Tıbbi Uygulamalarda Aydınlatılmış Onam Alınması, Şekil Şartı ve İspatı 2026

Aydınlatılmış onam, hekimin hastayı tıbbi müdahalenin niteliği, riskleri ve seçenekleri konusunda anlayabileceği biçimde bilgilendirmesi ve ardından hastanın özgür iradesiyle rızasını almasıdır. Rıza kural olarak şekle bağlı değildir; büyük cerrahi müdahalelerde ise yazılı muvafakat zorunludur. Aydınlatmanın yapıldığını ispat yükü hekimde ve sağlık kuruluşundadır.

Aydınlatılmış Onam Nedir?

Aydınlatılmış onam, adı üzerinde iki unsurdan oluşur: aydınlatma ve onam. Aydınlatma, hekimin hastaya hastalığın niteliğini, önerilen müdahaleyi, bunun risklerini, seçeneklerini ve müdahaleyi reddetmenin sonuçlarını hastanın anlayabileceği bir dille anlatmasıdır. Onam ise hastanın bu bilgilendirmeden sonra, baskı altında kalmadan, kendi iradesiyle müdahaleye razı olmasıdır. İkisi birlikte gerçekleşmedikçe aydınlatılmış onamdan söz edilemez.

Hukuken her tıbbi müdahale, kişinin vücut bütünlüğüne yapılan bir müdahaledir. Müdahalenin hukuka uygun olması, kural olarak hastanın geçerli rızasına bağlıdır. Bu nedenle aydınlatılmış onam, kişilik hakkının korunmasına dayanan ve tıbbi müdahalenin hukuka uygunluğunu sağlayan temel kurumlardan biridir. Nitekim Anayasa’nın 17. maddesi, tıbbi zorunluluklar ve kanunda yazılı haller dışında kişinin vücut bütünlüğüne dokunulamayacağını açıkça söyler.

Aydınlatılmış onam, tıbbi uygulama hatasından (malpraktis) bağımsız bir sorumluluk kaynağıdır. Müdahale tıbben kusursuz yapılmış olsa bile, hastanın yeterince aydınlatılmaması müdahaleyi hukuka aykırı hale getirebilir. Yargıtay 13. Hukuk Dairesi, ortaya çıkan zararın komplikasyon olmasının aydınlatma yükümlülüğünü ortadan kaldırmadığını şu sözlerle ifade etmiştir:

Yargıtay 13. Hukuk Dairesinin 12.12.2019 tarihli ve 2016/23372 E., 2019/12469 K. sayılı kararı:
“Ne var ki; ortaya çıkan hasarın komplikasyon olması aydınlatma yükümlülüğünü ortadan kaldırmadığı gibi hastanın komplikasyonlar hakkında bilgilendirilmesi aydınlatma yükümlülüğünün bir gereğidir.”

Bu ayrım, tıbbi uygulama hatası nedeniyle tazminat davasıyla ilgili yazımızda ayrıntılı olarak ele alınmıştır: Tıbbi Uygulama Hatası (Malpraktis) Nedeniyle Tazminat Davası. Komplikasyon kavramı ile malpraktis arasındaki fark ise komplikasyon yazımızda açıklanmıştır.

Aydınlatılmış Onamın Hukuki Dayanakları

Aydınlatılmış onamın dayanakları tek bir kanunda toplanmış değildir; Anayasa’dan başlayarak kanun, milletlerarası sözleşme, yönetmelik ve meslek kuralları düzeyinde düzenlenmiştir. Başlıca dayanaklar şunlardır:

1. Anayasa’nın 17. maddesi: kişinin maddi ve manevi varlığını koruma hakkı ile vücut bütünlüğünün dokunulmazlığı.
2. Türk Medeni Kanunu’nun 24. maddesi: kişilik hakkına saldırıda rızanın hukuka uygunluk sebebi olması.
3. Biyoloji ve Tıbbın Uygulanması Bakımından İnsan Hakları ve İnsan Haysiyetinin Korunması Sözleşmesi (Biyotıp Sözleşmesi): 5. maddesinde rıza, 6 ila 9. maddelerinde özel durumlar düzenlenmiştir.
4. Hasta Hakları Yönetmeliği: 15. maddede bilgilendirmenin kapsamı, 18. maddede bilgilendirmenin biçimi, 24. maddede rıza ve izin, 26. maddede rıza formu, 28. maddede rızanın şekli düzenlenmiştir.
5. 1219 sayılı Tababet ve Şuabatı San’atlarının Tarzı İcrasına Dair Kanun: 70. maddede muvafakat, büyük cerrahi müdahalelerde yazılı muvafakat ve 2025 yılında eklenen elektronik muvafakat imkanı.
6. Hekimlik Meslek Etiği Kuralları: 26. maddede aydınlatmanın kapsamı ve sınırları.

Bu dayanaklardan Biyotıp Sözleşmesi bakımından iki tarih ayrılmalıdır. Sözleşmenin onaylanmasını uygun bulan 5013 sayılı Kanun 9 Aralık 2003’te, onay kararı (2004/7024) ise 20 Nisan 2004’te Resmi Gazete’de yayımlanmıştır. Sözleşme Türkiye bakımından 2004 yılında yürürlüğe girmiştir. Sözleşmenin 5. maddesi, sağlık alanındaki her müdahalenin ilgili kişinin özgür ve bilgilendirilmiş muvafakatinden sonra yapılabileceğini, kişiye müdahalenin amacı, niteliği, sonuçları ve tehlikeleri hakkında önceden uygun bilgi verileceğini ve muvafakatin her zaman serbestçe geri alınabileceğini düzenler.

Türk Medeni Kanunu’nun 24. maddesi, rızanın neden hukuka uygunluk sebebi olduğunu gösterir:

Türk Medeni Kanunu’nun 24. maddesi:
“Hukuka aykırı olarak kişilik hakkına saldırılan kimse, hâkimden, saldırıda bulunanlara karşı korunmasını isteyebilir.”
“Kişilik hakkı zedelenen kimsenin rızası, daha üstün nitelikte özel veya kamusal yarar ya da kanunun verdiği yetkinin kullanılması sebeplerinden biriyle haklı kılınmadıkça, kişilik haklarına yapılan her saldırı hukuka aykırıdır.”

Aydınlatmanın Kapsamı ve Zamanı

Aydınlatmanın kapsamı, Hasta Hakları Yönetmeliği’nin 15. maddesinde sayılmıştır. Hekim hastaya hastalığın muhtemel sebeplerini ve seyrini, müdahalenin kim tarafından, nerede ve nasıl yapılacağını, tahmini süresini, diğer tanı ve tedavi seçeneklerini ve bunların fayda ve risklerini, muhtemel komplikasyonları, müdahaleyi reddetmesi halinde doğabilecek sonuçları, kullanılacak ilaçların önemli özelliklerini ve sağlığı için kritik yaşam tarzı önerilerini anlatmak zorundadır.

Aydınlatmanın ölçüsü, hastanın anlama kapasitesidir. Bilgi, hastanın sosyal ve kültürel düzeyine uygun, sade ve tereddüde yer vermeyen bir biçimde verilir. Hasta, tıbbi müdahaleyi gerçekleştirecek sağlık meslek mensubu tarafından sözlü olarak bilgilendirilir. Bilgilendirme ile müdahaleyi yapacak kişinin farklı olmasını zorunlu kılan durumlarda, bu durum hastaya açıklanarak bilgilendirme yeterliliğine sahip başka bir sağlık meslek mensubu da bilgilendirme yapabilir. Hastanın riski bildiğini ileri sürmek, aydınlatma yükümlülüğünü tek başına ortadan kaldırmaz; riskin hastaya somut olarak anlatılması gerekir.

Hasta, sağlık durumu hakkında kendisinin, yakınlarının ya da hiç kimsenin bilgilendirilmemesini talep edebilir. Bu talep yazılı olarak alınır; hasta talep ettiği zaman bu kararını değiştirebilir. Bilgilendirilmeme talebi, müdahaleye rızadan ayrı bir beyandır; müdahalenin kendisi için yine rıza aranır.

Aydınlatmanın kapsamı belirlenirken riskin öngörülebilir olup olmadığı ölçüt alınır. Tıbben bilinen, gerçekleşme ihtimali bulunan riskler hastaya anlatılmalıdır. Buna karşılık uygulama tarihinde bilimsel olarak bilinmeyen, ilacın prospektüsünde dahi yer almayan komplikasyonlar hakkında hekimin bilgilendirme yapması beklenemez. Yargıtay 3. Hukuk Dairesi, bu ölçütü şöyle açıklamıştır:

Yargıtay 3. Hukuk Dairesinin 06.04.2026 tarihli ve 2025/643 E., 2026/1916 K. sayılı kararı:
“ilacın prospektüsünde bile yazmayan olumsuz ve bilinmeyen durumlar hakkında ise aydınlatma yükümlülüğünün bulunmadığı kabul edilmelidir.”

Aydınlatmanın zamanı da önemlidir. Bilgilendirme, müdahaleden önce ve hastaya karar vermesi için makul bir süre tanınarak yapılır. Ameliyat sabahı, hasta ameliyathaneye alınmadan hemen önce imzalatılan bir form, hastanın riskleri değerlendirme ve seçenekleri düşünme imkanını ortadan kaldırdığı ölçüde aydınlatma yükümlülüğünü yerine getirmez. Yargıtay 13. Hukuk Dairesinin 21.03.2019 tarihli ve 2016/7094 E., 2019/3740 K. sayılı kararında aydınlatmanın makul bir süre önce yapılmaması ve hastaya düşünmesi için süre verilmemesi, yükümlülüğün ihlali olarak değerlendirilmiştir.

Şekil Şartı ve Rıza Formu

Türk hukukunda rıza, kural olarak herhangi bir şekle bağlı değildir. Hasta Hakları Yönetmeliği’nin 28. maddesi bunu açıkça söyler:

Hasta Hakları Yönetmeliği’nin 28. maddesi:
“Mevzuatın öngördüğü istisnalar dışında, rıza herhangi bir şekle bağlı değildir.”
“Hukuka ve ahlaka aykırı olarak alınan rıza hükümsüzdür ve bu şekilde alınan rızaya dayanılarak müdahalede bulunulamaz.”

Bunun anlamı, aydınlatmanın sözlü olarak yapılabileceği ve onamın yazılı bir belgeye bağlı olmadan da geçerli olabileceğidir. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, aydınlatma yükümlülüğünün yazılı olarak yapılmasını zorunlu kılan bir düzenleme bulunmadığını, aydınlatmanın her türlü delille ispatlanabileceğini kabul etmiştir. Yargıtay 3. Hukuk Dairesi, Hukuk Genel Kurulunun bu görüşünü şu cümlelerle aktarmıştır:

Yargıtay 3. Hukuk Dairesinin 06.04.2026 tarihli ve 2025/643 E., 2026/1916 K. sayılı kararında aktarılan Hukuk Genel Kurulu gerekçesi:
“Türk hukukunda girişimsel bazı müdahalelerde hastanın yazılı rızasının alınması gerektiği öngörülmüş ise de aydınlatma yükümlülüğünün yazılı olarak yapılması gerektiğine ilişkin bir düzenleme yer almamaktadır.”

Şekil serbestisi mutlak değildir; mevzuatın öngördüğü hallerde yazılı onam zorunludur. Bunların başında büyük cerrahi müdahaleler gelir. 1219 sayılı Kanun’un 70. maddesi, büyük cerrahi müdahalelerde muvafakatin yazılı olmasını emreder; 2025 yılında eklenen cümlelerle muvafakatin elektronik ortamda da alınabilmesi kabul edilmiştir:

1219 sayılı Kanun’un 70. maddesi:
“Tabipler, diş tabipleri ve dişçiler yapacakları her nevi ameliye için hastanın, hasta küçük veya tahtı hacirde ise veli veya vasisinin evvelemirde muvafakatını alırlar. Büyük ameliyei cerrahiyeler için bu muvafakatin tahriri olması lazımdır.”
“Bu fıkra kapsamında alınacak muvafakat elektronik ortamda da alınabilir.”

Elektronik muvafakat, kişinin kimliğini doğrulama kabiliyetini haiz belgelerle, biyometrik yöntemlerle veya elektronik kimlik doğrulamasına imkan veren yöntemlerle alınır.

Yazılı onam, yalnızca büyük cerrahi müdahalelerde aranmaz. Hasta Hakları Yönetmeliği’nin 26. maddesi, mevzuatta öngörülen durumlar ile uyuşmazlığa mahal vermesi tıbben muhtemel görülen tıbbi müdahaleler için rıza formu düzenlenmesini zorunlu kılar:

Hasta Hakları Yönetmeliği’nin 26. maddesi:
“Mevzuatta öngörülen durumlar ile uyuşmazlığa mahal vermesi tıbben muhtemel görülen tıbbi müdahaleler için sağlık kurum ve kuruluşunca 15 inci maddedeki bilgileri içeren rıza formu hazırlanır. Rıza formunda yer alan bilgiler; sözlü olarak hastaya aktarılarak rıza formu hastaya veya kanuni temsilcisine imzalatılır.”

Rıza formu iki nüsha olarak imzalanır; bir nüshası hastanın dosyasına konulur, diğeri hastaya veya kanuni temsilcisine verilir. Form, bilgilendirmeyi yapan ve tıbbi müdahaleyi gerçekleştirecek sağlık meslek mensubu tarafından imzalanır.

Tıbbi araştırmalarda ise rıza, Hasta Hakları Yönetmeliği’nin 34. maddesi uyarınca yazılı şekil şartına tabidir. 2238 sayılı Organ ve Doku Alınması, Saklanması ve Nakli Hakkında Kanun’un 6. maddesi uyarınca organ ve doku alınmasında, vericinin en az iki tanık huzurunda verdiği yazılı ve imzalı beyan veya iki tanık önünde sözlü beyan edip imzaladığı tutanağın bir hekim tarafından onaylanması zorunludur.

Bu noktada sık yapılan bir yanlışlığa dikkat edilmelidir. Aydınlatılmış onam bir irade beyanıdır; rıza formu ise bu beyanın belgesidir. İkisi birbirinin alternatifi değildir. Hasta Hakları Yönetmeliği’nin 26. maddesine uygun bir rıza formu, 15. maddedeki bilgilerin tamamını içeren ve sözlü olarak hastaya anlatılan bir belgedir; yani kurala uygun düzenlendiğinde aydınlatılmış onamı belgeler. Formun geçerliliği, içeriğinin hastaya gerçekten anlatılmış olmasına bağlıdır. Yalnızca “muvafakatname” başlıklı, hastanın hangi riskler konusunda bilgilendirildiğini göstermeyen bir belge aydınlatılmış onamı ispatlamaz. Yargıtay 13. Hukuk Dairesi, bu eksikliği şöyle tespit etmiştir:

Yargıtay 13. Hukuk Dairesinin 22.05.2019 tarihli ve 2017/8664 E., 2019/6410 K. sayılı kararı:
“Anılan belgelerde önerilen tedavi yönteminin başarı şansı ve süresi, bu yöntemin hastanın sağlığı için taşıdığı riskler, tıbbi sonuçları ve olası komplikasyonları konularında bir açıklama bulunmamaktadır.”

2025 yılından itibaren rıza formları elektronik imza veya ıslak imza ile imzalanabilmektedir. Özel Hastaneler Yönetmeliği’nin 40. maddesi, Hasta Hakları Yönetmeliği’nin ilgili maddesi uyarınca alınmış onam formlarının elektronik imza veya ıslak imza ile imzalanabileceğini öngörür.

Elektronik rızanın usulü ise 27 Ekim 2026 tarihli ve 33413 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan Bilgilendirilmiş Rızanın Elektronik Ortamda Alınması Hakkında Yönetmelik’te ayrıca düzenlenmiştir. Buna göre rıza, e-Nabız veya sağlık tesisinin elektronik haberleşme aracı üzerinden alınır. Hastanın kimliği ve doğrulanmış cep telefonu numarası doğrulanır; forma erişim, doğrulanmış numaraya gönderilen bağlantı veya e-Nabız üzerinden sağlanır; hastanın kabul beyanı, müdahaleye özgü SMS OTP ile alınır. İşlem kayıtları zaman damgası ve elektronik veri bütünlük değeriyle, ispata elverişli biçimde saklanır. Elektronik imzayla form imzalama ile bu doğrulama süreci birbirinden farklıdır; hangisinin kullanıldığı ve koşullarının yerine getirildiği somut olayda ayrıca gösterilmelidir.

Aydınlatılmış Onam Alınmasına Gerek Olmayan Haller

Aydınlatılmış onam alınması kuraldır; bu kuralın istisnaları kanunda ve yönetmelikte tek tek sayılmıştır. İstisnaların dışında kalan her müdahale için onam gerekir.

Acil haller. Hastanın rızasının alınamadığı, hayati tehlikesinin bulunduğu ve bilincinin kapalı olduğu acil durumlarda, ayrıca hastanın bir organının kaybına veya fonksiyonunu ifa edemez hale gelmesine yol açacak durumun varlığında müdahale rızaya bağlı değildir. Bu halde müdahale yapılır, durum kayıt altına alınır ve mümkünse hastanın yakını veya kanuni temsilcisi bilgilendirilir. Bu, hekimin serbest takdiri değil, kanuni bir zorunluluktur:

Hasta Hakları Yönetmeliği’nin 24. maddesi:
“Hastanın rızasının alınamadığı hayati tehlikesinin bulunduğu ve bilincinin kapalı olduğu acil durumlar ile hastanın bir organının kaybına veya fonksiyonunu ifa edemez hale gelmesine yol açacak durumun varlığı halinde, hastaya tıbbi müdahalede bulunmak rızaya bağlı değildir. Bu durumda hastaya gerekli tıbbi müdahale yapılarak durum kayıt altına alınır.”

Bilgilendirme o anda mümkün değilse müdahale sonrasında yapılır. Hastanın bilinci açıldıktan sonraki müdahaleler için, yeterliği ve ifade gücü elverdiği ölçüde yeniden rıza alınır.

Kanunen zorunlu tedavi. Kanunen zorunlu olan hallerde hasta tedaviyi reddedemez. Toplum sağlığını tehdit eden ve tedavisi kanunla zorunlu kılınan hastalıklarda gerekli tedavi, onam aranmaksızın yapılır. Bu istisna, hastanın kendi sağlığına ilişkin serbestisinin değil, toplum sağlığının korunmasının sonucudur.

Müdahalenin genişletilmesi. Tıbbi müdahale sırasında işlemin genişletilmesi gerekirse, müdahale genişletilmediği takdirde hastanın bir organını kaybetmesine veya fonksiyonunu yitirmesine yol açacak tıbbi zaruret halinde rıza aranmaksızın müdahale genişletilebilir. Bu istisna, önceden öngörülemeyen ve derhal müdahale gerektiren durumlarla sınırlıdır.

Suç delillerinin ortaya çıkarılması. Suç delillerinin ortaya çıkarılması için şüpheli, sanık veya mağdur üzerinde iç beden muayenesi yapılmasına ya da biyolojik örnek alınmasına hakim veya mahkeme karar verebilir. Şüpheli ve sanık bakımından iç beden muayenesi, kişinin sağlığına zarar verme tehlikesi bulunmadıkça yapılabilir; üst sınırı iki yıldan az hapis cezasını gerektiren suçlarda bu yola başvurulamaz. Mağdur bakımından sağlığını tehlikeye düşürmemek ve cerrahi müdahalede bulunmamak koşuluyla karar verilebilir; mağdurun rızası varsa karar aranmaz. Gecikmesinde sakınca bulunan hallerde kararı Cumhuriyet savcısı verir; savcının kararı yirmi dört saat içinde hakim veya mahkemenin onayına sunulur ve hakim veya mahkeme de yirmi dört saat içinde karar verir. Bu hal, ceza yargılamasına ilişkin bir istisnadır ve sağlık hizmetinin olağan akışında uygulanmaz.

Temsilcinin bulunmadığı haller. Hastanın velisinin veya vasisinin olmadığı, hazır bulunamadığı ya da ifade gücünün bulunmadığı hallerde, müdahale ertelenemeyecek nitelikteyse rıza şartı aranmaz. Acil olmayan müdahalelerde ise hastanın ifade gücünü kazanması beklenir veya kanuni temsilcinin ya da yetkili makamın izni alınır. Bu istisna, temsilcinin rıza vermeyi reddettiği halleri kapsamaz; ret halinde aşağıda açıklanan mahkeme kararı yolu işletilir.

Baskı, tehdit, eksik aydınlatma veya kandırma yoluyla alınan onam, “onam gerekmeyen hâl” değildir; geçersiz bir onamdır. Bu şekilde alınan rızaya dayanılarak müdahale yapılamaz. Aynı şekilde hastanın küçük veya kısıtlı olması da onam aranmayan bir hal değildir; bu hastalarda onam kanuni temsilciden alınır.

Onam Ehliyeti ve Yasal Temsilci

Aydınlatılmış onam verebilmek için hastanın ayırt etme gücüne sahip olması gerekir. Ayırt etme gücü, kişinin makul davranmasını önleyen ve kendi iradesiyle hareket etmesini engelleyen bir durumun bulunmamasıdır. Bilinci kapalı hasta veya ayırt etme gücünü yitirmiş hasta, kendi başına geçerli onam veremez. Zihinsel engel tek başına ehliyetsizlik anlamına gelmez; ölçüt, kişinin ayırt etme gücünün bulunup bulunmadığıdır. Ayırt etme gücü bulunan yetişkin, engeli olsa bile kendi rızasını verir.

Hasta küçük veya kısıtlı ise onam velisinden veya vasisinden alınır. Kanuni temsilcinin rızası yeterli olsa bile, anlatılanları anlayabilecek ölçüde küçük veya kısıtlı hastanın dinlenmesi ve mümkün olduğu kadar bilgilendirme sürecine ve kararlara katılması sağlanır. Bu, çocuğun süreçte tamamen dışlanmasını önleyen bir güvencedir. Öğretide, ayırt etme gücü bulunan küçüğün kendi rızasının da alınması gerektiği, kişiye sıkı sıkıya bağlı haklar bakımından temsilci rızasının sınırlı olduğu yönünde görüşler vardır. Yönetmelik ise veli veya vasi iznini esas alır; bu nedenle somut olayda hastanın ayırt etme gücü ve işlemin niteliği ayrıca değerlendirilmelidir.

Kanuni temsilci rıza vermezse, hekimin tek başına “müdahale tıbben gerekli” diyerek bu reddi aşması mümkün değildir. Müdahalede bulunmak tıbben gerekli ise, velayet veya vesayet altındaki hastaya müdahale Türk Medeni Kanunu’nun 346. ve 487. maddeleri uyarınca mahkeme kararına bağlıdır:

Hasta Hakları Yönetmeliği’nin 24. maddesi:
“Kanuni temsilci tarafından rıza verilmeyen hallerde, müdahalede bulunmak tıbben gerekli ise, velayet ve vesayet altındaki hastaya tıbbi müdahalede bulunulabilmesi; Türk Medeni Kanununun 346 ncı ve 487 inci maddeleri uyarınca mahkeme kararına bağlıdır.”

Acil ve ertelenemez haller bu kuralın dışındadır; bu hallerde Hasta Hakları Yönetmeliği’nin 24. maddesinin yedinci fıkrası uygulanır.

Hastanın önceden açıklamış olduğu istekler de dikkate alınır. Tıbbi müdahale sırasında isteğini açıklayabilecek durumda bulunmayan hastanın, müdahale ile ilgili olarak önceden açıklamış olduğu istekleri göz önünde tutulur. Yeterliğin zaman zaman kaybedildiği tekrarlayıcı hastalıklarda, hastadan yeterliğinin bulunduğu dönemde, ileride yapılacak müdahaleler için rıza vermesi istenebilir.

Onamın Geri Alınması ve Tedavinin Reddi

Hasta, vermiş olduğu onamı her zaman geri alabilir. Onamın geri alınması, hukuken tedavinin reddi veya durdurulması istemi niteliğindedir. Hasta, kanunen zorunlu olan haller dışında, kendisine uygulanması planlanan veya uygulanmakta olan tedaviyi reddetme ve durdurulmasını isteme hakkına sahiptir:

Hasta Hakları Yönetmeliği’nin 25. maddesi:
“Kanunen zorunlu olan haller dışında ve doğabilecek olumsuz sonuçların sorumluluğu hastaya ait olmak üzere; hasta kendisine uygulanması planlanan veya uygulanmakta olan tedaviyi reddetmek veya durdurulmasını istemek hakkına sahiptir. Bu halde, tedavinin uygulanmamasından doğacak sonuçların hastaya veya kanuni temsilcilerine veyahut yakınlarına anlatılması ve bunu gösteren yazılı belge alınması gerekir.”

Ret halinde hekimin yapması gereken, hastayı reddin sonuçları konusunda aydınlatmak ve bu aydınlatmayı belgelemektir. Tedavinin uygulanmamasından doğacak sonuçlar hastaya veya kanuni temsilcisine anlatılır ve bunu gösteren yazılı belge alınır. Acil durumda tıbbi müdahalenin hasta tarafından kabul edilmemesi halinde ret beyanı imzalı olarak alınır; hasta imzadan imtina ederse durum tutanak altına alınır.

Aydınlatılmış Onam Alınmamasının Sonuçları

Aydınlatılmış onam alınmadan yapılan müdahale, kişilik hakkına yönelik hukuka aykırı bir saldırıdır. Hukuka aykırılığın sonucu, kural olarak tazminat sorumluluğudur. Aydınlatma yükümlülüğünün ihlali, tek başına manevi tazminat doğurur; maddi tazminat ise ancak zararla ihlal arasında uygun illiyet bağı kurulduğunda gündeme gelir.

Yargıtay 13. Hukuk Dairesi, aydınlatma yükümlülüğünün yerine getirilmemesinin müdahaleyi hukuka aykırı hale getirdiğini ve maddi tazminat sorumluluğu doğurabileceğini kabul etmiştir:

Yargıtay 13. Hukuk Dairesinin 04.07.2018 tarihli ve 2016/25663 E., 2018/7615 K. sayılı kararı:
“Ancak, aydınlatma yükümlülüğünün yerine getirilmemiş oluşu, yapılan müdahaleyi hukuka aykırı hale getirdiğinden, davalıların manevi tazminat dışında maddi tazminattan da sorumlu olduklarının kabulü gerekir.”

Bununla birlikte güncel uygulamada maddi tazminat, aydınlatma eksikliği ile zarar arasında uygun illiyet bağının kurulmasına bağlanmaktadır. Yargıtay 3. Hukuk Dairesinin kararlarında iki yön vardır: komplikasyon ile aydınlatma eksikliği arasında illiyet bağı kurulamadığında maddi tazminat reddedilip manevi tazminata hükmedilmekte; buna karşılık aydınlatılmayan komplikasyonun yol açtığı iş göremezlik ve tedavi giderleri gibi maddi zararların tazminine de hükmedilmektedir. İdari yargıda ise Danıştay, hizmet kusuru bulunmayan komplikasyon olaylarında maddi tazminatı reddetmekte; buna karşılık aydınlatma yükümlülüğünün ihlalini ayrıca değerlendirerek manevi tazminata hükmedebilmektedir (Danıştay 10. Dairesinin 23.03.2022 tarihli ve 2019/5449 E., 2022/1585 K. sayılı kararı). Tıbbi uygulamanın kusurlu bulunmaması, aydınlatma eksikliğinden doğabilecek manevi tazminat sorumluluğunu kendiliğinden ortadan kaldırmaz. Ameliyat sonrası işlemlere ilişkin İDDK kararı ise dar bir olaya dayanır: burun ameliyatından hemen sonra aynı gün ağrıyı gidermek için yapılan enjeksiyonun, ameliyat öncesi alınan onam kapsamında kaldığı kabul edilmiştir (Danıştay İdare Dava Daireleri Kurulunun 21.04.2025 tarihli ve 2023/1748 E., 2025/878 K. sayılı kararı). Bu karardan bütün ameliyat sonrası işlemler için genel bir muafiyet çıkarılamaz. Bu nedenle okurun, “onam alınmadı” gerekçesiyle her halde maddi zararın tazmin edileceği ya da hiç tazmin edilmeyeceği sonucuna varmaması gerekir.

Tazminat sorumlusu, müdahaleyi yapan hekim olabileceği gibi, hekimi çalıştıran hastane de olabilir. Hekim ile hasta arasındaki ilişki vekalet sözleşmesi olarak nitelendirildiğinde hekim, özen borcuna aykırılıktan sorumludur. Hastane ise çalıştırdığı hekimin müdahalesinden adam çalıştıran sıfatıyla sorumlu tutulabilir. Hastane ile hasta arasında hastaneye kabul sözleşmesi varsa, hastane hekimin fiilinden yardımcı kişi sorumluluğu (Türk Borçlar Kanunu’nun 116. maddesi) uyarınca da sorumlu olabilir. Aynı Kanun’un 66. maddesindeki kurtuluş kanıtı ile 116. maddesindeki sorumluluk farklı koşullara bağlıdır; bu nedenle hastanenin sorumluluğu tek bir temele indirgenemez. Kamu hastanesinde ise sorumluluk, hizmet kusuru veya kusursuz sorumluluk esasları çerçevesinde idareye aittir.

Aydınlatılmış Onamın İspatı

Aydınlatılmış onamın alındığını ispat yükü, hekimde ve sağlık kuruluşundadır. Bu kural, Yargıtay Hukuk Genel Kurulunun yerleşik uygulamasıdır. Gerekçe, tıbbi müdahalenin kişinin vücut bütünlüğüne dokunması ve rızanın hukuka uygunluk sebebi olmasıdır: rızanın bulunduğunu savunan hekim, bu savunmasını ispatlamak zorundadır. Ayrıca hekimin ve sağlık kuruluşunun kayıt tutma yükümlülüğü de ispat yükünün hekimde olmasının bir başka nedenidir.

Yargıtay Hukuk Genel Kurulunun 22.03.2022 tarihli ve 2020/592 E., 2022/356 K. sayılı kararı:
“Hekimin aydınlatma yükümlülüğünün ispatı hususunda mevzuatta bir hüküm bulunmamaktadır. Ancak her tıbbî müdahalenin hukuksal açıdan kişinin vücut bütünlüğünün ihlali anlamını taşıdığı gözetildiğinde ve TMK’nin 24. maddesi gereğince kişinin müdahaleye rızasının bulunmadığına ilişkin yasal karine dolayısıyla hekimin aydınlatma yükümlülüğünde ispat yükü hekim üzerinde olmalıdır.”

İspat, her türlü delille yapılabilir. Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 190. maddesi uyarınca ispat yükü, iddia edilen vakıaya bağlanan hukuki sonuçtan kendi lehine hak çıkaran tarafa aittir. Müdahalenin geçerli rızaya dayandığını ve gerekli aydınlatmanın yapıldığını ileri süren hekim veya sağlık kuruluşu, bu olguları ispatlamalıdır. Bu yük, davadaki zarar ve illiyet dahil bütün unsurların hekim tarafından ispatlanacağı anlamına gelmez. Hekim, aydınlatmayı sözlü olarak yaptığını tanık beyanıyla, hasta dosyasındaki kayıtlarla, epikrizle, hemşire gözlem kayıtlarıyla veya yazılı rıza formuyla ispatlayabilir.

Yazılı rıza formu, ispatı kolaylaştıran bir delildir. Formun ispat gücü; içeriğine, müdahaleye özgülüğüne, düzenlenme zamanına ve somut olayın diğer koşullarına göre değerlendirilir. Müdahaleye özgü riskleri, seçenekleri ve komplikasyonları ayrıntılı biçimde gösteren, hastaya anlatılarak imzalatılmış bir form tek başına yeterli delil olabilir. Buna karşılık genel ve soyut ifadeler içeren, yalnızca muvafakatname niteliğinde olan bir form, aydınlatmanın gereği gibi yapıldığını göstermeyebilir. Yargıtay 3. Hukuk Dairesi, aydınlatma yükümlülüğünün her türlü delille ispatlanabileceğini kabul etmektedir.

Hastane protokol defteri ve hasta kayıtları da delil olarak kullanılabilir. Protokol defteri, hastaların kimlik bilgilerini kayda mahsus bir defterdir ve 1219 sayılı Kanun’un 72. maddesi uyarınca tutulur. Kanun, defter kayıtlarının ücretten doğan davalarda delil sayılacağını belirtir; Yargıtay Hukuk Genel Kurulu ise aydınlatma bakımından bu kayıtları aksi ispat edilebilecek karine saymıştır:

Yargıtay Hukuk Genel Kurulunun 22.03.2022 tarihli ve 2020/592 E., 2022/356 K. sayılı kararı:
“Protokol defterindeki kayıtlar, aksi ispat edilebilecek karine niteliğindedir.”

Buna göre usulüne uygun tutulmuş protokol defterindeki kayıtların aksini ispat yükü hastaya geçer. Ancak bu sonuç, her protokol kaydına otomatik olarak bağlanamaz. Hukuk Genel Kurulunun kararı, defterde belirli testlerin istendiğine ve hastaya bilgi verildiğine ilişkin somut kayıtların bulunduğu, bu kayıtların hastanın özellikleri ve diğer delillerle birlikte değerlendirildiği bir olaya dayanır. Aydınlatmaya ilişkin somut kayıtlar, olayın diğer koşullarıyla birlikte hekim lehine değerlendirilebilir; kayıtların varlığı bütün uyuşmazlıklarda ispat yükünü hastaya geçirmez. Kararın protokol defterine geniş bir ispat değeri vermesi öğretide tartışmalıdır. Protokol defteri, aydınlatmanın içeriğini tek başına göstermez; asıl delil, aydınlatmanın içeriğini ve hastanın rızasını yansıtan hasta dosyası, epikriz ve rıza formudur.

Görevli Mahkeme, Arabuluculuk ve Süreler

Aydınlatılmış onam alınmamasına dayanan tazminat davasında görevli yargı yeri, sağlık hizmetini verenin hukuki statüsüne göre belirlenir.

Kamu hastanesi. Sağlık Bakanlığı hastanesi veya devlet üniversitesi hastanesinde yapılan müdahaleden doğan uyuşmazlıkta dava, idari yargıda tam yargı davası olarak açılır. Davalı, hastanenin bağlı olduğu kamu idaresidir; hekim şahsen davalı gösterilemez. Yargıtay 4. Hukuk Dairesi, kamu görevlisinin görevi sırasındaki kusurundan doğan tazminat davasının ancak idare aleyhine açılabileceğini kabul etmiştir:

Yargıtay 4. Hukuk Dairesinin 15.12.2025 tarihli ve 2024/14478 E., 2025/16777 K. sayılı kararı:
“Kamu görevlilerinin yetkilerini kullanırken işledikleri kasıtlarından ve kusurlarından dolayı doğan tazminat davalarında kamu görevlilerinin aleyhine değil ancak kamu idaresi aleyhine dava açılabileceğinin kabulü gerekir.”

Özel hastane ve muayenehane. Özel hastane veya serbest hekim aleyhine açılan davada adli yargı görevlidir. 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun, yayımından altı ay sonra 28.05.2014 tarihinde yürürlüğe girmiştir. Yargıtay 3. Hukuk Dairesi, bu tarihten sonra açılan davalarda hekim ile hasta arasındaki ilişkiyi vekalet sözleşmesi saymakta ve uyuşmazlığın tüketici mahkemesinde görülmesi gerektiğini kabul etmektedir (Yargıtay 3. Hukuk Dairesinin 29.09.2025 tarihli ve 2025/904 E., 2025/4387 K. sayılı kararı). Daha önce açılan dosyalarda görev, o dönemde yürürlükte olan mevzuata göre belirlenir. Muayenehanede dava doğrudan hekime açılır; özel hastanede ise hastane tüzel kişiliği ile hekim birlikte davalı gösterilebilir.

Arabuluculuk ve tüketici hakem heyeti. Dava tüketici mahkemesinde görülecekse, 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun’un 73/A maddesi uyarınca dava açılmadan önce arabulucuya başvurulmuş olması dava şartıdır. Arabuluculuğa hiç başvurulmadan dava açılırsa dava doğrudan dava şartı yokluğundan usulden reddedilir; başvurulmuş ancak son tutanak dava dilekçesine eklenmemişse mahkeme bir haftalık kesin süre verir. Tüketici hakem heyetinin görevine giren uyuşmazlıklar ise arabuluculuk dava şartı kapsamı dışındadır. 2026 yılı için değeri 186.000 TL’nin altında bulunan tüketici uyuşmazlıklarında il veya ilçe tüketici hakem heyetine başvuru zorunludur; 186.000 TL ve üzerindeki uyuşmazlıklarda heyete başvurulamaz ve tüketici mahkemesinde dava açılır (RG 23.12.2025/33116). Ayrı tüketici mahkemesi bulunmayan yerlerde asliye hukuk mahkemesi bu davaya tüketici mahkemesi sıfatıyla bakar (Yargıtay 13. Hukuk Dairesinin 11.06.2019 tarihli ve 2019/3008 E., 2019/7052 K. sayılı kararı); bu halde tüketici arabuluculuğu hükümleri uygulanır. Genel mahkeme sıfatıyla görülen davalarda ve idari yargıda dava şartı arabuluculuk yoktur.

6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun’un 73/A maddesi:
“Tüketici mahkemelerinde görülen uyuşmazlıklarda dava açılmadan önce arabulucuya başvurulmuş olması dava şartıdır.”

Süreler. Adli yargıda süre, uyuşmazlığın hukuki niteliğine göre belirlenir. Hekim ile hasta arasındaki ilişki vekalet sözleşmesi sayıldığında, vekalet sözleşmesinden doğan alacaklarda Türk Borçlar Kanunu’nun 147. maddesi uyarınca beş yıllık zamanaşımı uygulanır. Sözleşmenin eser sözleşmesi sayıldığı estetik müdahalelerde aynı maddenin altıncı bendindeki beş yıllık süre uygulanabilir; kanunda özel hüküm bulunmayan hallerde ise 146. maddedeki on yıllık süre geçerlidir. Haksız fiil nitelendirmesinde aynı Kanun’un 72. maddesindeki iki ve on yıllık süreler işler; fiil, ceza kanunlarının daha uzun zamanaşımı öngördüğü bir suç oluşturuyorsa ceza zamanaşımı uygulanır. Yargıtay, aydınlatma yükümlülüğüne aykırılıktan doğan taleplerde ilişkiyi vekalet sözleşmesi saydığında beş yıllık süreyi esas almaktadır. Beş yıllık sürenin başlangıcı, talebin dayandığı hukuki sebebe göre belirlenir. Bu nedenle dava açmadan önce somut olayda hangi rejimin uygulandığı belirlenmelidir.

Türk Borçlar Kanunu’nun 72. maddesi:
“Tazminat istemi, zarar görenin zararı ve tazminat yükümlüsünü öğrendiği tarihten başlayarak iki yılın ve her hâlde fiilin işlendiği tarihten başlayarak on yılın geçmesiyle zamanaşımına uğrar. Ancak, tazminat ceza kanunlarının daha uzun bir zamanaşımı öngördüğü cezayı gerektiren bir fiilden doğmuşsa, bu zamanaşımı uygulanır.”

Kamu hastanesinde ise İdari Yargılama Usulü Kanunu’nun 13. maddesi işler. İdari eylemden hakları ihlal edilenler, eylemi öğrendikleri tarihten itibaren bir yıl ve her halde eylem tarihinden itibaren beş yıl içinde ilgili idareye başvurmalıdır. Başvurunun reddi halinde, reddin tebliğini izleyen günden veya otuz gün içinde cevap verilmezse bu sürenin bitiminden itibaren altmış gün içinde tam yargı davası açılır. Bu süreler zamanaşımı değil, dava açmadan önceki başvuru ve dava açma süresidir; mahkemece resen gözetilir. Görevli olmayan adli yargı mercilerine açılan tam yargı davası görev yönünden reddedilirse, sonradan idari yargıda açılacak davada idareye başvurma şartı aranmaz. Bu halde, görevsizlik kararının kesinleşmesini izleyen günden itibaren otuz gün içinde görevli idari yargı merciinde dava açılabilir; görevsiz yargı merciine başvuru tarihi, idari yargıya başvuru tarihi sayılır. Otuz günlük süre geçmiş olsa bile, idari dava açma süresi henüz dolmamışsa bu süre içinde dava açılabilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Aydınlatılmış onam yazılı olmak zorunda mıdır? Hayır, kural olarak değildir. Hasta Hakları Yönetmeliği’nin 28. maddesi uyarınca rıza herhangi bir şekle bağlı değildir; aydınlatma sözlü olarak da yapılabilir. Ancak büyük cerrahi müdahalelerde yazılı muvafakat zorunludur ve rıza formu düzenlenmesi gereken hallerde yazılı belge aranır.

Rıza formu imzalanmışsa hekim sorumluluktan kurtulur mu? Hayır. Form, aydınlatmanın yapıldığını gösteren delillerden biridir; tek başına yeterli değildir. Hekim, formun içeriğini hastaya anlattığını ve hastanın anladığını da ispatlamalıdır. İçeriği hastaya aktarılmayan bir form, aydınlatılmış onamı ispatlamaz.

Aydınlatılmış onam alınmazsa ne olur? Müdahale hukuka aykırı hale gelir. Hasta, kişilik hakkına saldırı nedeniyle manevi tazminat isteyebilir. Maddi tazminat ise aydınlatma eksikliği ile zarar arasında uygun illiyet bağı kurulduğunda gündeme gelir.

Acil durumda onam aranır mı? Hastanın rızasının alınamadığı, hayati tehlikesinin bulunduğu ve bilincinin kapalı olduğu acil durumlarda müdahale rızaya bağlı değildir. Müdahale yapılır, durum kayıt altına alınır ve mümkünse hasta yakını veya kanuni temsilci bilgilendirilir.

Küçük hastada onam kimden alınır? Hasta küçük veya kısıtlı ise onam velisinden veya vasisinden alınır. Hasta, anlayabildiği ölçüde bilgilendirme sürecine katılır. Kanuni temsilci rıza vermezse ve müdahale tıbben gerekliyse mahkeme kararı gerekir; acil ve ertelenemez haller saklıdır.

Aydınlatma yükümlülüğünü kim ispatlar? Hekim ve sağlık kuruluşu. Aydınlatmanın yapıldığını ve hastanın rızasını ispat yükü onlardadır; ispat her türlü delille yapılabilir.

Aydınlatılmış onam geri alınabilir mi? Evet. Hasta onamını her zaman geri alabilir. Bu durumda tedavi reddedilmiş veya durdurulmuş olur; hekim, reddin sonuçlarını hastaya anlatmalı ve bunu yazılı olarak belgelemelidir.

Aydınlatılmış onam davasında süre nedir? Özel hastane veya hekime karşı açılan davada, ilişki vekalet sözleşmesi sayıldığında Türk Borçlar Kanunu’nun 147. maddesindeki beş yıllık, haksız fiil nitelendirmesinde 72. maddesindeki iki ve on yıllık süreler uygulanır. Kamu hastanesine karşı idari yargıda ise İdari Yargılama Usulü Kanunu’nun 13. maddesi uyarınca bir ve beş yıl içinde idareye başvurulur; ret üzerine altmış gün içinde tam yargı davası açılır.