmiştir.
Zamanaşımı def'i ileri sürülmezse dava yine reddedilir mi? Evet. İYUK'nın 13. maddesindeki süreler hak düşürücü niteliktedir; mahkeme süre aşımını re'sen gözetir. Davalı idarenin zamanaşımı def'i ileri sürmemesi sonucu değiştirmez.
İdari işlemle eylem birlikteyse hangi süre uygulanır? İkisi birlikte zarar doğurmuş ve ayrılamıyorsa İYUK'nın 13. maddesindeki rejim uygulanır. Bu nedenle bir yıl ve beş yıllık başvuru süresi ile otuz günlük cevap süresi dikkate alınır.
Manevi tazminat miktarı nasıl belirlenir? Mahkeme olayın oluş biçimini, zararın ağırlığını, idarenin kusurunun niteliğini ve sorumluluk sebebini gözeterek hakkaniyete uygun bir tutar takdir eder. Tutar, benzer ihlalleri özendirmeyecek ölçüde caydırıcı olmalı, ancak hakkaniyeti aşan bir cezaya dönüşmemelidir.
