Ceza HukukuBağlı olduğu rehber: Ceza Davaları ve Ceza Yargılaması 2026
Tutuklama ve Adli Kontrol Kararına İtiraz: Süre, Merci ve Usul 2026
Tutuklama ve adli kontrol kararlarına itiraz, kararın öğrenildiği günden itibaren iki hafta içinde, kararı veren hakimliğe ya da mahkemeye verilecek dilekçeyle veya zabıt katibine tutanağa geçirilen beyanla yapılır; tutuklu, ceza infaz kurumu müdürüne de başvurabilir. Sulh ceza hakimliğinin tutuklama ve adli kontrol kararlarına yapılan itirazı yargı çevresindeki asliye ceza mahkemesi hakimi, asliye ceza mahkemesinin kararlarına yapılan itirazı ağır ceza mahkemesi inceler. İtiraz kararın uygulanmasını kendiliğinden durdurmaz ve merciin itiraz üzerine verdiği karar kesindir; itiraz süresi geçse de tahliye talebi her aşamada yapılabilir.
Tutuklama ve Adli Kontrol Nedir?
Tutuklama, kuvvetli suç şüphesinin varlığını gösteren somut deliller ve bir tutuklama nedeni bulunduğunda, şüpheli ya da sanığın hakim kararıyla, hüküm kesinleşmeden önce özgürlüğünden yoksun bırakılmasıdır. Ceza muhakemesinde bir koruma tedbiridir; şartları Ceza Muhakemesi Kanunu’nun (CMK) 100. maddesinde düzenlenmiştir. Anayasamız da suçluluğu hakkında kuvvetli belirti bulunan kişilerin ancak kaçmalarını, delillerin yok edilmesini veya değiştirilmesini önlemek gibi kanunda gösterilen hallerde hakim kararıyla tutuklanabileceğini söyler (Anayasa’nın 19. maddesi).
Adli kontrol, tutuklama sebepleri bulunduğu halde şüpheli ya da sanığı tutuklamak yerine yurt dışına çıkmama, düzenli olarak imza verme ya da konutunu terk etmeme gibi yükümlülüklere bağlayan koruma tedbiridir (CMK’nın 109. maddesi). Tutuklamanın daha hafif seçeneğidir: tutuklama kararında adli kontrolün neden yetersiz kalacağı somut olgularla gösterilmelidir (CMK’nın 101. maddesinin ikinci fıkrası). Ceza yargılamasının genel işleyişi ceza davaları rehberimizde anlatılmıştır.
Tutuklama ve Adli Kontrol Kararına İtiraz Süresi Ne Kadardır?
İtiraz süresi iki haftadır ve kararın öğrenildiği gün başlar. Tutuklama ve adli kontrol kararları için kanunda ayrı bir süre bulunmadığından CMK’nın 268. maddesindeki genel itiraz süresi uygulanır:
CMK’nın 268. maddesinin birinci fıkrası:
“Hâkim veya mahkeme kararına karşı itiraz, kanunun ayrıca hüküm koymadığı hâllerde 35 inci maddeye göre ilgililerin kararı öğrendiği günden itibaren iki hafta içinde kararı veren mercie verilecek bir dilekçe veya tutanağa geçirilmek koşulu ile zabıt kâtibine beyanda bulunmak suretiyle yapılır. Tutanakla tespit edilen beyanı ve imzayı mahkeme başkanı veya hâkim onaylar. 263 üncü madde hükmü saklıdır.”
Tutuklama ve adli kontrole ilişkin hükümler, bu kararlara itiraz edilebileceğini söyler ama ayrı bir süre koymaz: tutuklama kararları için CMK’nın 101. maddesinin beşinci fıkrası, tutukluluğun devamı ve salıverilme kararları için 104. maddesinin ikinci fıkrası, salıverilme istemi üzerine verilen kararlar için 105. maddesi, adli kontrole ilişkin kararlar için 111. maddesinin ikinci fıkrası. Bu nedenle bu kararların hepsinde itiraz süresi iki haftadır. Süre kısadır; itirazın son güne bırakılmaması gerekir.
a) Süre Ne Zaman Başlar?
Kanun itiraz süresini tebliğe değil, kararın öğrenilmesine bağlar. Tutuklama kararının içeriği şüpheli ya da sanığa sözlü olarak bildirilir ve bir örneği verilir: “Kararın içeriği şüpheli veya sanığa sözlü olarak bildirilir, ayrıca bir örneği yazılmak suretiyle kendilerine verilir ve bu husus kararda belirtilir.” (CMK’nın 101. maddesinin ikinci fıkrası).
Hazır bulunmayan ilgiliye karar tebliğ etme zorunluluğu ise koruma tedbirlerini kapsamaz. CMK’nın 35. maddesinin ikinci fıkrasına göre “Koruma tedbirlerine ilişkin olanlar hariç, aleyhine kanun yoluna başvurulabilecek hâkim veya mahkeme kararları, hazır bulunamayan ilgilisine tebliğ olunur.” Bu yüzden tutuklama ya da adli kontrol kararına itiraz için kararın ayrıca tebliğ edilmesi beklenmemelidir. 7499 sayılı Kanun da istinaf ve temyiz sürelerini kararın gerekçesiyle birlikte tebliğine bağlarken 268. maddede yalnız süreyi yedi günden iki haftaya çıkarmış, başlangıcı “öğrenme” olarak bırakmıştır.
b) Süre Nasıl Hesaplanır?
Hafta olarak belirlenen sürenin bitişini CMK’nın 39. maddesi düzenler:
CMK’nın 39. maddesinin ikinci ve dördüncü fıkraları:
“(2) Süre, hafta olarak belirlenmiş ise, tebligatın yapıldığı günün, son haftada isim itibarıyla karşılığı olan günün mesai saati bitiminde sona erer.
…
(4) Son gün bir tatile rastlarsa süre, tatilin ertesi günü biter.”
Hüküm başlangıç günü olarak tebligatın yapıldığı günü anar; itiraz süresi ise kararın öğrenilmesiyle başlar. Kanun, öğrenmeyle başlayan hafta süresinin bitişi için ayrı bir kural koymamıştır. Öğrenme günü tebliğ günü gibi esas alınınca süre, iki hafta sonraki aynı adlı günün mesai saati bitiminde sona erer: örneğin pazartesi öğrenilen karara en geç iki hafta sonraki pazartesi itiraz edilebilir. Süre öğrenmenin ertesi gününden başlayarak on dört gün sayılsa da sonuç değişmez. UYAP üzerinden elektronik ortamda yapılan işlemlerde ise kanun açıktır: “Elektronik ortamda yapılan işlemlerde süre gün sonunda biter.” (CMK’nın 38/A maddesinin dokuzuncu fıkrası). Hak kaybı yaşanmaması için itirazın son haftaya bırakılmadan yapılması en güvenli yoldur. Adli tatile rastlayan süreler işlemez ve tatilin bittiği günden itibaren üç gün uzatılmış sayılır (CMK’nın 331. maddesinin dördüncü fıkrası); bununla birlikte tutuklama ve adli kontrol kararına itirazın tatile güvenilmeden iki hafta içinde yapılması yerinde olur.
Süre kusursuz olarak kaçırılmışsa eski hale getirme istenebilir: “Kusuru olmaksızın bir süreyi geçirmiş olan kişi, eski hale getirme isteminde bulunabilir.” (CMK’nın 40. maddesi). Kanun yoluna başvuru hakkı kendisine bildirilmeyen kişi de kusursuz sayılır. Eski hale getirme dilekçesi, engelin kalkmasından itibaren iki hafta içinde, süreye uyulduğunda usule ilişkin işlemleri yapacak olan mahkemeye verilir; dilekçede sürenin geçmesinde kusur bulunmadığını gösteren olgular açıklanır, varsa belgeleri eklenir ve kaçırılan itiraz da dilekçeyle aynı anda yapılır (CMK’nın 41. maddesi). İki haftalık süre 01.06.2024 ve sonrasında kalkan engellere uygulanır; daha önce kalkan engellerde eski hüküm geçerliydi (CMK’nın geçici 6. maddesinin birinci fıkrasının (a) bendi). İstemin kabulüne ilişkin karar kesindir, reddine karşı itiraz edilebilir (CMK’nın 42. maddesinin ikinci fıkrası).
c) Yedi Gün mü, İki Hafta mı?
İtiraz süresi önceden yedi gündü. 02.03.2024 tarihinde kabul edilen ve 12.03.2024 tarihli Resmi Gazete’de yayımlanan 7499 sayılı Kanun, CMK’nın 268. maddesinin birinci fıkrasındaki “yedi gün” ibaresini “iki hafta” olarak değiştirmiştir. Bu değişiklik 01.06.2024 tarihinde yürürlüğe girmiştir. Geçiş hükmüne göre yeni süre, “1/6/2024 tarihinde ve sonrasında verilen kararlar hakkında uygulanır”; bu tarihten önce verilen kararlarda eski hüküm, yani yedi günlük süre uygulanır (CMK’nın geçici 6. maddesinin birinci fıkrasının (c) bendi). Bugün verilen bir tutuklama ya da adli kontrol kararına itiraz süresi iki haftadır.
İtiraz Nereye Yapılır, Hangi Merci İnceler?
İtiraz dilekçesi kararı veren hakimliğe ya da mahkemeye verilir; itirazı inceleyecek merci ise kanunda ayrıca gösterilmiştir. Sulh ceza hakimliğinin tutuklama ve adli kontrol kararlarına yapılan itirazı yargı çevresindeki asliye ceza mahkemesi hakimi, asliye ceza mahkemesinin kararlarına yapılan itirazı ağır ceza mahkemesi inceler.
Kararına itiraz edilen hakim ya da mahkeme itirazı önce kendisi değerlendirir: “Kararına itiraz edilen hâkim veya mahkeme, itirazı yerinde görürse kararını düzeltir; yerinde görmezse en çok üç gün içinde, itirazı incelemeye yetkili olan mercie gönderir.” (CMK’nın 268. maddesinin ikinci fıkrası). İnceleme merci şöyle belirlenir:
CMK’nın 268. maddesinin üçüncü fıkrasının (b) ve (c) bentleri:
“b) Sulh ceza hâkimliğinin tutuklama ve adli kontrole ilişkin verdiği kararlara karşı yapılan itirazların incelenmesi, yargı çevresinde bulunduğu asliye ceza mahkemesi hâkimine aittir. İtirazı incelemeye yetkili mercilerin farklı olduğu hâllerde, itirazların gecikmeksizin incelenmesi amacıyla, kararına itiraz edilen sulh ceza hâkimliği tarafından gerekli tedbirler alınır. Sulh ceza hâkimliği işleri, asliye ceza hâkimi tarafından görülüyorsa itirazı inceleme yetkisi ağır ceza mahkemesi başkanına aittir.
c) Asliye ceza mahkemesi hâkimi tarafından verilen kararlara yapılacak itirazların incelenmesi, yargı çevresinde bulundukları ağır ceza mahkemesine ve bu mahkeme ile başkanı tarafından verilen kararlar hakkındaki itirazların incelenmesi, o yerde ağır ceza mahkemesinin birden çok dairesinin bulunması hâlinde, numara olarak kendisini izleyen daireye; son numaralı daire için birinci daireye; o yerde ağır ceza mahkemesinin tek dairesi varsa, en yakın ağır ceza mahkemesine aittir.”
Soruşturma evresinde tutuklama kararını savcının istemiyle sulh ceza hakimi, kovuşturma evresinde ise davaya bakan mahkeme verir (CMK’nın 101. maddesinin birinci fıkrası). Hangi kararın itirazına hangi merciin baktığı aşağıdaki tabloda toplanmıştır:
Kararı veren | İtirazı inceleyen merci | Dayanak |
|---|---|---|
Sulh ceza hakimliği (soruşturmada tutuklama, tutukluluğun devamı, tahliye isteminin reddi, adli kontrol) | Yargı çevresindeki asliye ceza mahkemesi hakimi | CMK 268/3-b |
Sulh ceza hakimliği işlerine asliye ceza hakimi bakıyorsa | Ağır ceza mahkemesi başkanı | CMK 268/3-b |
Asliye ceza mahkemesi (kovuşturmada) | Yargı çevresindeki ağır ceza mahkemesi | CMK 268/3-c |
Ağır ceza mahkemesi ve başkanı (kovuşturmada) | Numara olarak izleyen daire; son numaralı daire için birinci daire; o yerde tek daire varsa en yakın ağır ceza mahkemesi | CMK 268/3-c |
Naip hakim | Mensup olduğu ağır ceza mahkemesinin başkanı | CMK 268/3-d |
Bölge adliye mahkemesi ceza dairesi ya da esas mahkeme olarak bakan Yargıtay ceza dairesi | Üyenin kararını dairenin başkanı; daire başkanının ve dairenin kararını numara itibarıyla izleyen ceza dairesi; son numaralı daire için birinci ceza dairesi | CMK 268/3-e |
Sulh ceza hakimliğinin tutuklama ve adli kontrol dışındaki kararlarına yapılan itirazı ise numara olarak izleyen sulh ceza hakimliği inceler (CMK’nın 268. maddesinin üçüncü fıkrasının (a) bendi). Tutuklama ve adli kontrol kararları için bu kural 01.01.2022’den beri uygulanmaz: 7331 sayılı Kanun’un 24. maddesiyle değiştirilen (b) bendi bu tarihte yürürlüğe girmiş ve itirazı asliye ceza mahkemesi hakimine vermiştir.
Tutuklama kararında itiraz merciinin yazılmamış olması tek başına hak ihlali sayılmamıştır. Anayasa Mahkemesi, itiraz merciinin gösterilmediği bir tutuklama kararında itirazın kanuna uygun olarak asliye ceza mahkemesince incelendiğini tespit etmiş ve şöyle demiştir: “Nitekim başvurucunun tutuklama kararına yaptığı itiraz da bu hüküm uyarınca Asliye Ceza Mahkemesince incelenmiş ve reddedilmiştir” (Anayasa Mahkemesinin 26.02.2025 tarihli ve 2022/42369 başvuru numaralı kararı, § 40). Mahkeme bu nedenle tutukluluğa etkili itiraz hakkının ihlal edilmediği sonucuna varmış ve kişi hürriyeti ve güvenliği hakkına ilişkin iddiayı açıkça dayanaktan yoksun olduğu için kabul edilemez bulmuştur (oy birliğiyle).
Tutuklama Kararına Kimler, Nasıl İtiraz Edebilir?
Tutuklama ve adli kontrol kararına şüpheli ya da sanığın kendisi, müdafii, eşi ve yasal temsilcisi itiraz edebilir; Cumhuriyet savcısı da itiraz yoluna başvurabilir. İtiraz dilekçeyle ya da zabıt katibine yapılan ve tutanağa geçirilen beyanla yapılır; tutuklu, bulunduğu ceza infaz kurumunun müdürüne de başvurabilir.
Kanun yolları hakim ve mahkeme kararlarına karşı Cumhuriyet savcısı, şüpheli ve sanık için açıktır; kanun ayrıca katılanı ve suçtan zarar göreni de sayar (CMK’nın 260. maddesi). Savcı sanık lehine de kanun yoluna başvurabilir. Avukat, “müdafiliğini veya vekilliğini üstlendiği kişilerin açık arzusuna aykırı olmamak koşuluyla” kanun yollarına başvurabilir (CMK’nın 261. maddesi). Eş ve yasal temsilci ise kendiliklerinden başvurabilir: “Şüpheli veya sanığın yasal temsilcisi ve eşi, şüpheli veya sanığa açık olan kanun yollarına süresi içinde kendiliklerinden başvurabilirler.” (CMK’nın 262. maddesi). Tutuklu çocuksa velayet sahibi ana ya da baba, onun yasal temsilcisi olarak süresi içinde kendiliğinden itiraz edebilir; çünkü “Ana ve baba, velâyetleri çerçevesinde üçüncü kişilere karşı çocuklarının yasal temsilcisidirler.” (Türk Medeni Kanunu’nun (TMK) 342. maddesi). Kısıtlı bir yetişkini de vasisi temsil eder (TMK’nın 403. maddesi). Tutuklu ergin ve kısıtlı değilse ana, baba ya da kardeş bu maddelerde kendi adlarına kanun yoluna başvurabilecekler arasında sayılmamıştır; onlar için yol, tutuklunun kendisinin veya müdafiin itirazıdır.
Tutuklu kişi için kanun ayrıca kolaylık tanır:
CMK’nın 263. maddesinin birinci ve dördüncü fıkraları:
“(1) Tutuklu bulunan şüpheli veya sanık, zabıt kâtibine veya tutuklu bulunduğu ceza infaz kurumu ve tutukevi müdürüne beyanda bulunmak suretiyle veya bu hususta bir dilekçe vererek kanun yollarına başvurabilir.
…
(4) Zabıt kâtibi veya kurum müdürü tarafından ikinci fıkra hükmüne göre işlem yapıldığı zaman kanun yolları için bu Kanunda belirlenen süreler kesilmiş sayılır.”
Tutuklama istendiğinde şüpheli ya da sanık, kendisinin seçeceği ya da baronun görevlendireceği bir müdafiin yardımından yararlanır (CMK’nın 101. maddesinin üçüncü fıkrası). Müdafiin soruşturma ve kovuşturmadaki görevleri ceza avukatı ne iş yapar yazımızda anlatılmıştır. Tutuklamadan ve tutuklamanın uzatılmasına ilişkin her karardan tutuklunun bir yakınına ya da belirlediği bir kişiye hakimin kararıyla gecikmeksizin haber verilir; yabancı şüpheli ya da sanığın tutuklandığı, yazılı olarak karşı çıkmadıkça vatandaşı olduğu devletin konsolosluğuna bildirilir (CMK’nın 107. maddesi).
Dilekçede itirazın konusu olan karar (hakimlik ya da mahkeme, tarih ve sayı), itiraz edenin kim olduğu, itirazın gerekçeleri ve istem (salıverilme, olmazsa adli kontrol uygulanması) açıkça yazılmalıdır. Gerekçeler, aşağıda anlatılan ve tutuklama kararında gösterilmesi zorunlu olan dört unsura göre kurulursa itiraz merciinin önüne somut bir inceleme konusu gelir.
Tutuklama Hangi Şartlarla Verilir, İtirazda Neler İleri Sürülür?
Tutuklama için kuvvetli suç şüphesini gösteren somut deliller ve bir tutuklama nedeni birlikte bulunmalı, tedbir ölçülü olmalı ve adli kontrol yetersiz kalmalıdır. Bu şartlardan birinin eksik olduğu ya da kararda somut olgularla gösterilmediği, itirazın temel gerekçesidir:
CMK’nın 100. maddesinin birinci fıkrası:
“Kuvvetli suç şüphesinin varlığını gösteren somut delillerin ve bir tutuklama nedeninin bulunması halinde, şüpheli veya sanık hakkında tutuklama kararı verilebilir. İşin önemi, verilmesi beklenen ceza veya güvenlik tedbiri ile ölçülü olmaması halinde, tutuklama kararı verilemez.”
Kararın gerekçesinde neyin gösterileceğini de kanun sayar:
CMK’nın 101. maddesinin ikinci fıkrası:
“Tutuklamaya, tutuklamanın devamına veya bu husustaki bir tahliye isteminin reddine ilişkin kararlarda;
a) Kuvvetli suç şüphesini,
b) Tutuklama nedenlerinin varlığını,
c) Tutuklama tedbirinin ölçülü olduğunu,
d) Adli kontrol uygulamasının yetersiz kalacağını,
gösteren deliller somut olgularla gerekçelendirilerek açıkça gösterilir.”
Adli kontrolün yetersizliğine ilişkin (d) bendi 7331 sayılı Kanun’la eklenmiş ve 14.07.2021’de yürürlüğe girmiştir. Savcı da tutuklama isterken gerekçe göstermek ve adli kontrol uygulamasının yetersiz kalacağını belirten hukuki ve fiili nedenlere yer vermek zorundadır (CMK’nın 101. maddesinin birinci fıkrası). Bu dört unsurdan biri kararda yalnız kanun metni tekrarlanarak geçiştirilmişse, itirazda bu eksiklik somut olarak gösterilmelidir.
Kuvvetli suç şüphesinin bulunmaması, tutuklamanın hukuka aykırılığının ayrı bir sebebidir. Anayasa Mahkemesi, bir gazetecinin televizyon programındaki sözleri nedeniyle tutuklandığı başvuruda, ifadelerin bağlamı ve başvurucunun savunması gözetildiğinde “tutuklama için gerekli olan suç işlendiğine dair kuvvetli belirtinin mevcut olmadığı” sonucuna varmış ve Anayasa’nın 19. maddesinin üçüncü fıkrasının ihlal edildiğine karar vermiştir (Anayasa Mahkemesinin 27.05.2025 tarihli ve 2023/91838 başvuru numaralı kararı, §§ 22, 25; ihlal kararı oy çokluğuyla verilmiştir). Mahkeme bu sonuç karşısında tutuklama nedenlerini ve ölçülülüğü ayrıca incelememiştir.
a) Tutuklama Nedenleri ve Katalog Suçlar
Kanun iki tutuklama nedeni sayar: şüpheli ya da sanığın kaçması, saklanması veya kaçacağı şüphesini uyandıran somut olgular bulunması; davranışlarının delilleri yok etme, gizleme ya da değiştirme veya tanık, mağdur ya da başkaları üzerinde baskı girişiminde bulunma hususlarında kuvvetli şüphe oluşturması (CMK’nın 100. maddesinin ikinci fıkrası).
Bazı suçlarda ise kanun, “somut delillere dayanan kuvvetli şüphe sebeplerinin varlığı halinde, tutuklama nedeni var sayılabilir” der (CMK’nın 100. maddesinin üçüncü fıkrası). Halk arasında “katalog suçlar” denilen bu liste; soykırım ve insanlığa karşı suçları, göçmen kaçakçılığı ve insan ticaretini, kasten öldürmeyi, kasten yaralamanın bazı nitelikli hallerini, işkenceyi, cinsel saldırıyı (birinci fıkra hariç), çocukların cinsel istismarını, hırsızlık ve yağmayı, uyuşturucu ticaretini, suç işlemek amacıyla örgüt kurmayı, devletin güvenliğine ve anayasal düzene karşı suçları, bazı kaçakçılık ve orman yakma suçlarını kapsar. Kadına karşı işlenen kasten yaralama ile sağlık personeline ve öğretmenlere karşı görevleri sırasında ya da görevleri sebebiyle işlenen kasten yaralama da listededir; öğretmenlere ilişkin (k) bendi 7528 sayılı Kanun’la eklenmiş ve 18.10.2024’te yürürlüğe girmiştir.
Katalog suç tutuklamayı zorunlu kılmaz. Kanun tutuklama nedeninin “var sayılabileceğini” söyler; kuvvetli suç şüphesinin somut delillere dayanması, ölçülülük ve adli kontrolün yetersizliği bu suçlarda da kararda gösterilmelidir. “Somut delillere dayanan” ibaresi 7331 sayılı Kanun’la eklenmiş ve 14.07.2021’de yürürlüğe girmiştir.
b) Tutuklama Yasağı Olan Haller
Bazı suçlarda tutuklama kararı hiç verilemez:
CMK’nın 100. maddesinin dördüncü fıkrası:
“Sadece adlî para cezasını gerektiren suçlarda veya vücut dokunulmazlığına karşı kasten işlenenler hariç olmak üzere hapis cezasının üst sınırı iki yıldan fazla olmayan suçlarda tutuklama kararı verilemez.”
Çocuklar için ayrıca şu yasak vardır: “Onbeş yaşını doldurmamış çocuklar hakkında üst sınırı beş yılı aşmayan hapis cezasını gerektiren fiillerinden dolayı tutuklama kararı verilemez.” (Çocuk Koruma Kanunu’nun 21. maddesi). Tutuklama yasağı bulunan hallerde de adli kontrol uygulanabilir (CMK’nın 109. maddesinin ikinci fıkrası). Adli kontrol yükümlülüklerini isteyerek yerine getirmeyen kişi hakkında ise CMK’nın 112. maddesinin birinci fıkrası, “hükmedilebilecek hapis cezasının süresi ne olursa olsun” tutuklama kararı verilebileceğini söyler. Hüküm metni, hapis cezasının süresine bağlı yasağı (üst sınırı iki yılı aşmayan suçlar) aşar; yalnız adli para cezası gerektiren suçları ve çocuklara ilişkin yasağı ayrıca anmaz.
c) Dosyaya Erişim Kısıtlıysa İtiraz
Müdafi soruşturma evresinde dosya içeriğini inceleyebilir ve belgelerin örneğini alabilir. Bu yetki, soruşturmanın amacını tehlikeye düşürebilecekse savcının istemi üzerine hakim kararıyla kısıtlanabilir; ancak bu karar yalnız kanunda sayılan suçlar (ör. kasten öldürme, cinsel saldırı, uyuşturucu ticareti, örgüt kurma, devletin güvenliğine karşı suçlar) için verilebilir (CMK’nın 153. maddesi). Kısıtlama kararı olsa bile şüphelinin ifadesini içeren tutanak, bilirkişi raporları ve şüphelinin hazır bulunmaya yetkili olduğu işlemlere ilişkin tutanaklar müdafiden saklanamaz; kısıtlama, iddianamenin kabulüyle sona erer.
Gerekçesiz kısıtlama, tutuklamaya etkili itiraz hakkını zedeleyebilir. Anayasa Mahkemesi, kısıtlama kararında soruşturmanın amacının nasıl tehlikeye düşeceğinin somutlaştırılmadığı bir başvuruda, başvurucunun “tutuklanmasını haklı göstermek için ileri sürülen gerekçelere tatmin edici şekilde itiraz etme imkânının bulunmadığı” sonucuna varmış ve Anayasa’nın 19. maddesinin sekizinci fıkrasının ihlal edildiğine karar vermiştir (Anayasa Mahkemesinin 12.06.2025 tarihli ve 2023/73561 başvuru numaralı kararı, §§ 46-47; bu kısım oy çokluğuyla). Aynı kararda tutuklamanın hukuki olmadığı şikayeti açıkça dayanaktan yoksun bulunmuştur; ihlal yalnız dosyaya erişimin gerekçesiz kısıtlanmasına ilişkindir.
İtiraz Üzerine Ne Olur, Merciin Kararı Kesin mi?
İtiraz, tutukluyu kendiliğinden serbest bırakmaz ve merciin itiraz üzerine verdiği karar kesindir. Tek istisna, merciin itiraz üzerine ilk defa verdiği tutuklama kararıdır; ona karşı itiraz yoluna gidilebilir.
Kanuna göre “İtiraz, kararın yerine getirilmesinin geri bırakılması sonucunu doğurmaz.”; ancak kararına itiraz edilen makam ya da kararı inceleyecek merci geri bırakılmasına karar verebilir (CMK’nın 269. maddesi). Kararı veren hakim ya da mahkeme itirazı yerinde görmezse en çok üç gün içinde merciye gönderir. Merci itirazı yazılı cevap verebilmeleri için savcıya ve karşı tarafa bildirebilir, inceleme ve araştırma yapabilir (CMK’nın 270. maddesinin birinci fıkrası). Tutuklama ve salıverilme istemine ilişkin itirazlarda savcıdan görüş alınırsa bu görüş şüpheli, sanık ya da müdafie bildirilir; onlar da üç gün içinde görüşlerini bildirebilir (CMK’nın 270. maddesinin ikinci fıkrası).
İtiraz kural olarak duruşma yapılmadan incelenir; gerekli görülürse savcı ve sonra müdafi dinlenir. Merci itirazı yerinde görürse itiraz konusu hakkında da karar verir, örneğin tutuklananın salıverilmesine ya da adli kontrol uygulanmasına hükmeder. Kararın kesinliği ve istisnası aynı maddededir:
CMK’nın 271. maddesi:
“(1) Kanunda yazılı olan hâller saklı kalmak üzere, itiraz hakkında duruşma yapılmaksızın karar verilir. Ancak, gerekli görüldüğünde Cumhuriyet savcısı ve sonra müdafi veya vekil dinlenir.
(2) İtiraz yerinde görülürse merci, aynı zamanda itiraz konusu hakkında da karar verir.
(3) Karar mümkün olan en kısa sürede verilir.
(4) Merciin, itiraz üzerine verdiği kararları kesindir; ancak ilk defa merci tarafından verilen tutuklama kararlarına karşı itiraz yoluna gidilebilir.”
Dördüncü fıkradaki istisna, örneğin sulh ceza hakimliğinin tutuklama istemini reddettiği ve savcının itirazı üzerine merciin ilk kez tutuklama kararı verdiği durumda ortaya çıkar; bu karara karşı itiraz edilebilir. İtiraz reddedilse de süresiz olan tahliye talebi yolu açıktır (aşağıda). Salıverildikten sonra yeniden verilen tutuklama kararı da yeni bir karardır ve ona karşı da itiraz edilebilir (CMK’nın 101. maddesinin beşinci fıkrası). İtiraz yolu tükenince Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru için süre işlemeye başlar.
İtiraz, Tahliye Talebi ve 30 Günlük Tutukluluk İncelemesi Arasındaki Fark Nedir?
İtiraz, iki haftalık süreye bağlı bir kanun yoludur ve kararı başka bir merci inceler. Tahliye talebi ise süreye bağlı değildir: şüpheli ya da sanık soruşturma ve kovuşturmanın her aşamasında salıverilmesini isteyebilir ve bu talebin reddine de itiraz edilebilir. Tutukluluğun devamı ayrıca en geç otuz günde bir incelenir.
Yol | Kim başvurur | Ne zaman | Kim karar verir | Karar ve sonrası | Dayanak |
|---|---|---|---|---|---|
İtiraz | Şüpheli, sanık, müdafi, eş, yasal temsilci, Cumhuriyet savcısı | Kararın öğrenilmesinden itibaren iki hafta içinde | Dilekçe kararı verene verilir; itirazı 268/3’teki merci inceler | Mümkün olan en kısa sürede; merciin kararı kesin | CMK 268, 271 |
Tahliye (salıverilme) talebi | Şüpheli ya da sanık | Soruşturma ve kovuşturmanın her aşamasında, süresiz | Hakim ya da mahkeme | Üç gün içinde (örgüt faaliyeti çerçevesindeki suçlarda yedi gün); kararlara itiraz edilebilir | CMK 104, 105 |
Adli kontrol altında serbest bırakılma istemi | Tutuklu şüpheli ve müdafii (Cumhuriyet savcısı da isteyebilir) | Soruşturma evresinde | Sulh ceza hakimi | Üç gün içinde (tutuklunun isteminde örgüt faaliyeti çerçevesindeki suçlarda yedi gün); kararlara itiraz edilebilir | CMK 103, 105 |
Tutukluluk incelemesi | Resen; soruşturmada savcının istemiyle, şüpheli de isteyebilir | Soruşturmada en geç otuzar günde bir; kovuşturmada her oturumda, oturumlar arasında ya da otuz gün içinde | Soruşturmada sulh ceza hakimi, kovuşturmada mahkeme | Tutukluluğun devamı ya da salıverilme kararına itiraz edilebilir | CMK 108, 104/2 |
Tahliye talebine ilişkin temel kural şudur: “Soruşturma ve kovuşturma evrelerinin her aşamasında şüpheli veya sanık salıverilmesini isteyebilir.” (CMK’nın 104. maddesinin birinci fıkrası). Bu nedenle itiraz süresi kaçırılmışsa ya da itiraz reddedilmişse de tahliye talebinde bulunulabilir; kanun talebi yeni bir delil ya da gelişmeye bağlamaz. Talep üzerine merci savcının, şüpheli, sanık ya da müdafiin görüşünü alarak üç gün içinde, örgüt faaliyeti çerçevesinde işlenen suçlarda yedi gün içinde, istemin kabulüne, reddine ya da adli kontrol uygulanmasına karar verir; duruşma dışında bu karar verilirken görüş alınmaz (CMK’nın 105. maddesi). Dosya bölge adliye mahkemesine geldiğinde salıverilme istemi hakkındaki kararı, dosya üzerinde yapacağı incelemeden sonra bölge adliye mahkemesinin ilgili dairesi verir (CMK’nın 104. maddesinin üçüncü fıkrası).
Otuz günlük inceleme CMK’nın 108. maddesinde düzenlenmiştir; 109. madde ise adli kontrolü düzenler. Soruşturma evresinde sulh ceza hakimi, savcının istemi üzerine ve şüpheli ya da müdafii dinlenerek en geç otuzar günlük sürelerle tutukluluğun devamının gerekip gerekmediğine karar verir. Kovuşturma evresinde hakim ya da mahkeme bunu her oturumda, koşullar gerektirdiğinde oturumlar arasında ya da otuz günlük süre içinde resen yapar.
Azami Tutukluluk Süresi Ne Kadardır?
Ağır ceza mahkemesinin görevine girmeyen işlerde tutukluluk en çok bir yıl, zorunlu hallerde altı ay uzatmayla bir buçuk yıldır. Ağır ceza mahkemesinin görevine giren işlerde en çok iki yıldır ve uzatma toplam üç yılı geçemez; Türk Ceza Kanunu’nun İkinci Kitap Dördüncü Kısmının dördüncü ila yedinci bölümlerinde tanımlanan suçlarda ve Terörle Mücadele Kanunu kapsamındaki suçlarda uzatma toplam beş yılı geçemez.
CMK’nın 102. maddesinin ikinci ve dördüncü fıkraları:
“(2) Ağır ceza mahkemesinin görevine giren işlerde, tutukluluk süresi en çok iki yıldır. Bu süre, zorunlu hallerde, gerekçesi gösterilerek uzatılabilir; uzatma süresi toplam üç yılı, 5237 sayılı Türk Ceza Kanununun İkinci Kitap Dördüncü Kısım Dördüncü, Beşinci, Altıncı ve Yedinci Bölümünde tanımlanan suçlar ile 12/4/1991 tarihli ve 3713 sayılı Terörle Mücadele Kanunu kapsamına giren suçlarda beş yılı geçemez.
…
(4) Soruşturma evresinde tutukluluk süresi, ağır ceza mahkemesinin görevine girmeyen işler bakımından altı ayı, ağır ceza mahkemesinin görevine giren işler bakımından ise bir yılı geçemez. Ancak, Türk Ceza Kanununun İkinci Kitap Dördüncü Kısım Dördüncü, Beşinci, Altıncı ve Yedinci Bölümünde tanımlanan suçlar, Terörle Mücadele Kanunu kapsamına giren suçlar ve toplu olarak işlenen suçlar bakımından bu süre en çok bir yıl altı ay olup, gerekçesi gösterilerek altı ay daha uzatılabilir.”
İşin türü | Soruşturma evresinde en çok | Toplam en çok (uzatmayla) |
|---|---|---|
Ağır ceza mahkemesinin görevine girmeyen işler | Altı ay | Bir yıl; zorunlu hallerde altı ay daha (bir buçuk yıl) |
Ağır ceza mahkemesinin görevine giren işler | Bir yıl | İki yıl; uzatma toplam üç yılı geçemez (beş yıl) |
TCK İkinci Kitap Dördüncü Kısım 4-7. bölüm suçları ve Terörle Mücadele Kanunu kapsamındaki suçlar | Bir yıl altı ay, gerekçeyle altı ay daha | İki yıl; uzatma toplam beş yılı geçemez (yedi yıl) |
Ağır ceza mahkemesinin görevine giren ve toplu olarak işlenen suçlar (üç ya da daha fazla kişinin işlediği suç) | Bir yıl altı ay, gerekçeyle altı ay daha | İki yıl; uzatma toplam üç yılı geçemez (beş yıl) |
Toplu olarak işlenen suçlarda yalnız soruşturma evresindeki sınır uzar (CMK’nın 102. maddesinin dördüncü fıkrası); toplam sınır değişmez, yedi yıllık sınır yalnız TCK İkinci Kitap Dördüncü Kısım 4-7. bölüm suçları ile Terörle Mücadele Kanunu kapsamındaki suçlar içindir (ikinci fıkra). Toplu suç, aralarında iştirak iradesi bulunmasa da üç veya daha fazla kişi tarafından işlenen suçtur (CMK’nın 2. maddesinin birinci fıkrasının (k) bendi).
Fiili işlediği sırada on beş yaşını doldurmamış çocuklar için bu süreler yarı oranında, on sekiz yaşını doldurmamış çocuklar için dörtte üç oranında uygulanır (CMK’nın 102. maddesinin beşinci fıkrası). Uzatma kararları savcının, şüpheli ya da sanığın ve müdafiin görüşleri alındıktan sonra verilir (CMK’nın 102. maddesinin üçüncü fıkrası).
Azami Süre Nasıl Hesaplanır?
Azami süre, aynı dosyada yargılanan suçların her biri için ayrı ayrı değil, dosya bakımından işler. Yargıtay Ceza Genel Kurulu, birden fazla suçun bir dosyada yürütüldüğü durumda “uygulanan bir tutuklama tedbirinin soruşturma ve kovuşturmaların tamamı açısından sonuç doğuracağı açıktır” demiştir. Aynı kararda hesaba hangi sürelerin gireceği de açıklanmıştır: “Öte yandan tutukluluk süresinin hesabında ilk derece mahkemesi önünde yargılama aşamasında geçen sürelerin dikkate alınması gerekir.” ve “Bu bakımdan temyiz aşamasında geçen süreler tutukluluk süresinin değerlendirmesinde göz önünde bulundurulamaz. Ancak bozma kararı sonrasında bireyin durumu tekrar suç isnadına bağlı tutmaya dönüşeceğinden ilk derece mahkemesi önünde geçen süre değerlendirmede dikkate alınacaktır.” (Yargıtay Ceza Genel Kurulunun 22.12.2022 tarihli ve 2017/862 E., 2022/829 K. sayılı kararı, oy birliğiyle). Karardaki beş yıl, ağır ceza işlerindeki genel üst sınırdır ve bugün de geçerlidir; TCK İkinci Kitap Dördüncü Kısmının dördüncü ila yedinci bölümlerindeki suçlarda ve Terörle Mücadele Kanunu kapsamındaki suçlarda sınır yedi yıldır.
Yargıtay 5. Ceza Dairesi de sonraki bir kararında “temyiz aşamasında geçen sürenin, 5271 sayılı Kanun'un 102. maddesinde yazılı azami tutukluluk süresinin hesabında dikkate alınmayacağı” gerekçesiyle tahliye talebini reddetmiştir (Yargıtay 5. Ceza Dairesinin 17.04.2025 tarihli ve 2025/747 E., 2025/5526 K. sayılı kararı, oy birliğiyle). Anayasa Mahkemesi de ilk derece mahkemesinin mahkumiyet hükmünden sonraki tutulmayı suç isnadına bağlı tutukluluk değil, “mahkûmiyete bağlı tutma” olarak niteler (Anayasa Mahkemesinin 30.04.2025 tarihli ve 2022/94010 başvuru numaralı kararı, § 15). Aksi görüş de vardır: Yargıtay 10. Ceza Dairesinin 21.05.2024 tarihli ve 2021/13130 E., 2024/19051 K. sayılı kararında Daire salıverilme taleplerini oy çokluğuyla reddetmiş, karşı oyda ise azami tutukluluk sürelerine hükmün kesinleşmesine kadar geçen sürelerin de dahil olduğu savunulmuştur. Anayasa Mahkemesi, kanun yolunda geçen sürenin sayılmaması kuralını suç isnadına bağlı tutuklamaya özgü saymış ve yurt dışı çıkış yasağı biçimindeki adli kontrolün azami süresine uygulamamıştır (aşağıda, adli kontrolün süresine ilişkin başlık).
Adli Kontrol Yükümlülükleri Nelerdir?
Adli kontrol, CMK’nın 109. maddesinin üçüncü fıkrasında sayılan on iki yükümlülükten birini ya da birkaçını içerir. Yurt dışı çıkış yasağı, imza yükümlülüğü ve halk arasında “ev hapsi” denilen konutu terk etmeme bunların en bilinenleridir. CMK’daki liste şöyledir:
CMK’nın 109. maddesinin üçüncü fıkrası:
“Adlî kontrol, şüphelinin aşağıda gösterilen bir veya birden fazla yükümlülüğe tabi tutulmasını içerir:
a) Yurt dışına çıkamamak.
b) Hâkim tarafından belirlenen yerlere, belirtilen süreler içinde düzenli olarak başvurmak.
c) Hâkimin belirttiği merci veya kişilerin çağrılarına ve gerektiğinde meslekî uğraşlarına ilişkin veya eğitime devam konularındaki kontrol tedbirlerine uymak.
d) Her türlü taşıtları veya bunlardan bazılarını kullanamamak ve gerektiğinde kaleme, makbuz karşılığında sürücü belgesini teslim etmek.
e) Özellikle uyuşturucu, uyarıcı veya uçucu maddeler ile alkol bağımlılığından arınmak amacıyla, hastaneye yatmak dahil, tedavi veya muayene tedbirlerine tâbi olmak ve bunları kabul etmek.
f) Şüphelinin parasal durumu göz önünde bulundurularak, miktarı ve bir defada veya birden çok taksitlerle ödeme süreleri, Cumhuriyet savcısının isteği üzerine hâkimce belirlenecek bir güvence miktarını yatırmak.
g) Silâh bulunduramamak veya taşıyamamak, gerektiğinde sahip olunan silâhları makbuz karşılığında adlî emanete teslim etmek.
h) Cumhuriyet savcısının istemi üzerine hâkim tarafından miktarı ve ödeme süresi belirlenecek parayı suç mağdurunun haklarını güvence altına almak üzere aynî veya kişisel güvenceye bağlamak.
i) Aile yükümlülüklerini yerine getireceğine ve adlî kararlar gereğince ödemeye mahkûm edildiği nafakayı düzenli olarak ödeyeceğine dair güvence vermek.
j) Konutunu terk etmemek.
k) Belirli bir yerleşim bölgesini terk etmemek.
l) Belirlenen yer veya bölgelere gitmemek.”
Bu yükümlülüklerden (a) bendi halk arasındaki adıyla yurt dışı çıkış yasağı, (b) bendi imza yükümlülüğü, (j) bendi konutu terk etmeme (ev hapsi) olarak bilinir. Denetimli Serbestlik Hizmetleri Yönetmeliği konutu terk etmemeyi, şüpheli ya da sanığın “yargı mercii tarafından belirlenen konutunu mazereti olmaksızın veya izin almaksızın terk etmemeyi” diye tanımlar (Yönetmeliğin 56. maddesi). Taşıt kullanma yasağında hakim ya da savcı, şüphelinin mesleki uğraşılarında araç kullanmasına sürekli ya da geçici olarak izin verebilir (CMK’nın 109. maddesinin beşinci fıkrası).
Çocuklar hakkında bu yükümlülüklere ek olarak belirlenen çevre sınırları dışına çıkmamak, belirlenen bazı yerlere gidememek veya ancak bazı yerlere gidebilmek ve belirlenen kişi ve kuruluşlarla ilişki kurmamak tedbirlerine de karar verilebilir (Çocuk Koruma Kanunu’nun 20. maddesinin birinci fıkrası). Aynı maddenin ikinci fıkrasına göre: “Ancak bu tedbirlerden sonuç alınamaması, sonuç alınamayacağının anlaşılması veya tedbirlere uyulmaması durumunda tutuklama kararı verilebilir.”
Adli kontrol yalnız tutuklamanın yerine verilmez. Tutuklama yasağı olan hallerde de (CMK’nın 109. maddesinin ikinci fıkrası) ve azami tutukluluk süresi dolduğu için salıverilenler hakkında da (yedinci fıkra) uygulanabilir. Ağır bir hastalık ya da engellilik nedeniyle ceza infaz kurumunda hayatını yalnız idame ettiremeyen şüpheli ile gebe olan ya da doğurduğu tarihten itibaren altı ay geçmemiş bulunan kadın şüpheli hakkında da tutuklama yerine adli kontrol kararı verilebilir (dördüncü fıkra).
a) Elektronik Kelepçe Ayrı Bir Adli Kontrol mü?
Hayır. Halk arasında “elektronik kelepçe” denilen elektronik izleme, CMK’nın 109. maddesinde ayrı bir yükümlülük olarak sayılmaz; verilen yükümlülüğün denetlenme yöntemidir. Kanuna göre “Şüpheli, sanık ve hükümlülerin toplum içinde izlenmesi, gözetimi ve denetimi elektronik cihazların kullanılması suretiyle de yerine getirilebilir.” (Denetimli Serbestlik Hizmetleri Kanunu’nun 15/A maddesi). Yönetmelik de elektronik izlemeyi kararların “infaz edilmesinde kullanılan bir yöntem” olarak tanımlar (97. madde).
Hangi kararların elektronik cihazla yerine getirilebileceği Yönetmelikte sayılmıştır:
Denetimli Serbestlik Hizmetleri Yönetmeliği’nin 100. maddesinin birinci fıkrası:
“Haklarında belirli yerlere gitmekten yasaklama veya belirlenen konut, yer veya bölgeden çıkmama ya da belirlenen kişilere yaklaşmamaya dair verilen denetimli serbestlik kararları, elektronik cihaz kullanılmak suretiyle yerine getirilebilir.”
Yükümlünün elektronik cihazla takip edilip edilmeyeceğine, komisyonun önerisi üzerine izleme merkezinin kapasitesi, yükümlünün durumu, yargı mercii kararının niteliği ve infaz kabiliyeti değerlendirilerek karar verilir (Yönetmeliğin 100. maddesinin ikinci ve üçüncü fıkraları).
b) Adli Kontrol Ne Kadar Sürer?
Adli kontrolün de azami süresi vardır. Bu düzenleme 7331 sayılı Kanun’la eklenmiş ve 01.01.2022’de yürürlüğe girmiştir:
CMK’nın 110/A maddesi:
“(1) Ağır ceza mahkemesinin görevine girmeyen işlerde adli kontrol süresi en çok iki yıldır. Ancak bu süre, zorunlu hâllerde gerekçesi gösterilerek bir yıl daha uzatılabilir.
(2) Ağır ceza mahkemesinin görevine giren işlerde, adli kontrol süresi en çok üç yıldır. Bu süre, zorunlu hâllerde, gerekçesi gösterilerek uzatılabilir; uzatma süresi toplam üç yılı, Türk Ceza Kanununun İkinci Kitap Dördüncü Kısım Dördüncü, Beşinci, Altıncı ve Yedinci Bölümünde tanımlanan suçlar ile Terörle Mücadele Kanunu kapsamına giren suçlarda dört yılı geçemez.
(3) Bu maddede öngörülen adli kontrol süreleri, çocuklar bakımından yarı oranında uygulanır.”
İşin türü | Adli kontrol en çok | Uzatmayla toplam |
|---|---|---|
Ağır ceza mahkemesinin görevine girmeyen işler | İki yıl | Bir yıl daha (üç yıl) |
Ağır ceza mahkemesinin görevine giren işler | Üç yıl | Uzatma toplam üç yılı geçemez (altı yıl) |
TCK İkinci Kitap Dördüncü Kısım 4-7. bölüm suçları ve Terörle Mücadele Kanunu kapsamındaki suçlar | Üç yıl | Uzatma toplam dört yılı geçemez (yedi yıl) |
Adli kontrol yükümlülüğünün devam edip etmeyeceğine en geç dört aylık aralıklarla karar verilir: soruşturmada savcının istemiyle sulh ceza hakimi, kovuşturmada mahkeme resen karar verir (CMK’nın 110. maddesinin dördüncü fıkrası).
Azami sürenin hesabında tutukluluktan farklı bir kural uygulanır. Anayasa Mahkemesi Genel Kurulu, yurt dışı çıkış yasağına ilişkin bir başvuruda sürenin, 7331 sayılı Kanun’un yürürlüğe girdiği 01.01.2022’den önce başlamış tedbirlerde de tedbirin başladığı tarihten işleyeceğini söylemiştir: “Dolayısıyla somut olayda adli kontrol tedbirine karar verildiği tarihten itibaren sürenin başlatılması gerektiği sonucuna varılmıştır.” Aynı kararda, tutuklulukta kanun yolunda geçen sürenin sayılmaması kuralı yurt dışı çıkış yasağına uygulanmamıştır: “Kanun yolunda geçen sürelerin azami sürenin hesaplanmasında dikkate alınmaması suç isnadına bağlı tutuklama ile ilgilidir.” Bu nedenle “hüküm verildikten sonra adli kontrol tedbirinde geçen sürenin de hesaba katılması gerekmektedir” (Anayasa Mahkemesi Genel Kurulunun 16.12.2025 tarihli ve 2023/95649 başvuru numaralı kararı, §§ 39-41; Resmi Gazete 16.04.2026, sayı 33226; ihlal kararı oy çokluğuyla verilmiştir). Karar yurt dışı çıkış yasağına ilişkindir ve gerekçesi, bu tedbirin “özgürlükten yoksun bırakma niteliğinde dahi olmayan” bir tedbir olmasına dayanır; konutu terk etmeme bakımından aynı sonuç kendiliğinden çıkarılmamalıdır.
Hüküm kesinleşince yargılama sırasında verilen adli kontrol de sona erer. Yargıtay 4. Ceza Dairesi, hükmün kesinleşmesi ve şartla tahliye dikkate alındığında yargılama sırasında verilen “yurt dışına çıkamama adli kontrol tedbirinin kendiliğinden sona erdiğinin ve devamında herhangi bir hukuki yararın bulunmadığının kabulü gerektiğinden” yasağın kaldırılması talebinin reddine karşı yapılan itirazı reddeden kararı kanun yararına bozmuştur (Yargıtay 4. Ceza Dairesinin 10.02.2025 tarihli ve 2024/9285 E., 2025/2304 K. sayılı kararı, oy birliğiyle). Yargıtay 1. Ceza Dairesinin 24.11.2023 tarihli ve 2023/5005 E., 2023/7173 K. sayılı kararı de aynı yöndedir.
c) Adli Kontrole Uyulmazsa Ne Olur?
Yükümlülüğe isteyerek uymamak tutuklamaya yol açabilir: “Adlî kontrol hükümlerini isteyerek yerine getirmeyen şüpheli veya sanık hakkında, hükmedilebilecek hapis cezasının süresi ne olursa olsun, yetkili yargı mercii hemen tutuklama kararı verebilir.” (CMK’nın 112. maddesinin birinci fıkrası). Azami tutukluluk süresi dolduğu için verilen adli kontrolün ihlalinde de tutuklama kararı verilebilir; ancak bu durumda tutuklama süresi ağır ceza mahkemesinin görevine giren işlerde dokuz aydan, diğer işlerde iki aydan fazla olamaz (ikinci fıkra). Bu yetki, uyulmayan adli kontrol kararının hukuka uygun olmasına bağlıdır. Anayasa Mahkemesi Genel Kuruluna göre “Tutuklamanın dayanağı olan adli kontrol kararı kanuna aykırı ise bu karara uyulmadığı gerekçesiyle verilen tutuklama da hukuki temelden yoksun kalacaktır.” Mahkeme, azami süresi dolmuş bir yurt dışı çıkış yasağına uyulmaması nedeniyle verilen tutuklamanın “kanuni bir temelinin bulunmadığı” sonucuna varmıştır (2023/95649, §§ 37, 41).
d) Adli Kontrolde Geçen Süre Cezadan Düşülür mü?
Kural olarak düşülmez; konutu terk etmeme ile hastaneye yatma dahil tedavi yükümlülüğü bunun istisnasıdır:
CMK’nın 109. maddesinin altıncı fıkrası:
“Adlî kontrol altında geçen süre, şahsî hürriyeti sınırlama sebebi sayılarak cezadan mahsup edilemez. Bu hüküm, maddenin üçüncü fıkrasının (e) ve (j) bentlerinde belirtilen hallerde uygulanmaz. Ancak, (j) bendinde belirtilen konutunu terk etmemek yükümlülüğü altında geçen her iki gün, cezanın mahsubunda bir gün olarak dikkate alınır.”
Konutu terk etmemeye ilişkin son cümle 7331 sayılı Kanun’la eklenmiş ve 14.07.2021’de yürürlüğe girmiştir. Tutuklulukta geçen süre ise hükmolunan hapis cezasından indirilir: “Hüküm kesinleşmeden önce gerçekleşen ve şahsi hürriyeti sınırlama sonucunu doğuran bütün haller nedeniyle geçirilmiş süreler, hükmolunan hapis cezasından indirilir.” (Türk Ceza Kanunu’nun 63. maddesi). Güvence yatırma yükümlülüğünde ise güvencenin suç mağduruna ya da nafaka alacaklısına verilmemiş kısmı, kovuşturmaya yer olmadığı ya da beraat kararı verildiğinde şüpheli ya da sanığa geri verilir (CMK’nın 115. maddesinin ikinci fıkrası).
Adli Kontrol Kararına Nasıl İtiraz Edilir, Kaldırılması İstenebilir mi?
Adli kontrol kararına itirazın süresi ve mercii tutuklamayla aynıdır: kararın öğrenilmesinden itibaren iki hafta içinde, kararı veren hakimliğe ya da mahkemeye itiraz edilir; sulh ceza hakimliğinin kararını asliye ceza mahkemesi hakimi, asliye ceza mahkemesinin kararını ağır ceza mahkemesi inceler. Süre geçmişse de adli kontrolün kaldırılması ya da değiştirilmesi istenebilir.
CMK’nın 111. maddesi:
“(1) Şüpheli veya sanığın istemi üzerine, Cumhuriyet savcısının görüşünü aldıktan sonra hâkim veya mahkeme 110 uncu maddenin ikinci fıkrasına göre beş gün içinde karar verebilir.
(2) Adlî kontrole ilişkin kararlara itiraz edilebilir.”
Atıf yapılan 110. maddenin ikinci fıkrasına göre hakim adli kontrol uygulamasında şüpheliyi yeni yükümlülükler altına koyabilir, yükümlülükleri bütünüyle ya da kısmen kaldırabilir, değiştirebilir ya da şüpheliyi bazılarına uymaktan geçici olarak muaf tutabilir. Örneğin yurt dışında zorunlu bir işi olan kişi yurt dışı çıkış yasağının geçici olarak kaldırılmasını, imza yükümlülüğü işini aksatan kişi imza günlerinin değiştirilmesini isteyebilir. Kovuşturma evresinde bu yetkileri davaya bakan mahkeme kullanır (CMK’nın 110. maddesinin üçüncü fıkrası). Kaldırma ya da değiştirme isteminin reddi de adli kontrole ilişkin bir karardır; ona karşı da iki hafta içinde itiraz edilebilir.
Soruşturma evresinde savcı, adli kontrolün ya da tutuklamanın artık gereksiz olduğu kanısına varırsa şüpheliyi resen serbest bırakır; kovuşturmaya yer olmadığı kararı verildiğinde şüpheli serbest kalır (CMK’nın 103. maddesinin ikinci fıkrası).
İtiraz Reddedilirse Anayasa Mahkemesine Başvuru Süresi Nedir?
İtiraz reddedilirse Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru, itiraz merciinin kararının öğrenildiği tarihten itibaren otuz gün içinde yapılmalıdır. Başvurudan önce kanun yollarının tüketilmesi gerekir; tutuklamada bu yol itirazdır.
Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun’un 47. maddesinin beşinci fıkrası:
“Bireysel başvurunun, başvuru yollarının tüketildiği tarihten; başvuru yolu öngörülmemişse ihlalin öğrenildiği tarihten itibaren otuz gün içinde yapılması gerekir. Haklı bir mazereti nedeniyle süresi içinde başvuramayanlar, mazeretin kalktığı tarihten itibaren onbeş gün içinde ve mazeretlerini belgeleyen delillerle birlikte başvurabilirler.”
İhlale neden olduğu ileri sürülen işlem için kanunda öngörülen başvuru yollarının tamamı, bireysel başvurudan önce tüketilmiş olmalıdır (aynı Kanun’un 45. maddesinin ikinci fıkrası). Anayasa Mahkemesi, hükümle birlikte verilen tutukluluk ya da konutu terk etmeme tedbirine ilişkin başvurularda sürenin başlangıcını şöyle açıklamıştır: tedbire itiraz edilmemişse kararın verildiğinin öğrenildiği tarihten, “itiraz edilmiş ise itiraz merciince verilen kararın öğrenildiği tarihten itibaren otuz gün içinde yapılması gerekir” (Anayasa Mahkemesinin 30.04.2025 tarihli ve 2022/94010 başvuru numaralı kararı, § 16).
Sürenin nasıl sayıldığını gösteren bir örnekte, avukatla görüşmelere ilişkin tedbirin uzatılmasına yapılan itiraz kesin olarak reddedilmiş ve karar başvurucuya 30.09.2022’de tebliğ edilmiştir. Anayasa Mahkemesi “30/9/2022 tarihini izleyen günden itibaren otuz gün içinde bireysel başvuruda bulunulması gerekirken 1/11/2022 tarihinde yapılan başvuruda inceleme konusu iddia yönünden süre aşımı bulunduğu” sonucuna varmıştır (Anayasa Mahkemesinin 05.11.2025 tarihli ve 2022/96266 başvuru numaralı kararı, § 18).
Tahliye edilen kişi için de süre işler. Anayasa Mahkemesine göre hüküm verilmeden önce tutukluluğu sona eren kişinin “en geç tahliye edildiği tarihten itibaren otuz günlük yasal süresi içinde Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunarak tutuklulukla ilgili şikâyetlerini ileri sürmesi gerekmektedir” (Anayasa Mahkemesinin 17.09.2025 tarihli ve 2019/10519 başvuru numaralı kararı, § 20).
Başvuruda hangi hakka dayanılacağı tedbirin türüne göre değişir. Konutu terk etmeme, tutuklama gibi kişi hürriyeti ve güvenliği hakkı kapsamında incelenir; Anayasa Mahkemesine göre bu tedbir “kişi hürriyeti ve güvenliği hakkına müdahale teşkil etmektedir” (2022/94010, § 14). Yurt dışı çıkış yasağı ise yalnız seyahat özgürlüğü yönünden şikayet edilirse incelenmez: “Anılan Protokol’e Türkiye taraf olmadığından Anayasa’nın 23. maddesinde belirtilen seyahat hürriyetine yönelik başvurular bireysel başvuru kapsamında değildir” (Anayasa Mahkemesinin 05.09.2023 tarihli ve 2019/11592 başvuru numaralı kararı, § 13; kabul edilemezlik kararı, oy birliğiyle). Aynı kararda Mahkeme, kişinin yurt dışıyla güçlü kişisel, ailevi, ekonomik ve mesleki bağları ortaya konulduğunda bu tedbire ilişkin başvurunun özel hayata ve aile hayatına saygı hakkı kapsamında değerlendirilebileceğini hatırlatmış; somut olayda yasağın mesleki faaliyet, sosyal yaşam ya da aile ilişkileri üzerindeki etkisi açıklanmadığı için başvuruyu seyahat hürriyeti kapsamında ele almıştır (§ 11). Bu nedenle yurt dışı çıkış yasağına karşı başvuruda tedbirin meslek, aile ve özel hayat üzerindeki somut etkileri açıklanmalıdır.
Bazı şikayetlerde ise önce tazminat yolunun tüketilmesi gerekir. Tutukluluğun azami ya da makul süreyi aştığı iddiasında, başvurunun incelendiği tarihte başvurucu tahliye edilmiş ya da hükümlü hale gelmişse, CMK’nın 141. maddesindeki tazminat davası tüketilmesi gereken etkili bir yoldur (Anayasa Mahkemesinin 05.11.2025 tarihli ve 2022/96266 başvuru numaralı kararı, § 13; aynı ilke 2023/73561 başvuru numaralı kararın 35. paragrafında). Başvurunun incelendiği tarihte tutuklamaya konu dava kesinleşmişse, tutuklamanın hukuka aykırı olduğu iddiası için de önce CMK’nın 141. maddesinin birinci fıkrasının (a) bendindeki tazminat davası açılmalıdır. Anayasa Mahkemesi Genel Kurulu, kendi içtihadını aktararak “tutuklamaya konu davanın kesinleşmiş olması hâlinde” tutuklamanın hukuka aykırılığı iddialarını, önce bu tazminat davasının açılabileceğini belirterek “başvuru yollarının tüketilmemesi nedeniyle kabul edilemez bulmaktadır” demiştir (Anayasa Mahkemesinin 12.12.2024 tarihli ve 2020/3067 başvuru numaralı Genel Kurul kararı, § 32; kabul edilemezlik kararı oy çokluğuyla verilmiştir). Bu kararların hepsi kabul edilemezlik kararıdır; burada aktarılan ilkeler Anayasa Mahkemesinin kendi değerlendirmesidir. Bireysel başvuru harca tabidir ve doğrudan ya da mahkemeler veya yurt dışı temsilcilikler aracılığıyla yapılabilir (6216 sayılı Kanun’un 47. maddesinin birinci ve ikinci fıkraları).
Haksız Tutuklama ve Adli Kontrol Nedeniyle Tazminat Nereden, Ne Sürede İstenir?
Haksız ya da kanuna aykırı tutuklama ve bazı adli kontrol tedbirleri nedeniyle uğranılan maddi ve manevi zarar Devletten istenebilir. Süre, kararın kesinleştiğinin ilgiliye tebliğinden itibaren üç ay ve her halde kesinleşme tarihini izleyen bir yıldır; kanuna aykırı tutuklama ya da azami veya makul sürenin aşılması gibi sonucu asıl davaya bağlı olmayan istemler ise asıl dava sürerken de yapılabilir. Başvuru yeri tazminatın sebebine göre ağır ceza mahkemesi ya da Tazminat Komisyonudur.
Tazminat sebepleri CMK’nın 141. maddesinin birinci fıkrasında sayılmıştır. Tutuklama ve adli kontrol bakımından başlıcaları şunlardır: kanunlarda belirtilen koşullar dışında tutuklanma ya da tutukluluğun devamına karar verilmesi (a), kanuna uygun tutuklamada makul sürede yargılama mercii huzuruna çıkarılmama ve bu süre içinde hüküm verilmemesi (d), kanuna uygun tutuklamadan sonra kovuşturmaya yer olmadığı ya da beraat kararı verilmesi (e), gözaltı ve tutuklulukta geçen sürenin hükümlülük süresinden fazla olması (f), yakalama, adli kontrol ya da tutuklamaya karşı kanundaki başvuru imkanlarından yararlandırılmama (k), konutu terk etmeme ya da hastaneye yatma dahil tedavi yükümlülüğünden sonra kovuşturmaya yer olmadığı ya da beraat kararı verilmesi (l).
CMK’nın 142. maddesinin birinci fıkrası:
“Karar veya hükümlerin kesinleştiğinin ilgilisine tebliğinden itibaren üç ay ve her hâlde karar veya hükümlerin kesinleşme tarihini izleyen bir yıl içinde tazminat isteminde bulunulabilir.”
İstemin dayanağı (CMK 141/1) | Başvuru yeri | Süre | Karara karşı yol |
|---|---|---|---|
(a), (b), (c), (d), (g), (h), (i), (j), (k) bentleri | Zarara uğrayanın oturduğu yer ağır ceza mahkemesi; o mahkeme işlemle ilişkiliyse ve aynı yerde başka ağır ceza dairesi yoksa en yakın yer ağır ceza mahkemesi | Kesinleşmenin tebliğinden itibaren üç ay, her halde kesinleşmeyi izleyen bir yıl; sonucu asıl davaya bağlı olmayan istemler kesinleşme beklenmeden de yapılabilir | İstinaf; bölge adliye mahkemesinin kararı kesindir |
(e), (f), (l) bentleri | Tazminat Komisyonu; Cumhuriyet başsavcılığı aracılığıyla ve elektronik ortamda da başvurulabilir | Kesinleşmenin tebliğinden itibaren üç ay, her halde kesinleşmeyi izleyen bir yıl | Tebliğden itibaren on beş gün içinde Komisyon aracılığıyla Ankara Bölge İdare Mahkemesine itiraz; karar kesindir |
İstemin ne zaman yapılabileceği tazminatın sebebine göre değişir. Yargıtay Ceza Genel Kurulu, sonucu asıl davaya bağlı olan (e) ve (f) bentlerinde “dava açma süresinin başlayabilmesi için karar veya hükmün kesinleşmesi gerekir” demiş; asıl davanın sonucunu etkilemeyen istemler için ise şöyle demiştir: “…kişilerin tazminat istemleri konusunda, asıl davada hüküm verilmesini veya verilen hükmün kesinleşmesini beklemek gerekmez. Zira bu talepler, asıl davanın sonucunu etkileyici veya asıl davanın sonucuna bağlı talepler değildir.” Kurul bu ilkeyi kanuna aykırı tutuklamaya dayanan (a) bendi istemine de uygulamış, hükmün kesinleşmesinin gerekli olmadığını gözetmeden davayı reddeden kararı bozmuştur (Yargıtay Ceza Genel Kurulunun 12.02.2025 tarihli ve 2024/286 E., 2025/72 K. sayılı kararı, oy birliğiyle). Anayasa Mahkemesi de azami ya da makul süreyi aşan tutukluluk iddialarında içtihadının “bu kapsamdaki taleplerle ilgili olarak davanın esasının sonuçlanmasına gerek olmadığı yönündedir” demiştir (Anayasa Mahkemesinin 29.09.2016 tarihli ve 2014/2730 başvuru numaralı kararı, § 37). Bu nedenle (a) bendine ya da azami veya makul sürenin aşılmasına dayanan istem, asıl dava sürerken de ağır ceza mahkemesine yapılabilir; bu, yukarıda anlatılan, Anayasa Mahkemesine başvurmadan önce tazminat yolunun tüketilmesi kuralıyla da uyumludur.
Merci ayrımı 7499 sayılı Kanun’la getirilmiştir: “Ancak, 141 inci maddenin birinci fıkrasının (e), (f) ve (l) bentleri kapsamındaki istemler bakımından 9/1/2013 tarihli ve 6384 sayılı Tazminat Komisyonunun Görevleri ile Çalışma Usul ve Esasları Hakkında Kanun hükümleri uygulanır.” (CMK’nın 142. maddesinin ikinci fıkrası). Yanlış yere yapılan istem kaybolmaz: Komisyonun görevine giren istem ağır ceza mahkemesine yapılmışsa Komisyona, ağır ceza mahkemesinin görevine giren istem Komisyona yapılmışsa ağır ceza mahkemesine gönderilir ve ilk istem tarihi esas alınır (CMK’nın 142. maddesinin ikinci fıkrası; 6384 sayılı Kanun’un 5/B maddesi). Komisyona yapılacak işlemler harçlardan müstesnadır (6384 sayılı Kanun’un 5. maddesinin altıncı fıkrası). İstem Devlete yöneltilir; hakim ya da savcı aleyhine kişisel tazminat davası açılamaz (CMK’nın 141. maddesinin üçüncü fıkrası). Dilekçeye kimlik ve adres, zarara uğranılan işlem ve zararın nitelik ve niceliği ile bunların belgeleri eklenir; mahkeme eksikliğin bir ay içinde giderilmesini ister, giderilmezse istem reddedilir (CMK’nın 142. maddesinin üçüncü ve dördüncü fıkraları). Tazminata (e), (f) ve (l) bentlerine göre hak kazandıran kararları veren merciler, ilgiliye tazminat hakkı bulunduğunu bildirir ve bu husus karara geçirilir (CMK’nın 141. maddesinin ikinci fıkrası).
CMK’nın 141. maddesinde 7499 sayılı Kanun’la yapılan düzenlemeler (konutu terk etmemeye ilişkin (l) bendi dahil) 01.06.2024’ten sonra kesinleşen kararlar, 142. maddedeki değişiklikler ise 01.06.2024 ve sonrasında yapılan istemler bakımından uygulanır (CMK’nın geçici 6. maddesinin üçüncü ve dördüncü fıkraları). Bu değişiklikten önceki dönemde uygulanan konutu terk etmeme tedbiri için Yargıtay Ceza Genel Kurulu, beraat eden davacının “konutu terk etmemek yükümlülüğü sebebiyle de CMK’nın 141 ve devamı maddeleri uyarınca tazminat isteme hakkının bulunduğu kabul edilmelidir” demiş ve tazminatı yalnız 141. maddede sayılan tedbirlerle sınırlayan önceki içtihadından dönmüştür (Yargıtay Ceza Genel Kurulunun 22.10.2025 tarihli ve 2024/72 E., 2025/424 K. sayılı kararı, oy çokluğuyla).
Kanuna uygun olarak yakalanan, adli kontrol altına alınan ya da tutuklanan kişilerden şunlar tazminat isteyemez: af, şikayetten vazgeçme ya da uzlaşma gibi nedenlerle hakkında kovuşturmaya yer olmadığına veya davanın düşmesine karar verilenler, kamu davası geçici olarak durdurulan, ertelenen ya da düşürülenler, kusur yeteneği bulunmadığı için ceza verilmesine yer olmadığına karar verilenler, sonradan yürürlüğe giren lehe kanun nedeniyle tazminat istemeye uygun hale gelenler ve adli makamlar önünde gerçek dışı beyanla tutuklanmasına neden olanlar (CMK’nın 144. maddesi). Bu sınırlama yalnız kanuna uygun olarak uygulanan tedbirler içindir; tutuklama kanunda belirtilen koşullar dışında yapılmışsa bu haller (a) bendine dayanan istemi engellemez.
Sıkça Sorulan Sorular
Tutuklama kararına itiraz kaç gün içinde yapılır?
İki hafta içinde. Süre kararın öğrenildiği gün başlar. 01.06.2024’ten önce verilen kararlarda süre yedi gündü; bugün verilen kararlarda iki haftadır (CMK’nın 268. maddesinin birinci fıkrası ve geçici 6. maddesi).
Tutuklamaya itiraz edilince tutuklu serbest kalır mı?
Hayır. İtiraz kararın yerine getirilmesini durdurmaz; yalnız kararı veren ya da itirazı inceleyecek merci geri bırakılmasına karar verebilir (CMK’nın 269. maddesi). Tutuklu, merci itirazı kabul edip salıverilmesine karar verirse serbest kalır.
İtiraz reddedilirse yeniden itiraz edilebilir mi?
Hayır, merciin itiraz üzerine verdiği karar kesindir. İstisna, merciin itiraz üzerine ilk defa verdiği tutuklama kararıdır; ona itiraz edilebilir (CMK’nın 271. maddesinin dördüncü fıkrası). Ret kararından sonra tahliye talebi her zaman yapılabilir; Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru için otuz günlük süre işlemeye başlar.
Tutuklunun annesi ya da babası itiraz edebilir mi?
Tutuklu çocuksa evet: velayet sahibi ana ya da baba onun yasal temsilcisidir ve süresi içinde kendiliğinden itiraz edebilir (CMK’nın 262. maddesi, TMK’nın 342. maddesi). Tutuklu ergin ve kısıtlı değilse ana ve baba kendi adlarına itiraz edemez; eş ve yasal temsilci dışındaki yakınlar için yol, tutuklunun kendisinin ya da müdafiin itirazıdır.
İtiraz için avukat tutmak zorunlu mu?
Hayır. Şüpheli ya da sanık kendisi de dilekçeyle ya da zabıt katibine beyanla itiraz edebilir; tutukluysa ceza infaz kurumu müdürüne beyanda bulunabilir ya da dilekçe verebilir (CMK’nın 260 ve 263. maddeleri). Tutuklama istendiğinde ise müdafiin yardımından yararlanma hakkı vardır (CMK’nın 101. maddesinin üçüncü fıkrası).
Tutuklama yerine adli kontrol istenebilir mi?
Evet. Tutuklu şüpheli ve müdafii adli kontrol altında serbest bırakılmayı isteyebilir; merci üç gün içinde, örgüt faaliyeti çerçevesindeki suçlarda yedi gün içinde karar verir (CMK’nın 103 ve 105. maddeleri). Tutuklama kararında adli kontrolün neden yetersiz kalacağı somut olgularla gösterilmek zorundadır (CMK’nın 101. maddesinin ikinci fıkrası).
Adli kontrol kararına itiraz süresi tutuklamadan farklı mı?
Hayır. Adli kontrole ilişkin kararlara da kararın öğrenilmesinden itibaren iki hafta içinde itiraz edilir ve itirazı aynı merci inceler (CMK’nın 111 ve 268. maddeleri).
Ev hapsinde geçen süre cezadan düşer mi?
Evet, kısmen. Konutu terk etmeme yükümlülüğü altında geçen her iki gün, cezanın mahsubunda bir gün sayılır (CMK’nın 109. maddesinin altıncı fıkrası). Hastaneye yatma dahil tedavi yükümlülüğü de mahsup yasağının dışındadır; yurt dışı çıkış yasağı ya da imza yükümlülüğü gibi diğer adli kontrol yükümlülüklerinde geçen süre cezadan düşülmez.
