Miras HukukuBağlı olduğu rehber: Miras Hukuku, Miras Davaları ve Diğer Veraset İşlemleri
Mirasta Denkleştirme (İade) Davası Nedir? Şartları ve Hesabı 2026
Mirasta denkleştirme, yasal mirasçının mirasbırakandan sağlığında miras payına mahsuben aldığı karşılıksız kazandırmayı terekeye geri vermesidir. Altsoya yapılan kazandırmalar kural olarak denkleştirmeye tabidir; altsoy dışındaki mirasçılara yapılanlarda iade iradesini davacı ispatlar. Talep, miras paylaşılmadan önce bağımsız davada ya da paylaşma davası içinde, paylaşıldıktan sonra on yıllık zamanaşımı içinde ileri sürülür. Tereke paylaşılmadığı sürece dava, mirasbırakanın son yerleşim yeri mahkemesinde görülür; iade şeklini kural olarak davalı mirasçı seçer.
Mirasta Denkleştirme Davası Nedir?
Mirasta denkleştirme, 4721 sayılı Türk Medeni Kanunumuzun 669 ile 675. maddeleri arasında düzenlenen ve mirasbırakanın sağlığında yasal mirasçılarına yaptığı karşılıksız kazandırmaların terekeye iadesini konu alan miras hukuku kurumudur. Kurum, mirasbırakanın sağlığında bir mirasçısına yaptığı yardımı, o mirasçının miras payının peşin ödenmesi sayar. Böylece mirasbırakanın ölümünden önce bozulan pay dengesi, mirasın paylaşılması aşamasında yeniden kurulur.
Denkleştirmenin amacı, yasal mirasçılar arasındaki eşitliği sağlamaktır. Mirasbırakanın aksini açıkça belirtmediği sürece altsoyuna eşit davranmak istediği varsayılır; bu varsayım, kurumun hem gerekçesini hem de ispat yükünün dağılımını belirler. Mirasbırakan (muris) bu iradeyi açıkça ortaya koymadığı sürece, yapılan kazandırma terekeden verilmiş bir avans sayılır.
İadenin muhatabı tek tek mirasçılar değil, terekenin bütünüdür. Bu özellik kurumu tenkis davasından ve sebepsiz zenginleşmeden ayırır: tenkis saklı payı korur ve üçüncü kişilere karşı da yöneltilebilir; denkleştirme ise yalnız yasal mirasçılar arasında, payların hesabını düzeltir. Talep kural olarak terekeye iade, yani eda talebidir; hesap ve mahsup bu talebin yöntemidir. Hukuki yarar varsa yükümlülüğün veya miktarın tespiti de istenebilir.
a) “İade” ve “Denkleştirme” Aynı Kurum mu?
Aynı kurumun iki adıdır. Mülga 743 sayılı Türk Kanunu Medenisi döneminde kurum “mirasta iade” başlığı altında düzenlenmişti; 4721 sayılı Kanun ile “mirasta denkleştirme” adı benimsenmiştir. Kanun koyucunun amacı, işlemin salt bir geri verme değil, payların hesabında denge kurma olduğunu adıyla göstermektir. Yargıtay kararlarında da kurum mirasta denkleştirme (iade) biçiminde anılır.
“Mirasta iade davası” araması da bu davanın eski adını hedefler. Dilekçede hangi adın kullanıldığı sonucu değiştirmez; mahkeme talebi niteliğine göre değerlendirir. Ancak talebin terekeye iade mi, yoksa davacının payına isabet eden bedelin tahsili mi olduğunun dilekçede açık yazılması gerekir.
b) Altsoyun Denkleştirme Alacağı ile Karıştırılmamalıdır
“Denkleştirme” adını taşıyan ve miras hukukuyla ilgisi olmayan ikinci bir kurum vardır. Ana ve baba veya büyük ana ve baba ile birlikte yaşayan ve emeklerini ya da gelirlerini aileye özgüleyen ergin altsoy, bunun karşılığında uygun bir bedel isteyebilir (TMK 370). Bu istem aile hukukundan doğar ve aile mahkemesinin görevindedir.
Yargıtay 14. Hukuk Dairesi, 17.12.2020 tarihli ve 2016/18138 E., 2020/8616 K. sayılı kararında, Türk Medeni Kanunu’nun 370 ve 371. maddelerine dayanan bu istemde görevli mahkemenin aile mahkemesi olduğunu belirtmiştir: “4787 sayılı Kanunun 4. maddesinin birinci fıkrasının 1. bendi uyarınca görevli mahkeme aile mahkemesi olduğundan, davanın görevli olmayan asliye hukuk mahkemesinde görülmesi doğru değildir.” Mirasta denkleştirme davası ise miras hukukundan doğar ve aşağıda açıklandığı üzere asliye hukuk mahkemesinde ya da paylaştırma davasının görüldüğü sulh hukuk mahkemesinde görülür.
Mirasta Denkleştirme Davasının Yasal Dayanağı Nedir?
Kurumun dayanağı, 1 Ocak 2002 tarihinde yürürlüğe giren 4721 sayılı Türk Medeni Kanunumuzun “Mirasın Paylaşılması” bölümünün üçüncü ayırımında, “Mirasta Denkleştirme” başlığı altında yer alan 669 ile 675. maddeleridir. Çekirdek hüküm 669. maddedir:
Türk Medeni Kanunumuzun 669. maddesi:
“Yasal mirasçılar, mirasbırakandan miras paylarına mahsuben elde ettikleri sağlararası karşılıksız kazandırmaları, denkleştirmeyi sağlamak için terekeye geri vermekle birbirlerine karşı yükümlüdürler.”
“Mirasbırakanın çeyiz veya kuruluş sermayesi vermek ya da bir malvarlığını devretmek veya borçtan kurtarmak ve benzerleri gibi karşılık almaksızın altsoyuna yapmış olduğu kazandırmalar, aksi mirasbırakan tarafından açıkça belirtilmiş olmadıkça, denkleştirmeye tâbidir.”
Maddenin devamındaki hükümler kurumun işleyişini tamamlar. Mirasçılık sıfatını kaybeden mirasçının iade borcunun haleflerine geçmesi 670. maddede, iade şeklinin seçimi 671. maddede, miras payını aşan kazandırmalar 672. maddede, denkleştirme anındaki değer ve sebepsiz zenginleşmeye atıf 673. maddede düzenlenmiştir. Eğitim giderleri 674. maddede, olağan hediyeler ile evlenme giderleri 675. maddede denkleştirmenin dışında tutulmuştur.
Hükümler kural olarak tamamlayıcı niteliktedir. Mirasbırakan açık bir beyanla bir kazandırmayı denkleştirme dışında bırakabilir; ancak bu irade, saklı pay kurallarını ve mirasçıların tenkis haklarını ortadan kaldırmaz. Bu sınır, 671. maddenin ikinci fıkrasında açıkça korunmuştur.
a) 2002 Öncesi Ölümlerde Hangi Kanun Uygulanır?
Mirasbırakanın ölüm tarihi, uygulanacak kanunu belirler. 4722 sayılı Türk Medeni Kanununun Yürürlüğü ve Uygulama Şekli Hakkında Kanun’un 17. maddesi şöyledir:
4722 sayılı Kanun’un 17. maddesi:
“Mirasçılık ve mirasın geçişi, miras bırakanın ölümü tarihinde yürürlükte olan hükümlere göre belirlenir.”
Bu nedenle 1 Ocak 2002’den önce ölen mirasbırakanların mirası 743 sayılı Türk Kanunu Medenisi hükümlerine göre çözülür. Yargıtay 1. Hukuk Dairesi, 18.01.2024 tarihli ve 2023/5832 E., 2024/471 K. sayılı kararında bu geçişi ve eski düzenlemenin ispat sonucunu şöyle açıklamıştır: “bağış amacıyla yapılan kazandırmaların denkleştirmeye tabi olabilmesi için öncelikle miras payına mahsuben yapıldığının davacı tarafça kanıtlanması gerektiği”.
4721 sayılı Kanun döneminde altsoya yapılan kazandırmalar için iade karinesi (kazandırmanın miras payına mahsuben yapıldığı varsayımı) vardır ve ispat yükü davalıdadır. 743 sayılı Kanun döneminde ise 603. maddenin ikinci fıkrası, çeyiz, tesis masrafı ve borçtan ibra gibi teberruların (karşılıksız kazandırmaların) iadeye tabi olduğunu kabul eder. Yargıtay 7. Hukuk Dairesi, bu fıkradaki sayımın sınırlayıcı değil örnekleyici olduğunu; fürua yapılan bağışlarda da kazandırmanın iadeye tabi olmadığını (miras payına mahsuben yapılmadığını) kazandırmayı alan altsoyun ispatlaması gerektiğini belirtmiştir (08.11.2022 tarihli ve 2021/6114 E., 2022/6690 K. sayılı kararı). Buna karşılık Yargıtay 1. Hukuk Dairesi 18.01.2024 tarihli kararında, bağış amacıyla yapılan kazandırmaların denkleştirmeye tabi olabilmesi için miras payına mahsuben yapıldığının davacı tarafça kanıtlanması gerektiğini kabul etmiştir. Bu nedenle eski hukukta ispat yükü bakımından daireler arasında fark bulunmaktadır; fark kazandırmanın türünden değil, uygulanan yaklaşımdan doğmaktadır. Değer de 743 sayılı Kanunun 607. maddesi uyarınca, taşınmazın mirasın açıldığı tarih itibarıyla tespit edilen değeri esas alınarak belirlenir; 4721 dönemine ait denkleştirme anı kuralı bu dosyalara uygulanmaz. Yargıtay 7. Hukuk Dairesi, 21.05.2025 tarihli kararında bu esası uygulamış ve davacının değere ilişkin temyiz itirazını reddetmiştir.
Denkleştirme Davasının Şartları Nelerdir?
Denkleştirme yükümlülüğünün doğması için 669. maddenin metninden çıkan şu unsurların birlikte gerçekleşmesi gerekir. Unsurlar kümülatiftir; biri eksikse talep reddedilir.
- Kazandırma mirasbırakan tarafından yapılmış olmalı; lehine kazandırma yapılan kişi ve denkleştirme talep eden mirasçı yasal mirasçı olmalıdır.
- Kazandırma sağlararası olmalıdır.
- Kazandırma karşılıksız olmalıdır.
- Kazandırma mirasbırakanın malvarlığından yapılmış olmalıdır.
- Kazandırma miras payına mahsuben yapılmış olmalıdır.
a) Yasal Mirasçı Olma Şartı
Davanın hem davacı hem davalı tarafı yasal mirasçı sıfatına sahip olmalıdır. Bu şart, denkleştirmeyi tenkisten ayıran en belirgin özelliktir: tenkis üçüncü kişilere karşı yöneltilebilirken, denkleştirme yalnız yasal mirasçılar arasındaki dengeyi korur.
Yasal mirasçılar mirasbırakanın kan hısımları (altsoy, ana ve baba ile kardeşler, büyük ana ve baba ile onların altsoyu), sağ kalan eş ve evlatlıktır. Sıfat, mirasın açıldığı anda, yani ölüm tarihinde belirlenir (TMK 575). Evlatlık bakımından 500. madde açıktır: evlatlık ve altsoyu, evlat edinene kan hısımı gibi mirasçı olur. Bu nedenle evlatlığa yapılan kazandırma da diğer altsoya yapılan kazandırma gibi değerlendirilir.
Atanmış mirasçıya karşı denkleştirme davası açılamaz. Mirasbırakanın vasiyetname veya miras sözleşmesiyle mirasın bir kısmını ya da tamamını bıraktığı atanmış mirasçı, 669. maddenin “yasal mirasçılar” ifadesinin dışında kalır. Denkleştirme dışında kalan, yalnız atanmış mirasçı olup yasal mirasçı sıfatı bulunmayan kişidir. Bir kişi hem yasal mirasçı hem atanmış mirasçı ise denkleştirme yükümlülüğü yasal mirasçı sıfatına göre doğar; ona yapılan kazandırma denkleştirmeye, şartları varsa ayrıca tenkise konu olabilir.
Yasal mirasçılık sıfatının sonradan kaybedilmesi borcu ortadan kaldırmaz. 670. madde, borcun haleflere geçişini düzenler:
Türk Medeni Kanunumuzun 670. maddesi:
“Mirasın açılmasından önce veya sonra mirasçılık sıfatını kaybeden mirasçıya ait geri verme yükümlülüğü, onun yerini alan mirasçılara, miras paylarında meydana gelen artış oranında geçer.”
Sıfat kaybı başlıca şu yollarla olur. Mirastan çıkarma, çıkarılanın altsoyunun onun yerine geçmesi sonucunu doğurur. Mirastan yoksunluk kendiliğinden sonuç doğurur. Mirasın reddi halinde reddedenin payı, kime kalıyorsa ona geçer. Mirastan feragat sözleşmesinde ise bir karşılık sağlanmışsa feragat, sözleşmede aksi öngörülmedikçe feragat edenin altsoyu için de sonuç doğurur (TMK 528/3); karşılıksız feragatte ise altsoy mirasçılık sıfatını korur. Mirasçının mirasbırakandan önce ölmesi halinde de payı altsoyuna geçer. Her durumda iade borcu, miras payı artan mirasçılara artış oranında geçer.
b) Sağlararası Kazandırma Şartı
Kazandırma, mirasbırakanın sağlığında yapılmış ve sonuçlarını onun yaşarken doğurmuş olmalıdır. Ölüme bağlı tasarruflar, yani vasiyetname ve miras sözleşmesi denkleştirmenin konusu değildir. Bu tasarruflar, saklı payı ihlal ediyorsa tenkisin, diğer şartlar varsa iptalin konusu olabilir (TMK 557). Mirasbırakanın ölüme bağlı tasarrufla koyduğu paylaştırma kuralları (TMK 647) bu kapsamdadır; mirasçıların sonradan yaptığı paylaşma sözleşmesi (TMK 676) ise terekenin paylaşılmasına ilişkin ayrı bir kurumdur.
Kazandırmanın hukuki sonucunun ölüm anına bağlanıp bağlanmadığı yol gösterici bir ölçüttür; tek başına yeterli değildir. Sağlararası her işlem denkleştirmeye, ölüme bağlı her tasarruf tenkise tabi değildir.
c) Karşılıksız Olma Şartı
Mirasçı, aldığı menfaat karşılığında mirasbırakana ekonomik bir değer vermemiş olmalıdır. Satış, kira, ödünç gibi ivazlı (karşılıklı) işlemler kural olarak denkleştirme dışındadır.
Karma bağışlama hallerinde bedelin altındaki fark karşılıksız kazandırmadır. Örneğin piyasa değeri 5.000.000 TL olan taşınmazın mirasçıya 500.000 TL bedelle devri halinde aradaki 4.500.000 TL bağışlama niteliğindedir ve denkleştirmeye tabi tutulur. Aynı şekilde çıplak mülkiyetin mirasçıya devredilip intifa hakkının mirasbırakanda bırakılması da karşılıksız kazandırmadır.
İvaz iddiası ileri sürülmüşse önce işlemin gerçek niteliği araştırılır. Altsoya yapılan kazandırmada ise karine davalı aleyhinedir; kazandırmanın denkleştirme dışında kaldığını davalı ispatlar.
ç) Mirasbırakanın Malvarlığından Yapılma Şartı
Denkleştirmenin temeli, terekenin aktifinde meydana gelen azalmadır. Bu nedenle kazandırmanın kaynağı mirasbırakanın malvarlığı olmalıdır. Üçüncü kişinin kendi malvarlığından yaptığı yardım, mirasbırakanın ricası üzerine yapılmış olsa bile denkleştirmeye konu olmaz; tereke azalmamıştır.
Borçtan kurtarma bu şartın tipik görünümüdür. Mirasbırakanın mirasçının üçüncü kişiye olan borcunu kendi kaynaklarıyla ödemesi, mirasçıyı bir pasiften kurtardığı için kazandırmadır (TMK 669/2). Ödeme teknik olarak alacaklıya yapılmış olsa da ekonomik sonuç mirasçının malvarlığında gerçekleşir.
Finansman kısmen mirasbırakandan, kısmen üçüncü kişiden ya da mirasçının kendisinden sağlanmışsa denkleştirme yalnız mirasbırakanın katkısıyla sınırlıdır. Katkının kaynağını ve oranını ispat yükü davacıdadır.
d) Miras Payına Mahsuben Yapılma Şartı
Kurumun sübjektif unsurudur: mirasbırakan kazandırmayı, mirasçının ileride alacağı miras payına avans olarak mı yapmıştır, yoksa paydan bağımsız bir bağış olarak mı? Cevap, kazandırmanın yapıldığı kişiye göre değişir.
Altsoy bakımından iade karinesi vardır. Çeyiz, kuruluş sermayesi, malvarlığı devri veya borçtan kurtarma gibi kazandırmalar, 669. maddenin ikinci fıkrası uyarınca mirasbırakan aksini açıkça belirtmedikçe miras payına mahsuben yapılmış sayılır. Karine, ispat yükünü yer değiştirir; konusu kazandırmanın miras payına mahsuben yapıldığıdır. Davacı kazandırmanın varlığını ve mirasbırakandan geldiğini ispatlar; kazandırmanın denkleştirme dışında kaldığını ise davalı altsoy ispatlar. Yargıtay 1. Hukuk Dairesi, 30.06.2022 tarihli ve 2022/2760 E., 2022/5302 K. sayılı kararında, Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin 13.07.2009 tarihli ve 2008/8122 E., 2009/13858 K. sayılı kararından “Mirasbırakanın altsoy lehine yaptığı sağlararası kazandırmalar kural olarak miras payına mahsuben yapılmış sayılır ve denkleştirmeyi sağlamak için iadeye tabidir.” cümlesini aktarmıştır. Daire kendi değerlendirmesinde, altsoy mirasçılara yapılan kazandırmalarda mirasbırakanın doğrudan veya dolaylı olarak devrettiği malvarlığının miras payına mahsuben alındığının karine nedeniyle kabulü gerektiği ve aksini ispat yükünün altsoy mirasçı olan davalılarda olduğu sonucuna varmıştır. Karinenin kapsamı bu kadardır; kazandırmanın gerçekten yapılıp yapılmadığı ve miktarı ayrıca ispatlanır. Yargıtay 7. Hukuk Dairesi, banka kayıtları ve dayanak belgeler üzerinden bu araştırmanın yapılmasını istemiştir (08.11.2022 tarihli ve 2021/6114 E., 2022/6690 K. sayılı kararı).
Altsoy dışındaki mirasçılar bakımından karine yoktur. Sağ kalan eş, ana ve baba, kardeşler ile büyük ana ve baba, altsoy kavramının dışındadır. Onlara yapılan kazandırmanın denkleştirmeye tabi tutulabilmesi için mirasbırakanın kazandırmayı miras payına mahsuben yaptığını davacı ispatlamalıdır. Sağ kalan eşe yapılan para transferinde iade iradesini ispat yükü, iade talep eden diğer mirasçılardadır.
Mirasbırakanın iradesi resmi şekle tabi değildir; açık beyanla kurulabileceği gibi davranışlardan da çıkarılabilir. Yargıtay 14. Hukuk Dairesi, 18.04.2019 tarihli ve 2016/9034 E., 2019/3584 K. sayılı kararında bu serbestliği “Miras bırakanın iradesinin denkleştirmeye (iadeye) tabi olup olmadığının ispatı şekle tabi değildir, her türlü delille ispatlanabilir.” cümlesiyle ortaya koymuştur.
Tapu senedindeki “miras payına mahsuben” şerhi açık irade beyanıdır. Buna karşılık “kayıtsız ve şartsız hibe” kaydı tek başına sonuç doğurmaz; mirasbırakanın iradesi delillerin bütünüyle araştırılır. Yargıtay 1. Hukuk Dairesi, 21.03.2024 tarihli ve 2023/1373 E., 2024/2383 K. sayılı kararında altsoya yapılan taşınmaz bağışının kural olarak denkleştirmeye tabi olduğunu ve bunun aksini davalının ispatlaması gerektiğini belirtmiştir; kararda tapudaki kayda ilişkin ayrı bir değerlendirme yoktur.
Yargıtay 7. Hukuk Dairesinin 21.05.2025 tarihli ve 2024/3849 E., 2025/2719 K. sayılı kararı bu konuda genel bir kural kurmaz. Dosyada mirasbırakan 1996 yılında ölmüş, ilk derece mahkemesi 743 sayılı Kanunu uygulamış, Daire ise gerekçesinde 669. maddeye dayanmıştır. Karar, taşınmazın “bilâ bedel ve kayıtsız şartsız” hibe edildiği ve iade kastının bulunmadığı tespitiyle hükmü bozmuştur. İki karar, aynı kanun döneminde ve aynı olgular altında yerleşik bir içtihat çatışması göstermez; her biri kendi dosyasının olgularına dayanır.
Kazandırma miras payını aşarsa 672. madde devreye girer: mirasçı, mirasbırakanın fazlalığı kendisine bırakmak istediğini ispat ederse bu kısım denkleştirmeye tabi olmaz. İspat yükü kazandırmayı alan mirasçıdadır; diğer mirasçıların tenkis hakları saklıdır.
Hangi Kazandırmalar Denkleştirmeye Tabidir?
Denkleştirme, kazandırmanın kime yapıldığına göre iki rejime ayrılır. Altsoya yapılan kazandırmalarda kanuni denkleştirme, altsoy dışındaki mirasçılara yapılanlarda iradi denkleştirme söz konusudur. Aşağıdaki tablo hangi kazandırmanın hangi rejime girdiğini gösterir.
Kazandırma | Denkleştirme | Açıklama |
|---|---|---|
Altsoya verilen çeyiz (alışılmış ölçüyü aşan) | Tabi | Alışılmış ölçüdeki çeyiz muaftır (TMK 675/2) |
Altsoya verilen kuruluş sermayesi | Tabi | İş yeri, araç, ofis donanımı dahil |
Altsoya devredilen malvarlığı | Tabi | Taşınmaz, araç, şirket hissesi, ticari işletme |
Altsoyun borcunun ödenmesi | Tabi | Borçtan kurtarma (TMK 669/2) |
Altsoya verilen olağan hediye | Tabi değil | Doğum günü, bayram, mezuniyet hediyesi (TMK 675) |
Çocuğun eğitim gideri | Kısmen | Alışılmış ölçüyü aşan kısım tabidir (TMK 674) |
Geleneğe uygun evlenme gideri | Kısmen | Alışılmış ölçüyü aşan kısım tabidir (TMK 675) |
Eşe, ana ve babaya, kardeşe yapılan kazandırma | Kural olarak tabi değil | İade iradesi ispatlanırsa tabi |
Ölüme bağlı tasarrufla yapılan kazandırma | Tabi değil | Tenkis veya iptal konusu olabilir |
a) Kanuni Denkleştirmeye Tabi Kazandırmalar
Altsoya yapılan ve 669. maddenin ikinci fıkrasında sayılan kazandırmalar bu gruptadır. Sayım örnekleyicidir; “ve benzerleri” ifadesi, altsoyu ekonomik olarak destekleyen diğer karşılıksız kazandırmaları da kapsar.
Çeyiz. Altsoyun evlenmesi ve yuva kurması için yapılan harcamalardır. Cinsiyet ayrımı gözetilmez; tüm altsoy için geçerlidir. Ev eşyası, mutfak gereçleri ve evin döşenmesi için yapılan harcamalar bu kapsamdadır. 675. maddenin ikinci fıkrası, alışılmış ölçüdeki çeyiz giderlerinde denkleştirmeye tabi tutmama arzusunun bulunduğunu kabul eder; ölçüyü aşan kısım ise denkleştirmeye tabidir.
Kuruluş sermayesi. Altsoyun meslek veya sanat sahibi olması, iş kurması ya da ticari faaliyetini sürdürmesi için verilen maddi destektir. İş yeri alımı, ofis sermayesi, taksicilik için araç tahsisi ve muayenehane donatımı bu kapsamdadır. Ölçüt, kazandırmanın altsoyu bağımsız kılmaya yönelik olmasıdır.
Malvarlığı devri. 4721 sayılı Kanun ile metne eklenen bu ibare, kapsamı somutlaştırmıştır. Tapulu taşınmaz, araç, şirket hissesi, hisse senedi ve ticari işletme devri gibi ekonomik değeri olan varlıklar bu gruptadır.
Borçtan kurtarma. Altsoyun banka kredisi, üçüncü kişilere borcu veya kefalet yükümlülüğünün mirasbırakan tarafından kapatılması, altsoyun pasifini azalttığı için iadeye tabidir.
b) İradi Denkleştirmeye Tabi Kazandırmalar
Altsoy dışındaki yasal mirasçılara yapılan kazandırmalar kural olarak olağan bağışlama sayılır ve denkleştirilmez. Bu gruptaki mirasçılar ana ve baba, kardeşler, büyük ana ve baba ile sağ kalan eştir. Kazandırmanın denkleştirilebilmesi için mirasbırakanın iade iradesinin bulunması ve bunun davacı tarafından ispatlanması gerekir.
İrade herhangi bir şekle tabi değildir. Yazılı beyan, sözlü açıklama, tapu şerhi ve hatta davranışlar iradeyi gösterebilir. Aile içi teamüller, diğer mirasçılara yapılan benzer kazandırmalar ve kazandırmanın zamanlaması da değerlendirmede kullanılır. Bu iradenin yokluğunda kazandırma bağışlama olarak kalır; saklı pay sınırları içinde kaldığı sürece tenkis de istenemez.
c) Denkleştirmeden Muaf Kazandırmalar
Kanun, bazı kazandırmaları denkleştirme yükümlülüğünün dışında tutmuştur. Eğitim giderlerine ilişkin 674. madde şöyledir:
Türk Medeni Kanunumuzun 674. maddesi:
“Çocukların eğitim ve öğrenimi için yapılan giderler sebebiyle geri verme yükümlülüğü, mirasbırakanın aksini arzu ettiği ispat edilmedikçe, ancak alışılmış ölçüleri aşan kısım için mevcuttur.”
“Eğitim ve öğrenimini tamamlamamış olan veya engelliliği bulunan çocuklara, paylaşmada hakkaniyete uygun bir ödeme yapılır.”
İkinci fıkra bir geri verme yükümlülüğü kurmaz; paylaşmada gözetilecek bir hakkı düzenler. Birinci fıkradaki ölçüt, mirasbırakanın ekonomik durumu ve sosyal konumuyla uyumlu harcamadır. Okul ücretleri, yurt masrafları, kitap ve kırtasiye giderleri bu sınır içindedir; ölçüyü aşan lüks sayılabilecek harcamaların yalnız aşan kısmı denkleştirmeye tabidir. Madde metni “çocukların” eğitim giderini koruduğundan, kapsamın belirlenmesinde kazandırmanın yapıldığı kişinin çocuk olup olmadığı ayrıca değerlendirilir.
Olağan hediyeler ile evlenme giderlerini düzenleyen 675. madde ise şöyledir:
Türk Medeni Kanunumuzun 675. maddesi:
“Olağan hediyeler ile evlenme sırasında yapılan geleneğe uygun giderler denkleştirmeye tâbi değildir.”
“Altsoy hısımlarının evlenmelerinde, alışılmış ölçüler içinde yapılan çeyiz giderleri hakkında denkleştirmeye tâbi tutmama arzusunun bulunduğu asıldır.”
Muafiyet “alışılmışlık” ve “ölçülülük” ölçütüne bağlıdır. Doğum günü, yılbaşı, bayram, mezuniyet ve nişan gibi özel günlerde verilen hediyeler mirasbırakanın malvarlığına oranla makul kaldığı sürece iade edilmez. Düğün, yemek ve balayı gibi harcamalar yöresel adetlere ve ailenin ekonomik durumuna uygun olduğu sürece muaftır. Lüks sayılabilecek harcamalar bu sınırı aşar.
Muafiyet yalnız kanundan doğmaz; mirasbırakan açık iradesiyle de bir kazandırmayı denkleştirme dışında bırakabilir. Ancak bu irade, saklı pay kurallarını ve tenkis haklarını ortadan kaldırmaz (TMK 671/2).
Denkleştirme Davasının Tarafları Kimlerdir?
Denkleştirme ilişkisinin tarafları denkleştirme borçlusu ve denkleştirme alacaklısıdır. Her iki sıfatın ön koşulu, mirasbırakanın ölümü anında yasal mirasçı olmaktır.
Denkleştirme borçlusu, mirasbırakandan denkleştirmeye tabi bir kazandırma almış olan yasal mirasçıdır. Borç, mirasbırakanın ölümüyle doğar ve paylaşma aşamasında hüküm ifade eder. Kazandırmayı alan mirasçının ölümü veya sıfatını kaybetmesi borcu ortadan kaldırmaz; 670. madde uyarınca yerine geçenlere ve payı artanlara geçer.
Mirasçılardan biri mirasbırakandan önce ölmüşse payı kendi altsoyuna geçer; iade borcu da bu altsoya, miras paylarında meydana gelen artış oranında geçer. Bu nedenle ölen çocuğa yapılan kazandırma, miras payı artan torunlar bakımından hesaba katılır.
Denkleştirme alacaklısı, kazandırmalar nedeniyle miras payı oranında terekeden yararlanamayan diğer yasal mirasçılardır. Alacaklı sıfatı için saklı pay sahibi olmak gerekmez; yasal mirasçı olmak yeterlidir. Bu nokta, tenkisten ayrılan ikinci özelliktir: tenkiste davacının saklı payının ihlal edilmiş olması aranır.
Sağ kalan eş, zümre mirasçılarıyla birlikte yasal mirasçı olduğundan davanın her iki tarafında yer alabilir. Eş, denkleştirmeye tabi bir kazandırma almışsa borçlu; payı kazandırmalar nedeniyle azalmışsa alacaklı sıfatıyla hareket eder.
Denkleştirme borçlusu birden fazlaysa aralarında müteselsil sorumluluk yoktur. Her davalı yalnız kendi aldığı kazandırmadan ve onun denkleştirme değerinden sorumludur; talep her borçluya ayrı ayrı yöneltilir.
Denkleştirme talebi mirasçının kişisel alacağına dayanır; bu nedenle dava, mirasçılardan biri veya birkaçı tarafından tek başına açılabilir. Yargıtay 7. Hukuk Dairesi, 10.04.2025 tarihli ve 2024/2562 E., 2025/1851 K. sayılı kararında bu ilkeyi açıkça koymuştur: “4721 sayılı Türk Medeni Kanunu’nun 669 ve devamı maddeleri uyarınca mirasta denkleştirme istemiyle açılan davalarda, mirasçının tek başına dava açması mümkün olup terekeye temsilci tayin edilerek yargılamaya devam edilmesi ve hüküm kurulması doğru değilse de”. Kararda bu yönde temyiz itirazı bulunmadığı için hüküm onanmıştır; kural yine de Dairenin kendi cümlesidir.
Yargıtay 14. Hukuk Dairesinin 25.06.2018 tarihli ve 2017/5086 E., 2018/4810 K. sayılı kararına konu dosyada ilk derece mahkemesi, dava dışı mirasçıların davaya muvafakatinin alınması veya terekeye temsilci atanması için davacı vekiline süre vermiş, süre yerine getirilmeyince davayı reddetmiştir. Daire, verilen sürenin kesin olduğu belirtilmediği gerekçesiyle hükmü bozmuş, terekeye iade talebinde dava dışı mirasçıların muvafakati veya terekeye temsilci atanmasının zorunlu olduğu yönünde bir kural koymamıştır. Terekeye ait bir hakkın veya malın iadesinin istendiği davalarda ise Yargıtay 23. Hukuk Dairesi, “tüm mirasçıların terekeye dahil olan bir hak veya malın terekeye iadesi için birlikte dava açmaları veya hazır olmayanların usulüne uygun şekilde vekaletname ibraz etmeleri veya TMK’nın 640. maddesi gereğince miras ortaklığına temsilci atanması gerekir.” cümlesiyle bu koşulu koymuştur (12.10.2020 tarihli ve 2017/1479 E., 2020/2933 K. sayılı kararı). Bu karara konu dosya denkleştirme davası değil, mirasbırakanın kooperatif payının devrine ilişkin bir menfi tespit davasıdır.
Bu nedenle aynen iade talebinde dava dışı mirasçıların muvafakati veya temsilci atanması riski gözetilmelidir. Yalnız kendi miras payına isabet eden bedeli isteyen davacı bu koşula tabi değildir. Fer’i müdahale bu eksiği gidermez: fer’i müdahil davanın tarafı olmaz ve hüküm yalnız taraflar hakkında verilir (HMK 69/1).
Denkleştirme Hesabı Nasıl Yapılır?
Hesap üç ayrı adımda kurulur. Önce terekenin kapsamı ölüm tarihine göre belirlenir: hangi hak ve borçların terekeye girdiği o anda kesinleşir. Ardından mirasbırakanın borçları ve giderler düşülerek net tereke bulunur. Son olarak denkleştirmeye tabi kazandırmalar denkleştirme anındaki değerleriyle eklenir ve paylar bu toplam üzerinden hesaplanır. Kapsamın ölüm tarihine göre belirlenmesi, kalan malların ölüm tarihindeki parasal değerlerinin dondurulması anlamına gelmez; paylaşmada taşınmazlar paylaşmanın yapıldığı zamanki gerçek değerleriyle esas alınır.
Türk Medeni Kanunumuzun 657. maddesi:
“Taşınmazlar, paylaşmanın yapıldığı zamandaki gerçek değerleri esas alınarak mirasçılara özgülenir.”
Aşağıdaki örnek, üç mirasçının bulunduğu ve mirasçılardan birine ev verildiği bir olayda hesabın nasıl kurulduğunu gösterir.
Kalem | Birinci olay | İkinci olay |
|---|---|---|
Ölümde kalan tereke | 3.000.000 TL | 3.000.000 TL |
Denkleştirmeye tabi kazandırma (B’ye ev) | 1.500.000 TL | 2.100.000 TL |
Denkleştirme terekesi | 4.500.000 TL | 5.100.000 TL |
Mirasçı başına pay (üç mirasçı) | 1.500.000 TL | 1.700.000 TL |
B’nin payından mahsup | 1.500.000 TL | 1.700.000 TL |
B’nin ödeyeceği tutar | Yok | 400.000 TL |
A ve C’nin terekeden alacağı | 1.500.000 TL | 1.500.000 TL |
A ve C’nin B’den alacağı (her biri) | Yok | 200.000 TL |
Birinci olayda B’nin aldığı ev payına tam olarak denk geldiği için ek ödeme yapmaz; terekedeki 3.000.000 TL A ile C arasında paylaşılır. İkinci olayda kazandırma payı aştığı için B’nin 400.000 TL fazlası vardır. Bu fazla, eksik kalan mirasçıların eksikliği oranında tamamlanır: A ve C terekeden 1.500.000 TL alır, eksik kalan 200.000 TL’yi B’den tahsil eder ve her birinin nihai payı 1.700.000 TL olur. Fazlanın doğrudan 400.000 TL’nin üçe bölünmesiyle dağıtılacağı düşünülmemelidir.
a) Aynen İade
İade şeklini seçme hakkı, mirasbırakanın bu kurala aykırı bir tasarrufu yoksa davalı mirasçıdadır. 671. madde bu seçimi düzenler:
Türk Medeni Kanunumuzun 671. maddesi:
“Geri vermekle yükümlü olan mirasçı, dilerse aldığını aynen geri verir; dilerse payından fazla olsa bile değerini miras payına mahsup ettirir.”
“Mirasbırakanın bu kurala aykırı tasarrufları ve mirasçıların tenkise ilişkin hakları saklıdır.”
Aynen iadede kazandırma konusu mal, fiziki ve hukuki olarak terekeye döner. Taşınmazsa tapu sicilinde işlem yapılır; mal, miras ortaklığı adına mirasçıların elbirliği mülkiyetine (paylar belirlenmeden birlikte malik olma) girer. Taşınırsa zilyetlik terekeye devredilir. Mal terekeye döndükten sonra paylaşım, bu malı da kapsayan toplam tereke üzerinden yapılır.
Seçim hakkı yenilik doğuran bir haktır (kullanıldığı anda sonuç doğuran hak): kullanıldığı anda sonuç doğurur, karşı tarafın kabulüne bağlı değildir ve kural olarak geri alınamaz. Davacı dilekçesinde aynen iadeyi talep etmiş olsa bile davalı, değerin mahsubunu seçebilir. Yargıtay 14. Hukuk Dairesi bu kuralı “İade edilecek mal varlığı yönünden seçim hakkı davalınındır; ister aynen iade eder, isterse bedelini öder.” cümlesiyle ifade etmiştir (18.04.2019 tarihli ve 2016/9034 E., 2019/3584 K. sayılı kararı).
Aynen iade istenen davada malın elden çıkarılması riski vardır. Bu riski önlemek için tapu kaydına ihtiyati tedbir konulması istenmelidir. HMK’nın 389. maddesi uyarınca mevcut durumda meydana gelebilecek bir değişme nedeniyle hakkın elde edilmesi önemli ölçüde zorlaşacak ya da tamamen imkansız hale gelecekse veya gecikme sebebiyle bir sakıncanın yahut ciddi bir zararın doğacağından endişe edilirse tedbir kararı verilebilir.
Aynen iade ile tapu iptali ve tescil arasındaki sınır burada belirir. Davalı aynen iadeyi seçerse mal terekeye döner ve taşınmazsa kaydın iptali ile miras ortaklığı adına tescili istenebilir; bu talep, kazandırmanın geçersizliğine değil, geçerli kazandırmanın iadesine dayanır. Yargıtay 1. Hukuk Dairesi böyle bir talebi “mirasta denkleştirme hükümleri uyarınca terekeye iade talepli tapu kayıtlarının iptali” olarak nitelendirmiştir (23.11.2022 tarihli ve 2022/4007 E., 2022/7700 K. sayılı kararı). Buna karşılık devrin muvazaalı olduğu ya da mirasbırakanın ehliyetsiz olduğu iddiası, denkleştirmenin değil tapu iptali ve tescil davasının konusudur. Bu ayrım aşağıda ayrıca açıklanmıştır.
b) Bedel Olarak İade ve Miras Payını Aşan Kısım
Mahsuben denkleştirmede mirasçı malı elinde tutar, malın denkleştirme anındaki değeri miras payından düşülür. Değer paydan düşükse fark tereke mevcudundan kendisine ödenir. Fazlaysa aşan kısım terekeye ödenir; hükümde tutarın terekeye iadesi ve mirasçılara payları oranında taksimi gösterilir. Davacı yalnız kendi miras payına isabet eden bedeli talep etmişse hüküm bu tutarla sınırlı kurulur. Mal üçüncü kişiye devredilmiş veya tüketilmişse aynen iade fiilen imkansız hale gelir ve iade bedel üzerinden yapılır.
Miras payını aşan kısım için 672. madde uygulanır:
Türk Medeni Kanunumuzun 672. maddesi:
“Yapılan kazandırma miras payını aştığı takdirde mirasçı, mirasbırakanın bunu kendisine bırakmak istediğini ispat ederse, bu fazlalık denkleştirmeye tâbi olmaz. Diğer mirasçıların tenkise ilişkin hakları saklıdır.”
Kural, fazlalığın denkleştirme dışında kalması için mirasçının ispatını arar. İade yükümlülüğü ortadan kalksa bile saklı pay ihlali varsa tenkis istenebilir.
c) Denkleştirme Anı ve Değer Tespiti
Değer, kazandırmanın yapıldığı tarihe veya ölüm tarihine göre değil, denkleştirme anına göre belirlenir:
Türk Medeni Kanunumuzun 673. maddesi:
“Denkleştirme, kazandırmanın denkleştirme anındaki değerine göre yapılır.”
“Yarar ve zarar ile gelir ve giderler hakkında mirasçılar arasında sebepsiz zenginleşme hükümleri uygulanır.”
Denkleştirme anı, paylaşmanın yapıldığı veya hükmün kurulduğu andır. Değerleme bu nedenle karara en yakın tarih itibarıyla yapılır; yargılama uzadığında bu yaklaşım mirasçılar arasındaki ekonomik dengenin korunmasını sağlar.
Değerleme, malın türüne göre farklı yöntemlerle yapılır. Taşınmazlarda emsal satışlar, konum, yüzölçümü, imar durumu ve yapısal özellikler; taşınırlarda piyasa rayici ve yıpranma payı esas alınır. Para kazandırmalarında paranın alım gücündeki değişim gözetilir; bu, 673. maddenin denkleştirme anındaki değer kuralının sonucudur. Bilirkişi raporu, hükme esas alınacak teknik veriyi oluşturur.
Kanun’un 673. maddesinin ikinci fıkrası, kazandırma ile denkleştirme anı arasındaki dönemi düzenler ve sebepsiz zenginleşme hükümlerine gönderir. Mirasçının elde ettiği kira ve ürün gelirleri terekeye olan borcuna eklenir. Giderler bakımından iyiniyet belirleyicidir: iyiniyetli mirasçı zorunlu ve yararlı giderlerinin tamamını isteyebilir; iyiniyetli değilse yalnız zorunlu giderlerini ve yararlı giderlerden geri verme anındaki değer artışını isteyebilir (TBK 80). Malın elden çıkması halinde iyiniyetli mirasçı elinde kalan zenginleşmeyle; iyiniyetli olmayan ya da elden çıkarırken ileride geri verebileceğini hesaba katması gereken mirasçı zenginleşmenin tamamıyla sorumlu olur (TBK 79).
ç) İadenin Terekeye Yapılması
İade biçimi, borcun kime ifa edileceğini de belirler. Aynen iadede mal terekeye döner ve hüküm terekeye iade biçiminde kurulur. Yargıtay 14. Hukuk Dairesi bu kuralı 23.09.2019 tarihli ve 2016/15900 E., 2019/5589 K. sayılı kararında açıkça koymuştur: “İade, terekeye yapılır, davacı mirasçının miras payı oranında iade yapılmaz.” Bu nedenle mal, davacının payı oranında bölünerek ona verilmez; terekenin aktifine girer ve artıştan tüm mirasçılar payları oranında yararlanır.
Bedel iadesinde tahsilin kime yapılacağı, talebin kapsamına göre belirlenir. Terekeye iade istenmişse bedel terekeye ödenir ve mirasçılara payları oranında taksim edilir; Yargıtay 14. Hukuk Dairesi 08.06.2021 tarihli ve 2019/3104 E., 2021/3838 K. sayılı kararında bu yolu benimsemiştir. Davacı yalnız kendi miras payına isabet eden tutarı istemişse hüküm bu tutarla sınırlı kurulur (18.04.2019 tarihli ve 2016/9034 E., 2019/3584 K. sayılı kararı; Daire bu kararda “kalan miktar üzerinden davacının miras payı oranında denkleştirmeye karar verilmesi” ifadesini kullanmıştır).
Birden fazla borçlu varsa müteselsil sorumluluk doğmaz. Her davalının sorumluluğu, kendi aldığı kazandırmayla sınırlıdır; hükümde her bir mirasçının sorumlu olduğu kazandırma ayrı ayrı gösterilir. Yargıtay 14. Hukuk Dairesi, tüm davalılardan tek tutarın alınmasını bu nedenle bozma nedeni saymıştır (08.06.2021 tarihli ve 2019/3104 E., 2021/3838 K. sayılı kararı).
İspat Yükü Kimdedir, Hangi Deliller Kullanılır?
Denkleştirme davasında ispat yükü, yasal karinenin yönüne göre dağılır. Genel kural 4721 sayılı Kanun’un 6. maddesidir: kanunda aksi öngörülmedikçe herkes hakkını dayandırdığı olguları ispatlamakla yükümlüdür.
Altsoya yapılan kazandırmalarda karine iade lehinedir. Davacı kazandırmanın varlığını ispatlar; kazandırmanın miras payına mahsuben yapılmadığını, yani denkleştirme dışında kaldığını davalı altsoy ispatlar. Yargıtay 14. Hukuk Dairesi kararlarında bu dağılım, “Altsoya yapılan sağlar arası kazandırmanın denkleştirmeye tabi olmadığını davalı (altsoy) ispatlamalıdır.” cümlesiyle ifade edilir (23.09.2019 tarihli ve 2016/15900 E., 2019/5589 K. sayılı kararı). Yargıtay 1. Hukuk Dairesinin 21.03.2024 tarihli ve 2023/1373 E., 2024/2383 K. sayılı kararında kabulü şöyledir: altsoya yapılan taşınmaz bağışı kural olarak denkleştirmeye tabidir ve aksini davalı ispatlamalıdır.
Davalı altsoy karineyi üç yolla çürütebilir: mirasbırakanın kazandırmayı iade dışı bırakan açık beyanı; kazandırmanın olağan hediye, alışılmış eğitim gideri ya da geleneğe uygun çeyiz olması; devrin karşılıksız olmayıp satış, takas veya ölünceye kadar bakma sözleşmesine dayanması. Tapuda satış gösterilmiş olması tek başına yeterli değildir; gerçek iradenin araştırılması gerekir.
Altsoy dışındaki mirasçılara yapılan kazandırmalarda karine iade aleyhinedir. Kazandırmanın denkleştirmeye tabi olduğunu ve mirasbırakanın iade iradesini davacı ispatlar. İspat gerçekleşmezse kazandırma bağışlama sayılır.
Mirasbırakanın iradesi her türlü delille ispatlanabilir; şekil şartı yoktur. Yazılı belgeler, tapu kayıtları, banka dekontları, e-posta ve mesajlaşma kayıtları, kişisel notlar, tanık beyanları, keşif ve bilirkişi incelemesi bu deliller arasındadır. Belge bulunmadığında tanık beyanı belirleyici olabilir; taraflarla akrabalığı bulunan tanıkların beyanı tek başına reddedilmez, diğer delillerle birlikte değerlendirilir. İspatın tamamlanamadığı hallerde ispat yükünü taşıyan tarafın talebiyle yemin deliline başvurulabilir.
Müşterek banka hesaplarında ayrı bir kural uygulanır. Yargıtay 14. Hukuk Dairesi, 01.10.2019 tarihli ve 2016/15631 E., 2019/6055 K. sayılı kararında payların eşitliğini kabul etmiştir: “Müşterek hesaptaki paylar aksi iddia edilip kanıtlanmadıkça birbirine eşittir.” Buna göre mirasçı, mirasbırakanın ölümünden önce müşterek hesaptan çektiği tutarın tamamı ile ölümünden sonra çektiği tutardan payına düşen kısmı aşan miktar kadar diğer mirasçılara karşı sorumludur. Hesap, açılış tarihinden itibaren kapatılma tarihine, kapatılmamışsa dava tarihine kadar izlenir.
Denkleştirme Davası Nasıl Açılır?
Dava, mirasbırakanın ölümünden sonra açılır. Miras ölümle açıldığından (TMK 575) mirasbırakan sağken mirasçılık sıfatı doğmaz ve denkleştirme talebi ileri sürülemez. Dava bağımsız olarak açılabileceği gibi, mirasın paylaştırılması davası içinde de ileri sürülebilir.
Dilekçe, Hukuk Muhakemeleri Kanunumuzun (HMK) 119. maddesindeki zorunlu unsurları taşımalıdır. Açıklamalar bölümünde mirasbırakanın kimliği ve ölüm tarihi, tarafların mirasçılık sıfatı, mirasçılık belgesi, kazandırmanın konusu ve tarihi, kazandırmanın hangi türe girdiği ve denkleştirme gerekçesi yer alır.
Talep sonucu davanın sınırını belirler. Aynen iade isteniyorsa talep, kazandırma konusu malın terekeye iadesi biçiminde kurulur; taşınmazsa kaydın iptali ile miras ortaklığı adına tescil istenir. Bedel isteniyorsa denkleştirme anındaki değer üzerinden davacının miras payına isabet eden tutarın kendisine ödenmesi talep edilir. “Denkleştirme yapılmasına” biçimindeki belirsiz talep, infazda tereddüt doğuracağı için yeterli görülmez.
Bedel talebinde tutarın dava açılırken tam olarak belirlenmesi her zaman mümkün olmayabilir. Bu halde alacağın bir kısmı dava edilip talep, tahkikatın sonuna kadar artırılabilir:
Hukuk Muhakemeleri Kanunumuzun 109. maddesinin dördüncü fıkrası:
“Alacağın sadece bir kısmının dava edildiği durumlarda talep konusu, aynı davada bir defaya mahsus olmak üzere iddianın genişletilmesi yasağına tabi olmaksızın tahkikatın sona ermesine kadar artırılabilir. Bu durumda zamanaşımı, artırılan kısım bakımından da dava tarihinden itibaren kesilmiş sayılır.”
Hüküm, 31.07.2026 tarihli Resmi Gazete’de yayımlanan 7589 sayılı Kanunla eklenmiştir. Kanunun 19. maddesi HMK’nın 107. maddesini yürürlükten kaldırmış, 20. maddesi 109. maddeye bu fıkrayı eklemiştir. Geçici 1. maddenin 10. fıkrası uyarınca mülga 107. madde, kaldırılma tarihinden önce açılan davalar bakımından uygulanmaya devam olunur. Bu nedenle 31.07.2026’dan önce açılan davalarda belirsiz alacak davası rejimi, bu tarihten sonra açılan davalarda 109/4 uygulanır. Dava dilekçesinde bu yolun adı doğru yazılmalıdır.
Terditli talep denkleştirme ile tenkis arasındaki belirsizlikte kullanılır. Davacı, öncelikli talebini denkleştirme, kabul edilmemesi halinde ikincil talebini tenkis olarak sunabilir (HMK 111). İade şekline ilişkin kademeli talep de kurulabilir: davacı öncelikle malın terekeye aynen iadesini, malın elden çıkmış olması halinde davacının payına isabet eden bedelin tahsilini isteyebilir. Ancak seçim hakkı davalıda olduğundan davalı aynen iade yerine bedeli seçebilir.
HMK’nın 141. maddesi uyarınca iddia, dilekçelerin karşılıklı verilmesinden sonra kural olarak genişletilemez; ıslah ve karşı tarafın açık muvafakati saklıdır. Bu nedenle kazandırmanın hukuki niteliği ve talep sonucu baştan doğru kurulmalıdır.
Görevli ve Yetkili Mahkeme Hangisidir?
Bağımsız denkleştirme davasında görevli mahkeme asliye hukuk mahkemesidir; denkleştirme paylaştırma davası içinde ileri sürülürse görevli mahkeme sulh hukuk mahkemesidir. Ayrım davanın açılış biçimine göre yapılır. Bağımsız dava malvarlığı hakkına ilişkindir ve HMK’nın 2. maddesi uyarınca asliye hukukta görülür; dava konusunun değeri görevli mahkemeyi değiştirmez.
Denkleştirme, mirasın paylaştırılması davası içinde ileri sürüldüğünde görev, paylaştırma davasının mahkemesine göre belirlenir. 4721 sayılı Kanun’un 642. maddesi, mirasın paylaştırılması istemini sulh mahkemesine verir; HMK’nın 4. maddesinin birinci fıkrasının (b) bendi de taşınır ve taşınmaz mal veya hakkın paylaştırılmasına ve ortaklığın giderilmesine ilişkin davaları sulh hukuk mahkemesinin görevine bırakmıştır. Miras ortaklığının giderilmesi bu bent kapsamında olduğundan, paylaştırma davası içinde ileri sürülen ve paylaşmanın hesabına ilişkin kalan denkleştirme talebi o davayı gören sulh hukuk mahkemesinde incelenir. Talep bağımsız bir eda istemi olarak ileri sürülürse asliye hukuk görevi gündeme gelir. Yargıtay 20. Hukuk Dairesi, ortaklığın satış yoluyla giderilmesiyle birlikte denkleştirme istenen dosyada sulh hukuk mahkemesini yargı yeri olarak belirlemiştir (30.05.2016 tarihli ve 2015/16611 E., 2016/5924 K. sayılı kararı).
Yetkili mahkeme bakımından kural HMK’nın 11. maddesidir:
Hukuk Muhakemeleri Kanunumuzun 11. maddesi:
“(1) Aşağıdaki davalarda, ölen kimsenin son yerleşim yeri mahkemesi kesin yetkilidir:”
“b) Terekenin kesin paylaşımına kadar mirasçılara karşı açılacak tüm davalar.”
Denkleştirme davası, tereke paylaşılana kadar mirasçıya karşı açılan bir dava olduğundan bu bent kapsamındadır. Bent, kesin yetkiyi terekenin kesin paylaşımına kadar sınırlar. Miras paylaşıldıktan sonra açılan bağımsız denkleştirme davası bu sayımın dışında kaldığından yetki genel hükümlere göre, kural olarak davalının yerleşim yeri mahkemesinde belirlenir. Yargıtay 5. Hukuk Dairesi, 02.03.2026 tarihli ve 2025/12486 E., 2026/3488 K. sayılı kararında bu kapsamı TMK 669’a dayanan bir denkleştirme isteminde uygulamıştır: “6100 sayılı Kanun’un 11 inci maddesinde mirastan doğan davalarda ölen kişinin son yerleşim yeri mahkemesi kesin yetkili mahkeme olarak düzenlenmiştir.”
Yetki kesin olduğu için mahkeme yetkili olup olmadığını davanın sonuna kadar kendiliğinden araştırır; taraflar da yetkisizliği her zaman ileri sürebilir (HMK 19/1). Dava yanlış mahkemede açılmışsa yetkisizlik kararı verilir. İki haftalık süre üç ihtimalde farklı başlar: karar verildiği anda kesinse tebliğ tarihinden, süresi içinde kanun yoluna başvurulmayarak kesinleşmişse kesinleşme tarihinden, kanun yoluna başvurulmuşsa başvurunun reddi kararının tebliğinden itibaren işler. Bu süre içinde dosyanın yetkili mahkemeye gönderilmesi istenmelidir; aksi halde dava açılmamış sayılır (HMK 20/1).
Son yerleşim yeri, nüfus kütüğüne kayıtlı yer değil mirasbırakanın ölmeden önce yerleşme niyetiyle oturduğu ve yaşam ilişkilerini sürdürdüğü yerdir; nüfus kaydı bu tespitte delil olarak kullanılır. Mirasbırakan İstanbul nüfusuna kayıtlı olsa da yaşamının son yıllarını İzmir’de geçirmişse yetkili mahkeme İzmir mahkemesidir; davacı ve davalıların yerleşim yeri bu belirlemede rol oynamaz.
Arabuluculuk, Harç ve Masraflar
Paylaştırma ve ortaklığın giderilmesi davalarında arabuluculuk, 1 Eylül 2023 tarihinden itibaren açılan davalarda dava şartıdır; bağımsız denkleştirme davasında bu tartışmalıdır. 6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu’nun 18/B maddesi şöyledir:
6325 sayılı Kanun’un 18/B maddesi:
“(1) Aşağıdaki uyuşmazlıklarda, dava açılmadan önce arabulucuya başvurulmuş olması dava şartıdır:”
“b) Taşınır ve taşınmazların paylaştırılmasına ve ortaklığın giderilmesine ilişkin uyuşmazlıklar.”
Bent, 28.03.2023 tarihli 7445 sayılı Kanunun 37. maddesiyle eklenmiş ve aynı Kanunun 43. maddesi uyarınca 1 Eylül 2023 tarihinde yürürlüğe girmiştir. Mirasın paylaştırılması davası taşınır ve taşınmazların paylaştırılması niteliğinde olduğundan bu davada arabuluculuk, bu tarihten itibaren açılan davalarda dava şartıdır. Bu tarihten önce açılmış davalarda dava şartı aranmaz. Denkleştirme, paylaştırma davası içinde ileri sürüldüğünde de aynı davaya bağlı olduğundan dava şartı bu davada da aynı sınırla aranır.
Bağımsız denkleştirme davasının bu bent kapsamına girip girmediği tartışmalıdır. Bent, paylaştırma ve ortaklığın giderilmesi uyuşmazlıklarını sayar; denkleştirme davasında amaç paylaştırma değil, terekeye iadedir. Bu nedenle bağımsız davada arabuluculuğun dava şartı olduğu söylenemez; dava paylaştırma davasıyla birlikte görülüyorsa dava şartı gözetilir. Uyuşmazlığın paylaştırma davası içinde mi bağımsız mı yürütüleceği baştan netleştirilmelidir.
Harç, değer ölçüsüne göre alınır. Denkleştirmede harç, talep edilen iade tutarı üzerinden hesaplanır. 492 sayılı Harçlar Kanunu’nun 16. maddesi uyarınca tapu kayıt iptali gibi taşınmazın aynına ilişkin taleplerde taşınmazın değeri esas alınır; değer tayini mümkün olan hallerde dava dilekçesinde değer gösterilmesi zorunludur. Eksik değer bildirilirse tamamlama yapılır.
Paylaştırma davasında harç rejimi ayrıdır ve iki kalem birbirine karıştırılmamalıdır. Ortaklığın satış yoluyla giderilmesine karar verilirse harç satış bedeli üzerinden alınır (Yargıtay 14. Hukuk Dairesinin 28.03.2017 tarihli ve 2015/10290 E., 2017/2474 K. sayılı kararı). Aynen taksimde ise 1 sayılı tarife uyarınca taksim edilen gayrimenkulün değeri esas alınır. Davacının miras payı oranında kabulüne karar verilen tapu iptali ve tescil talebinde ise uyuşmazlık konusu payın değeri ölçüdür; taşınmazların tamamının değeri üzerinden harç alınması bozma nedenidir (Yargıtay 1. Hukuk Dairesinin 16.05.2017 tarihli ve 2014/20195 E., 2017/2649 K. sayılı kararı).
Harç ve gider avansı dışında bilirkişi ücreti, keşif gideri ve tebligat masrafları yargılama gideri olarak doğar. Olağan davalarda gider, haksız çıkan tarafa yükletilir; kısmen kabul halinde oranlanır. Ortaklığın giderilmesi davalarında ise taraflar için benzer sonuç doğduğundan kazanan ve kaybeden taraftan söz edilemez; Yargıtay 14. Hukuk Dairesi bu özelliği kararında açıkça belirtmiştir (28.03.2017 tarihli ve 2015/10290 E., 2017/2474 K. sayılı kararı). Tutarlar her yıl yeniden belirlendiği için bu yazıda maktu tutar verilmemiştir.
Denkleştirme Talebinde Zamanaşımı Var mı?
Denkleştirme için kanunda özel bir hak düşürücü süre öngörülmemiştir. Bu yönüyle kurum, tenkis davasından ayrılır: tenkiste öğrenmeden itibaren bir yıllık, her halde on yıllık süre vardır.
Denkleştirme, miras ortaklığı devam ettiği sürece bir paylaşma içi hesap işlemi olduğundan zamanaşımına uğramaz. Yargıtay 14. Hukuk Dairesi bu sonucu, 23.09.2019 tarihli ve 2016/15900 E., 2019/5589 K. sayılı kararında “Başka bir anlatımla mirasta denkleştirme, mirasın paylaşılmadığı süre boyunca zamanaşımına uğramaz.” cümlesiyle ifade etmiştir. Aynı kararda ilk derece mahkemesinin talebi tenkis sayıp hak düşürücü süreden reddetmesi bozma nedeni sayılmıştır.
Miras paylaşıldıktan sonra durum değişir. Paylaşma tamamlandığında denkleştirme talebi tereke içi hesap olmaktan çıkar ve bağımsız bir alacağa dönüşür. Bu aşamada Türk Borçlar Kanunumuzun 146. maddesindeki genel zamanaşımı uygulanır:
Türk Borçlar Kanunumuzun 146. maddesi:
“Kanunda aksine bir hüküm bulunmadıkça, her alacak on yıllık zamanaşımına tabidir.”
On yıllık sürenin başlangıcı taksim tarihidir. Yargıtay 14. Hukuk Dairesi, 08.06.2021 tarihli ve 2019/3104 E., 2021/3838 K. sayılı kararında aktardığı bir bozmaya uyarak taksimden itibaren on yıllık süre içinde denkleştirmenin istenmesi gerektiğini kabul etmiştir. Paylaşma geçersiz sayılır ya da iptal edilirse geçerli bir taksim bulunmadığından süre işlemeye başlamaz.
Zamanaşımı mahkemece kendiliğinden gözetilmez; kanun bunu açıkça söyler: hakim zamanaşımını kendiliğinden göz önüne alamaz (TBK 161). Bu nedenle zamanaşımı def’inin davalı tarafından ileri sürülmesi ve sürenin başlangıcına ilişkin olguların ispatlanması gerekir.
Denkleştirme Davası ile Diğer Davaların İlişkisi Nedir?
Denkleştirme mirasçılar arasındaki eşitliği, tenkis ise saklı payı korur; bir kazandırma ikisine de konu olabilir ve inceleme sırası önce denkleştirmeye verilir. Denkleştirme, mirasın paylaşılması davasının bir parçası olabileceği gibi bağımsız bir dava olarak da açılabilir; sınır, dava şartları ve hükmün infaz kabiliyeti bakımından belirleyicidir.
a) Mirasın Paylaştırılması Davası ile İlişkisi
Denkleştirme, kural olarak paylaşmanın bir unsurudur. Paylaşma davası içinde ileri sürüldüğünde mahkeme, denkleştirmeyi paylaşmanın hesabını belirleyen bir ön sorun olarak ele alır ve hükmü bu hesaba göre kurar. Bu halde ayrı bir dava açılmasına gerek yoktur.
Dava bağımsız açıldığında ise hüküm, paylaşmanın kendisini değil terekeye iadeyi konu alır. İade sonrası paylaşım ayrı bir talep olarak ileri sürülür.
b) Tenkis Davası ile İlişkisi
Denkleştirme mirasçılar arasındaki eşitliği, tenkis ise saklı payları korur. Denkleştirme yalnız yasal mirasçılar arasında sonuç doğururken tenkis üçüncü kişilere yapılan kazandırmalara kadar uzanır.
İki dava arasında hiyerarşik değil tamamlayıcı bir ilişki vardır. Bir kazandırma hem denkleştirmeye hem tenkise konu olabilir; inceleme sırası önce denkleştirmeye verilir. Yargıtay 1. Hukuk Dairesinin 30.06.2022 tarihli ve 2022/2760 E., 2022/5302 K. sayılı kararında aktarılan bozma gerekçesi bu sırayı gösterir: “öncelikle TMK’nın 669-675. maddelerinde düzenlenen terekeye iade(mirasta denkleştirme) hükümleri uyarınca inceleme ve değerlendirme yapılması, olmadığı takdirde terditli isteklerin üzerinde durulması gerekir”.
Tenkis hesabında terekenin aktifine denkleştirmeye tabi tasarruflar da eklenir. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, 24.04.2024 tarihli ve 2022/380 E., 2024/192 K. sayılı kararında bu sırayı şöyle açıklamıştır: “Net terekenin hesaplanabilmesi için miras bırakanın mal varlığının aktifine; denkleştirmeye tâbi tasarrufları (4721 sayılı Kanun md. 669), tenkise tâbi sağlararası tasarrufları (4721 sayılı Kanun md. 508, 565) ile hayat sigortası satın alma bedeli (4721 sayılı Kanun md. 509, 567) değerlerinin terekeye eklenmesi gerekir.”
Denkleştirme sonucunda saklı pay ihlali giderilemiyorsa tenkis gündeme gelir. Dava dilekçesinde terditli talep kurulmamışsa mahkeme denkleştirme davasını kendiliğinden tenkise dönüştüremez; 14. Hukuk Dairesi bu kuralı “Islah olmadıkça ya da terditli dava açılmamışsa, mirasta denkleştirme davası kendiliğinden tenkis davasına dönüşmez.” cümlesiyle koymuştur (23.09.2019 tarihli ve 2016/15900 E., 2019/5589 K. sayılı kararı).
c) Muris Muvazaası ve Tapu İptali Davası ile İlişkisi
Denkleştirme geçerli bir kazandırmayı esas alır; devrin geçersizliğini ileri sürmez. Kazandırmanın muvazaalı olduğu iddiası, tapu iptali ve tescil davasının konusudur ve bu iddia ile denkleştirme talebi birlikte ileri sürülebilir.
Muvazaa iddiasının sınırı işlemin türüne göre çizilir. Yargıtay 1. Hukuk Dairesi, 18.01.2024 tarihli ve 2023/5832 E., 2024/471 K. sayılı kararında bağış yoluyla yapılan temlikte muvazaanın dinlenemeyeceğini belirtmiştir: “Böylesi bağış yoluyla yapılan temliki işlemin koşulları varsa ancak Türk Medeni Kanunu’nun (TMK) 560 ilâ 571 inci maddeleri arasında öngörülen tenkis davasına konu edilebileceği, bağış yoluyla gerçekleştirilen temliklerde muvazaa olgusunun dinlenemeyeceği açık olup”. Buna göre bağışla devredilen malda yol, denkleştirme veya tenkistir; satış ya da ölünceye kadar bakma sözleşmesiyle devredilen malda ise muvazaa iddiası ayrıca incelenir.
Tapu iptali talebinin denkleştirme içinde yeri, seçim hakkına bağlıdır. Davalı aynen iadeyi seçerse taşınmaz terekeye döner ve kaydın iptali ile miras ortaklığı adına tescili istenebilir. Aynen iade seçilmemişse iade bedel üzerinden yapılır; bu halde davacının miras payı oranında tapu iptali ve tescil talebi denkleştirmenin değil, geçersizlik iddiasının konusudur.
ç) Alacak Davaları ile İlişkisi
Paylaşmadan sonra açılan denkleştirme davası görünüşte bir para alacağı davasıdır; ancak kaynağı borçlar hukuku değil, miras hukukudur. Talep, sebepsiz zenginleşme veya haksız fiil hükümlerine değil 669 ile 675. maddelere dayanır. Bu nitelendirme, uygulanacak ispat ve zamanaşımı kurallarını etkiler.
Sıkça Sorulan Sorular
Denkleştirme davası hangi süre içinde açılmalıdır? Miras paylaşılmadığı sürece özel bir süre yoktur; talep her zaman ileri sürülebilir. Paylaşma tamamlandıktan sonra on yıllık genel zamanaşımı işler ve süre taksim tarihinde başlar.
Hangi mahkemede açılır? Bağımsız dava asliye hukuk mahkemesinde açılır. Paylaştırma davası içinde ileri sürülürse, o davayı gören sulh hukuk mahkemesinde incelenir. Tereke paylaşılmadığı sürece yetkili mahkeme, kesin yetki kuralı gereği mirasbırakanın son yerleşim yeri mahkemesidir. Paylaşmadan sonra açılan davada yetki genel hükümlere göre belirlenir.
Aynen iade istenirse diğer mirasçıların muvafakati gerekir mi? Denkleştirme davasında bu soruyu karara bağlayan bir Yargıtay kararı yoktur. Yargıtay 7. Hukuk Dairesi denkleştirme davasının mirasçının tek başına açabileceği kişisel bir talep olduğunu belirtmektedir. Yargıtay 14. Hukuk Dairesinin 25.06.2018 tarihli kararına konu dosyada ise ilk derece mahkemesi dava dışı mirasçıların muvafakatinin alınması veya terekeye temsilci atanması için süre vermiş, Daire bu istemi içerik yönünden değerlendirmeksizin sürenin kesin olmadığı gerekçesiyle hükmü bozmuştur. Bu nedenle aynen iade talebinde bu risk gözetilmelidir; fer’i müdahale eksiği gidermez.
Aynen iade mi bedel mi, seçimi kim yapar? Seçim hakkı, mirasbırakan aksini öngörmedikçe davalı mirasçıdadır. Davalı dilerse aldığı malı aynen geri verir, dilerse değerini miras payına mahsup ettirir. Davacı bu seçimi dayatamaz.
Sağ kalan eşe yapılan kazandırma denkleştirilir mi? Kural olarak hayır; eş altsoy kavramı dışındadır. Denkleştirilebilmesi için mirasbırakanın kazandırmayı miras payına mahsuben yaptığını davacı ispatlamalıdır.
Mirasçı olmayan kişiye yapılan kazandırma denkleştirmeye tabi midir? Hayır. Denkleştirme yalnız yasal mirasçılar arasında işler. Mirasçı olmayan kişiye yapılan kazandırma, ancak saklı payı ihlal ediyorsa tenkise konu olabilir.
Vasiyetname ile bırakılan mal denkleştirmeye tabi midir? Hayır. Ölüme bağlı tasarruflar denkleştirmenin değil tenkisin konusudur. Denkleştirme yalnız sağlararası kazandırmalarda gündeme gelir.
Denkleştirme davasında tapu iptali ve tescil istenebilir mi? Davalı aynen iadeyi seçerse taşınmazın kaydının iptali ile miras ortaklığı adına tescili istenebilir. Aynen iade seçilmezse iade bedel üzerinden yapılır. Devrin geçersizliğine dayanan tapu iptali talebi ise ayrı bir davanın konusudur.
Miras paylaşıldıktan sonra denkleştirme istenebilir mi? Evet. Paylaşmadan sonra talep bağımsız alacağa dönüşür ve on yıllık zamanaşımı içinde ileri sürülebilir. Paylaşmanın geçersiz olması halinde süre işlemeye başlamaz.
Arabuluculuk zorunlu mudur? Paylaştırma davası içinde ileri sürülen denkleştirmede evet, bağımsız denkleştirme davasında tartışmalıdır. Paylaştırma ve ortaklığın giderilmesi uyuşmazlıklarında arabuluculuk, 1 Eylül 2023 tarihinden itibaren açılan davalarda dava şartıdır. Bu tarihten önce açılmış dosyalarda aranmaz. Denkleştirme paylaştırma davası içinde ileri sürülüyorsa dava şartı o dosyada da aynı tarih sınırıyla gözetilir.
